५३६. कुणालजातकं (४)
एवमक्खायति, एवमनुसूयति [सुय्यति (क.)]. सब्बोसधधरणिधरे नेकपुप्फमाल्यवितते गज-गवज महिंस-रुरु-चमर-पसद-खग्ग-गोकण्ण-सीह-ब्यग्घ-दीपि-अच्छ-कोक-तरच्छ-उद्दार-कदलिमिग- बिळार-सस-कण्णिकानुचरितेआकिण्णनेलमण्डलमहावराहनागकुलकरेणु [कणेरु (सी. पी.)] -सङ्घाधिवुट्ठे [वुत्थे (सी. पी.)] इस्समिग- साखमिग-सरभमिग-एणीमिग-वातमिग-पसदमिग-पुरिसालु [पुरिसल्लु (सी. पी.)] -किम्पुरिस-यक्ख-रक्खसनिसेविते अमज्जवमञ्जरीधर-पहट्ठ [ब्रहट्ठ (सी. पी.)] -पुप्फफुसितग्गा [पुप्फितग्ग (सी. पी.)] नेकपादपगणविततेकुरर-चकोर-वारण-मयूर-परभत- जीवञ्जीवक-चेलावका-भिङ्कार-करवीकमत्तविहङ्गगण-सतत [विहङ्गसत (सी. पी.)] सम्पघुट्ठेअञ्जन-मनोसिला-हरिताल- हिङ्गुलकहेम-रजतकनकानेकधातुसतविनद्धपटिमण्डितप्पदेसे एवरूपे खलु, भो, रम्मे वनसण्डे कुणालो नाम सकुणो पटिवसति अतिविय चित्तो अतिविय चित्तपत्तच्छदनो.
तस्सेव खलु, भो, कुणालस्स सकुणस्स अड्ढुड्ढानि इत्थिसहस्सानि परिचारिका दिजकञ्ञायो. अथ खलु, भो, द्वे दिजकञ्ञायो कट्ठं मुखेन डंसित्वा [डसित्वा (सी. पी.) एवमुपरिपि] तं कुणालं सकुणं मज्झे निसीदापेत्वा उड्डेन्ति [डेन्ति (सी. पी.) एवमुपरिपि] – ‘‘मा नं कुणालं सकुणं अद्धानपरियायपथे किलमथो उब्बाहेत्था’’ति [उब्बाहेथाति (स्या. क.)].
पञ्चसता [पञ्चसत (पी.)] दिजकञ्ञायो हेट्ठतो हेट्ठतो उड्डेन्ति – [डेन्ति (सी. पी.) एवमुपरिपि] ‘‘सचायं कुणालो सकुणो आसना परिपतिस्सति, मयं तं पक्खेहि पटिग्गहेस्सामाति.
पञ्चसता दिजकञ्ञायो उपरूपरि उड्डेन्ति – [डेन्ति (सी. पी.) एवमुपरिपि] ‘‘मा नं कुणालं सकुणं आतपो परितापेसी’’ति [परिकापीति (सी. पी.)].
पञ्चसता पञ्चसता [सी. पी. पोत्थकेसु ‘‘पञ्चसता’’ति सकिदेव आगतं] दिजकञ्ञायो उभतोपस्सेन उड्डेन्ति – [डेन्ति (सी. पी.) एवमुपरिपि] ‘‘मा नं कुणालं सकुणं सीतं वा उण्हं वा तिणं वा रजो वा वातो वा उस्सावो वा उपप्फुसी’’ति.
पञ्चसता दिजकञ्ञायो पुरतो पुरतो उड्डेन्ति – ‘‘मा नं कुणालं सकुणं गोपालका वा पसुपालका वा तिणहारका वा कट्ठहारका वा वनकम्मिका वा कट्ठेन वा कठलेन वा [कथलाय वा (क.)] पाणिना वा ( ) [(पासाणेन वा) (स्या.)] लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा सक्खराहि वा [सक्खराय वा (सी.)] पहारं अदंसु. मायं कुणालो सकुणो गच्छेहि वा लताहि वा रुक्खेहि वा साखाहि वा [इदं पदद्वयं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि] थम्भेहि वा पासाणेहि वा बलवन्तेहि वा पक्खीहि सङ्गमेसी’’ति [सङ्गामेसीति (सी. पी.)].
पञ्चसता दिजकञ्ञायो पच्छतो पच्छतो उड्डेन्ति सण्हाहि सखिलाहि मञ्जूहि मधुराहि वाचाहि समुदाचरन्तियो – ‘‘मायं कुणालो सकुणो आसने परियुक्कण्ठी’’ति.
पञ्चसता दिजकञ्ञायो दिसोदिसं उड्डेन्ति अनेकरुक्खविविधविकतिफलमाहरन्तियो – ‘‘मायं कुणालो सकुणो खुदाय परिकिलमित्था’’ति.
अथ खलु, भो, ता [नत्थि सी. पी. पोत्थकेसु] दिजकञ्ञायो तं कुणालं सकुणं आरामेनेव आरामं उय्यानेनेव उय्यानं नदीतित्थेनेव नदीतित्थं पब्बतसिखरेनेव पब्बतसिखरं अम्बवनेनेव अम्बवनं जम्बुवनेनेव जम्बुवनं लबुजवनेनेव लबुजवनं नाळिकेरसञ्चारियेनेव [सञ्जादियेनेव (पी.)] नाळिकेरसञ्चारियं खिप्पमेव अभिसम्भोन्ति रतित्थाय [रतत्थाय (सी. पी.)].
अथ खलु, भो, कुणालो सकुणो ताहि दिजकञ्ञाहि दिवसं परिब्यूळ्हो एवं अपसादेति – ‘‘नस्सथ तुम्हे वसलियो, विनस्सथ तुम्हे वसलियो, चोरियो धुत्तियो असतियो लहुचित्तायो कतस्स अप्पटिकारिकायो अनिलो विय येनकामंगमायो’’ति.
तस्सेव खलु, भो, हिमवतो पब्बतराजस्स पुरत्थिमदिसाभागे सुसुखुमसुनिपुणगिरिप्पभव [प्पभवा (सी. पी.)] – हरितुपयन्तियो.
उप्पल पदुम कुमुद नळिन सतपत्त सोगन्धिक मन्दालक [मन्दालव (सी. पी.), मन्दारव (क.)] सम्पतिविरूळ्हसुचिगन्ध मनुञ्ञमावकप्पदेसे [पावकप्पदेसे (सी. पी.)].
कुरवक-मुचलिन्द-केतक-वेदिस-वञ्जुल [वेतसमञ्जुल (सी.)] -पुन्नागबकुल-तिलक-पियक-हसनसाल-सळलचम्पक असोक-नागरुक्ख-तिरीटि-भुजपत्त-लोद्द-चन्दनोघवनेकाळागरु-पद्मक-पियङ्गु-देवदारुकचोचगहने ककुधकुटजअङ्कोल-कच्चिकार [कच्छिकार (क.)] -कणिकार-कण्णिकार-कनवेर-कोरण्डक-कोविळार-किंसुक-योधिक वनमल्लिक [नवमल्लिक (सी. पी.)] -मनङ्गण-मनवज्ज-भण्डि-सुरुचिर-भगिनिमालामल्यधरे जातिसुमनमधुगन्धिक- [मधुकबन्धुक (क.)] धनुतक्कारि [धनुकारि (सी.), धनुकारिक (पी.)] तालीस-तगरमुसीरकोट्ठ-कच्छवितते अतिमुत्तकसंकुसुमितलताविततपटिमण्डितप्पदेसे हंस-पिलव-कादम्ब-कारण्डवाभिनदिते विज्जाधर-सिद्ध [सिन्धव (सी. पी.)] -समण-तापसगणाधिवुट्ठे वरदेव-यक्ख-रक्खस-दानव-गन्धब्ब-किन्नरमहोरगानुचिण्णप्पदेसे एवरूपे खलु, भो, रम्मे वनसण्डे पुण्णमुखो नाम फुस्सकोकिलो पटिवसति अतिविय मधुरगिरो विलासितनयनो मत्तक्खो [सविलासितनयनमत्तक्खो (क.)].
तस्सेव खलु, भो, पुण्णमुखस्स फुस्सकोकिलस्स अड्ढुड्ढानि इत्थिसतानि परिचारिका दिजकञ्ञायो. अथ खलु, भो, द्वे दिजकञ्ञायो कट्ठं मुखेन डंसित्वा तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं मज्झे निसीदापेत्वा उड्डेन्ति – ‘‘मा नं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं अद्धानपरियायपथे किलमथो उब्बाहेत्था’’ति.
पञ्ञास दिजकञ्ञायो हेट्ठतो हेट्ठतो उड्डेन्ति – ‘‘सचायं पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो आसना परिपतिस्सति, मयं तं पक्खेहि पटिग्गहेस्सामा’’ति.
पञ्ञास दिजकञ्ञायो उपरूपरि उड्डेन्ति – ‘‘मा नं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं आतपो परितापेसी’’ति.
पञ्ञास पञ्ञास दिजकञ्ञायो उभतोपस्सेन उड्डेन्ति – ‘‘मा नं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं सीतं वा उण्हं वा तिणं वा रजो वा वातो वा उस्सावो वा उपप्फुसी’’ति.
पञ्ञास दिजकञ्ञायो पुरतो पुरतो उड्डेन्ति – ‘‘मा नं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं गोपालका वा पसुपालका वा तिणहारका वा कट्ठहारका वा वनकम्मिका वा कट्ठेन वा कथलाय वा पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा सक्खराहि वा पहारं अदंसु. मायं पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो गच्छेहि वा लताहि वा रुक्खेहि वा साखाहि वा थम्भेहि वा पासाणेहि वा बलवन्तेहि वा पक्खीहि सङ्गामेसी’’ति.
पञ्ञास दिजकञ्ञायो पच्छतो पच्छतो उड्डेन्ति सण्हाहि सखिलाहि मञ्जूहि मधुराहि वाचाहि समुदाचरन्तियो – ‘‘मायं पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो आसने परियुक्कण्ठी’’ति.
पञ्ञास दिजकञ्ञायो दिसोदिसं उड्डेन्ति अनेकरुक्खविविधविकतिफलमाहरन्तियो – ‘‘मायं पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो खुदाय परिकिलमित्था’’ति.
अथ खलु, भो, ता दिजकञ्ञायो तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं आरामेनेव आरामं उय्यानेनेव उय्यानं नदीतित्थेनेव नदीतित्थं पब्बतसिखरेनेव पब्बतसिखरं अम्बवनेनेव अम्बवनं जम्बुवनेनेव जम्बुवनं लबुजवनेनेव लबुजवनं नाळिकेरसञ्चारियेनेव नाळिकेरसञ्चारियं खिप्पमेव अभिसम्भोन्ति रतित्थाय.
अथ खलु, भो, पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो ताहि दिजकञ्ञाहि दिवसं परिब्यूळ्हो एवं पसंसति – ‘‘साधु, साधु, भगिनियो, एतं खो, भगिनियो, तुम्हाकं पतिरूपं कुलधीतानं, यं तुम्हे भत्तारं परिचरेय्याथा’’ति.
अथ खलु, भो, पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो येन कुणालो सकुणो तेनुपसङ्कमि. अद्दसंसु खो कुणालस्स सकुणस्स परिचारिका दिजकञ्ञायो तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं दूरतोव आगच्छन्तं; दिस्वान येन पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं एतदवोचुं – ‘‘अयं, सम्म पुण्णमुख, कुणालो सकुणो अतिविय फरुसो अतिविय फरुसवाचो, अप्पेवनाम तवम्पि आगम्म पियवाचं लभेय्यामा’’ति. ‘‘अप्पेवनाम, भगिनियो’’ति वत्वा येन कुणालो सकुणो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा कुणालेन सकुणेन सद्धिं पटिसम्मोदित्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो तं कुणालं सकुणं एतदवोच – ‘‘किस्स त्वं, सम्म कुणाल, इत्थीनं सुजातानं कुलधीतानं सम्मापटिपन्नानं मिच्छापटिपन्नो’सि [पटिपन्नो (सी. पी.)]? अमनापभाणीनम्पि किर, सम्म कुणाल, इत्थीनं मनापभाणिना भवितब्बं, किमङ्ग पन मनापभाणीन’’न्ति!
एवं वुत्ते, कुणालो सकुणो तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं एवं अपसादेसि – ‘‘नस्स त्वं, सम्म जम्म वसल, विनस्स त्वं, सम्म जम्म वसल, को नु तया वियत्तो जायाजिनेना’’ति. एवं अपसादितो च पन पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो ततोयेव [ततो हेव (सी. पी.)] पटिनिवत्ति.
अथ खलु, भो, पुण्णमुखस्स फुस्सकोकिलस्स अपरेन समयेन नचिरस्सेव [अचिरस्सेव अच्चयेन (क.)] खरो आबाधो उप्पज्जि लोहितपक्खन्दिका. बाळ्हा वेदना वत्तन्ति मारणन्तिका [मरणन्तिका (स्या.)]. अथ खलु, भो, पुण्णमुखस्स फुस्सकोकिलस्स परिचारिकानं दिजकञ्ञानं एतदहोसि – ‘‘आबाधिको खो अयं पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो, अप्पेवनाम इमम्हा आबाधा वुट्ठहेय्या’’ति एकं अदुतियं ओहाय येन कुणालो सकुणो तेनुपसङ्कमिंसु. अद्दसा खो कुणालो सकुणो ता दिजकञ्ञायो दूरतोव आगच्छन्तियो, दिस्वान ता दिजकञ्ञायो एतदवोच – ‘‘कहं पन तुम्हं वसलियो भत्ता’’ति? ‘‘आबाधिको खो, सम्म कुणाल, पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो अप्पेवनाम तम्हा आबाधा वुट्ठहेय्या’’ति. एवं वुत्ते, कुणालो सकुणो ता दिजकञ्ञायो एवं अपसादेसि – ‘‘नस्सथ तुम्हे वसलियो, विनस्सथ तुम्हे वसलियो, चोरियो धुत्तियो असतियो लहुचित्तायो कतस्स अप्पटिकारिकायो अनिलो विय येनकामंगमायो’’ति; वत्वा येन पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं एतदवोच – ‘‘हं, सम्म, पुण्णमुखा’’ति. ‘‘हं, सम्म, कुणाला’’ति.
अथ खलु, भो कुणालो सकुणो तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं पक्खेहि च मुखतुण्डकेन च परिग्गहेत्वा वुट्ठापेत्वा नानाभेसज्जानि पायापेसि. अथ खलु, भो, पुण्णमुखस्स फुस्सकोकिलस्स सो आबाधो पटिप्पस्सम्भीति. अथ खलु, भो, कुणालो सकुणो तं पुण्णमुखं फुस्सकोकिलं गिलानवुट्ठितं [गिलानावुट्ठितं (सी. स्या. पी.)] अचिरवुट्ठितं गेलञ्ञा एतदवोच –
‘‘दिट्ठा मया, सम्म पुण्णमुख, कण्हा द्वेपितिका पञ्चपतिकाय छट्ठे पुरिसे चित्तं पटिबन्धन्तिया, यदिदं कबन्धे [कवन्धे (सी. पी.)] पीठसप्पिम्हीति. भवति च पनुत्तरेत्थ [पुनुत्तचेत्थ (क.) एवमुपरिपि] वाक्यं –
२९०. ‘‘अथज्जुनो नकुलो भीमसेनो [भिम्मसेनो (सी. स्या. पी.)], युधिट्ठिलो सहदेवो [सीहदेवो (क.)] च राजा;
एते पती पञ्च मत्तिच्च नारी, अकासि खुज्जवामनकेन [खुज्जवामनेन (पी.)] पाप’’न्ति.
‘‘दिट्ठा मया, सम्म पुण्णमुख, सच्चतपापी [सच्चतपावी (सी. पी.), पञ्चतपावी (स्या.)] नाम समणी सुसानमज्झे वसन्ती चतुत्थभत्तं परिणामयमाना सुराधुत्तकेन [तुलापुत्तकेन (सी. पी.), सा सुराधुत्तकेन (क.)] पापमकासि.
‘‘दिट्ठा मया, सम्म पुण्णमुख, काकवती [काकाती (सी.), काकाति (पी.)] नाम देवी समुद्दमज्झे वसन्ती भरिया वेनतेय्यस्स नटकुवेरेन पापमकासि.
दिट्ठा मया, सम्म पुण्णमुख, कुरुङ्गदेवी [कुरङ्गवी (सी. पी.)] नाम लोमसुद्दरी [लोमसुन्दरी (सी. स्या. पी.)] एळिककुमारं [एळमारकं (सी.), एळककुमारं (स्या.), एळकमारं (पी.)] कामयमाना छळङ्गकुमारधनन्तेवासिना पापमकासि.
एवञ्हेतं मया ञातं, ब्रह्मदत्तस्स मातरं [मातुका (स्या.)] ओहाय कोसलराजं पञ्चालचण्डेन पापमकासि.
२९१. ‘‘एता च अञ्ञा च अकंसु पापं, तस्माहमित्थीनं न विस्ससे नप्पसंसे;
मही यथा जगति समानरत्ता, वसुन्धरा इतरीतरापतिट्ठा [इतरीतरानं पतिट्ठा (स्या.), इत्तरीतरप्पतिट्ठा (?)];
सब्बसहा अफन्दना अकुप्पा, तथित्थियो तायो न विस्ससे नरो.
२९२. ‘‘सीहो यथा लोहितमंसभोजनो, वाळमिगो पञ्चावुधो [पञ्चहत्थो (सी. पी.)] सुरुद्धो;
पसय्हखादी परहिंसने रतो, तथित्थियो तायो न विस्ससे नरो.
‘‘न खलु [न खलु भो (स्या. क.)], सम्म पुण्णमुख, वेसियो नारियो गमनियो, न हेता बन्धकियो नाम, वधिकायो नाम एतायो, यदिदं वेसियो नारियो गमनियो’’ति.
‘‘चोरो [चोरा (सी. स्या. पी.)] विय वेणिकता, मदिराव [मदिरा विय (सी. स्या.), मदिरिव (पी.)] दिद्धा [दिट्ठा (क.), विसदुट्ठा (स्या.)] वाणिजो [वाणिजा (पी.)] विय वाचासन्थुतियो, इस्ससिङ्घमिव विपरिवत्तायो [परिवत्तायो (पी.), विपरिवत्तारो (क.)], उरगामिव दुजिव्हायो, सोब्भमिव पटिच्छन्ना, पातालमिव दुप्पूरा रक्खसी विय दुत्तोसा, यमोवेकन्तहारियो, सिखीरिव सब्बभक्खा, नदीरिव सब्बवाही, अनिलो विय येनकामंचरा, नेरु विय अविसेसकरा, विसरुक्खो विय निच्चफलितायो’’ति. भवति च पनुत्तरेत्थ वाक्यं –
२९३. ‘‘यथा चोरो यथा दिद्धो, वाणिजोव विकत्थनी;
इस्ससिङ्घमिव परिवत्ता [मिवावट्टो (सी.), मिवावत्ता (पी.)], दुजिव्हा [दुज्जिव्ह (पी.)] उरगो विय.
२९४. ‘‘सोब्भमिव पटिच्छन्ना, पातालमिव दुप्पुरा;
रक्खसी विय दुत्तोसा, यमोवेकन्तहारियो.
२९५. [यथा सिखी नदीवाहो, अनिलो कामचारवा;§नेरूव अविसेसा च, विसरुक्खो विय निच्चफला;§नासयन्ति घरे भोगं, रतनानन्तकरित्थि योति; (सी. स्या.)]
‘‘यथा सिखी नदी वातो, नेरुनाव समागता.
विसरुक्खो विय निच्चफला, नासयन्ति घरे भोगं;
रतनन्तकरित्थियो’’ति [यथा सिखी नदीवाहो, अनिलो कामचारवा;§नेरूव अविसेसा च, विसरुक्खो विय निच्चफला;§नासयन्ति घरे भोगं, रतनानन्तकरित्थि योति; (सी. स्या.)].
‘‘चत्तारिमानि, सम्म पुण्णमुख, यानि (वत्थूनि किच्चे जाते अनत्थचरानि भवन्ति; तानि) [( ) सी. स्या. पोत्थकेसु न दिस्सति] परकुले न वासेतब्बानि – गोणं धेनुं यानं भरिया. चत्तारि एतानि पण्डितो धनानि [यानि (सी. स्या. पी.)] घरा न विप्पवासये.
२९६. ‘गोणं धेनुञ्च यानञ्च, भरियं ञातिकुले न वासये;
भञ्जन्ति रथं अयानका, अतिवाहेन हनन्ति पुङ्गवं;
दोहेन हनन्ति वच्छकं, भरिया ञातिकुले पदुस्सती’’’ति.
‘‘छ इमानि, सम्म पुण्णमुख, यानि (वत्थूनि) [( ) सी. पी. पोत्थकेसु नु दिस्सति] किच्चे जाते अनत्थचरानि भवन्ति –
२९७. ‘अगुणं धनु ञातिकुले च भरिया, पारं नावा अक्खभग्गञ्च यानं;
दूरे मित्तो पापसहायको च, किच्चे जाते अनत्थचरानि भव’’’न्ति.
‘‘अट्ठहि खलु, सम्म पुण्णमुख, ठानेहि इत्थी सामिकं अवजानाति. दलिद्दता, आतुरता, जिण्णता, सुरासोण्डता, मुद्धता, पमत्तता, सब्बकिच्चेसु अनुवत्तनता, सब्बधनअनुप्पदानेन – इमेहि खलु, सम्म पुण्णमुख, अट्ठहि ठानेहि इत्थी सामिकं अवजानाति. भवति च पनुत्तरेत्थ वाक्यं –
२९८. ‘दलिद्दं आतुरञ्चापि, जिण्णकं सुरसोण्डकं;
पमत्तं मुद्धपत्तञ्च, सब्बकिच्चेसु [रत्तं किच्चेसु (सी. पी.)] हापनं;
सब्बकामप्पदानेन [सब्बकामपणिधानेन (स्या)], अवजानाति [अवजानन्ति (सी. पी.)] सामिक’’’न्ति.
‘‘नवहि खलु, सम्म पुण्णमुख, ठानेहि इत्थी पदोसमाहरति. आरामगमनसीला च होति, उय्यानगमनसीला च होति, नदीतित्थगमनसीला च होति, ञातिकुलगमनसीला च होति, परकुलगमनसीला च होति, आदासदुस्समण्डनानुयोगमनुयुत्तसीला च होति, मज्जपायिनी च होति, निल्लोकनसीला च होति, सद्वारठायिनी [पद्वारट्ठायिनी (सी. स्या. पी.)] च होति – इमेहि खलु, सम्म पुण्णमुख, नवहि ठानेहि इत्थी पदोसमाहरतीति. भवति च पनुत्तरेत्थ वाक्यं –
२९९. ‘आरामसीला च [आरामसीला (सी. पी.)] उय्यानं, नदी ञाति परकुलं;
आदासदुस्समण्डनमनुयुत्ता, या चित्थी मज्जपायिनी.
३००. ‘या च निल्लोकनसीला, या च सद्वारठायिनी;
नवहेतेहि ठानेहि, पदोसमाहरन्ति इत्थियो’’’ति.
‘‘चत्तालीसाय [चत्तालीसायि (पी. क.)] खलु, सम्म पुण्णमुख, ठानेहि इत्थी पुरिसं अच्चाचरति [अच्चावदति (सी. स्या. पी.)]. विजम्भति, विनमति, विलसति, विलज्जति, नखेन नखं घट्टेति, पादेन पादं अक्कमति, कट्ठेन पथविं विलिखति [लिखति (सी. पी.)], दारकं उल्लङ्घति उल्लङ्घापेति [दारकं उल्लङ्घेति ओलङ्घेति (सी. पी.)], कीळति कीळापेति, चुम्बति चुम्बापेति, भुञ्जति भुञ्जापेति, ददाति, याचति, कतमनुकरोति, उच्चं भासति, नीचं भासति, अविच्चं भासति, विविच्चं भासति, नच्चेन गीतेन वादितेन रोदनेन [रोदितेन (सी. पी.)] विलसितेन विभूसितेन जग्घति, पेक्खति, कटिं चालेति, गुय्हभण्डकं सञ्चालेति, ऊरुं विवरति, ऊरुं पिदहति, थनं दस्सेति, कच्छं दस्सेति, नाभिं दस्सेति, अक्खिं निखनति, भमुकं उक्खिपति, ओट्ठं उपलिखति [ओट्ठं पलिखति जिव्हं पलिखति (सी. पी.)], जिव्हं निल्लालेति, दुस्सं मुञ्चति, दुस्सं पटिबन्धति, सिरसं मुञ्चति, सिरसं बन्धति – इमेहि खलु, सम्म पुण्णमुख, चत्तालीसाय ठानेहि इत्थी पुरिसं अच्चाचरति.
‘‘पञ्चवीसाय [पञ्चवीसाहि (पी. क.)] खलु, सम्म पुण्णमुख, ठानेहि इत्थी पदुट्ठा वेदितब्बा भवति. सामिकस्स पवासं वण्णेति, पवुट्ठं न सरति, आगतं नाभिनन्दति, अवण्णं तस्स भणति, वण्णं तस्स न भणति, अनत्थं तस्स चरति, अत्थं तस्स न चरति, अकिच्चं तस्स करोति, किच्चं तस्स न करोति, परिदहित्वा सयति, परम्मुखी निपज्जति, परिवत्तकजाता खो पन होति कुङ्कुमियजाता, दीघं अस्ससति, दुक्खं वेदयति, उच्चारपस्सावं अभिण्हं गच्छति, विलोममाचरति, परपुरिससद्दं सुत्वा कण्णसोतं विवरमोदहति [विवरति कमोदहति (पी.)], निहतभोगा खो पन होति, पटिविस्सकेहि सन्थवं करोति, निक्खन्तपादा खो पन होति, विसिखानुचारिनी अतिचारिनी खो पन होति, निच्चं [नत्थि सी. स्या. पी. पोत्थकेसु] सामिके अगारवा पदुट्ठमनसङ्कप्पा, अभिण्हं द्वारे तिट्ठति, कच्छानि अङ्गानि थनानि दस्सेति, दिसोदिसं गन्त्वा पेक्खति – इमेहि खलु, सम्म पुण्णमुख, पञ्चवीसाय [पञ्चवीसाहि (क.)] ठानेहि इत्थी पदुट्ठा वेदितब्बा भवति. भवति च पनुत्तरेत्थ वाक्यं –
३०१. ‘पवासं तस्स वण्णेति, गतं तस्स न सोचति [पवास’मस्स वण्णेति गतिं नानुसोचति (सी. पी.)];
दिस्वान पतिमागतं [दिस्वापतिं आगतं (सी. पी.)] नाभिनन्दति;
भत्तारवण्णं न कदाचि भासति, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०२. ‘अनत्थं तस्स चरति असञ्ञता, अत्थञ्च हापेति अकिच्चकारिनी;
परिदहित्वा सयति परम्मुखी, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०३. ‘परिवत्तजाता च [परावत्तकजाता च (सी.)] भवति कुङ्कुमी, दीघञ्च अस्ससति दुक्खवेदिनी;
उच्चारपस्सावमभिण्हं गच्छति, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०४. ‘‘विलोममाचरति अकिच्चकारिनी, सद्दं निसामेति परस्स भासतो;
निहतभोगा च करोति सन्थवं, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०५. ‘किच्छेन लद्धं कसिराभतं [कसिरेनाभतं (सी.)] धनं, वित्तं विनासेति दुक्खेन सम्भतं;
पटिविस्सकेहि च करोति सन्थवं, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०६. ‘निक्खन्तपादा विसिखानुचारिनी, निच्चञ्च सामिम्हि [निच्चं ससामिम्हि (पी. क.)] पदुट्ठमानसा;
अतिचारिनी होति अपेतगारवा [तथेव’गारवा (सी. पी.)], एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०७. ‘अभिक्खणं तिट्ठति द्वारमूले, थनानि कच्छानि च दस्सयन्ती;
दिसोदिसं पेक्खति भन्तचित्ता, एते पदुट्ठाय भवन्ति लक्खणा.
३०८. ‘सब्बा नदी वङ्कगती [वङ्कनदी (क.)], सब्बे कट्ठमया वना;
सब्बित्थियो करे पापं, लभमाने निवातके.
३०९. ‘सचे लभेथ खणं वा रहो वा, निवातकं वापि लभेथ तादिसं;
सब्बाव इत्थी कयिरुं नु [करेय्यु नो (सी.), करेय्युं नो (पी.)] पापं, अञ्ञं अलत्थ [अलद्धा (स्या. पी. क.)] पीठसप्पिनापि सद्धिं.
३१०. ‘‘नरानमारामकरासु नारिसु, अनेकचित्तासु अनिग्गहासु च;
सब्बत्थ नापीतिकरापि [सब्ब’त्तना’पीतिकारापि (सी. स्या.)] चे सिया [सियुं (स्या.)], न विस्ससे तित्थसमा हि नारियो’’ति.
३११. ‘यं वे [यञ्च (स्या. क.)] दिस्वा कण्डरीकिन्नरानं [किन्नरकिन्नरीनं (स्या.), किन्नरीकिन्नरानं (क.)], सब्बित्थियो न रमन्ति अगारे;
तं तादिसं मच्चं चजित्वा भरिया, अञ्ञं दिस्वा पुरिसं पीठसप्पिं.
३१२. ‘बकस्स च बावरिकस्स [पावारिकस्स (सी.), बावरियस्स (स्या.)] रञ्ञो, अच्चन्तकामानुगतस्स भरिया;
अवाचरी [अच्चाचरि (स्या.), अनाचरि (क.)] पट्ठवसानुगस्स [बद्धवसानुगस्स (सी. स्या.), पत्तवसानुगतस्स (क.)], कं वापि इत्थी नातिचरे तदञ्ञं.
३१३. ‘पिङ्गियानी सब्बलोकिस्सरस्स, रञ्ञो पिया ब्रह्मदत्तस्स भरिया;
अवाचरी पट्ठवसानुगस्स, तं वापि सा नाज्झगा कामकामिनी.
३१४. ‘लुद्धानं [खुद्दानं (सी. स्या. पी.)] लहुचित्तानं, अकतञ्ञून दुब्भिनं;
नादेवसत्तो पुरिसो, थीनं सद्धातुमरहति.
३१५. ‘न ता पजानन्ति कतं न किच्चं, न मातरं पितरं भातरं वा;
अनरिया समतिक्कन्तधम्मा, सस्सेव चित्तस्स वसं वजन्ति.
३१६. ‘चिरानुवुट्ठम्पि [चिरानुवुत्थम्पि (सी. पी.)] पियं मनापं, अनुकम्पकं पाणसमम्पि भत्तुं [सन्तं (सी. स्या. पी.)];
आवासु किच्चेसु च नं जहन्ति, तस्माहमित्थीनं न विस्ससामि.
३१७. ‘थीनञ्हि चित्तं यथा वानरस्स, कन्नप्पकन्नं यथा रुक्खछाया;
चलाचलं हदयमित्थियानं, चक्कस्स नेमि विय परिवत्तति.
३१८. ‘यदा ता पस्सन्ति समेक्खमाना, आदेय्यरूपं पुरिसस्स वित्तं;
सण्हाहि वाचाहि नयन्ति मेनं, कम्बोजका जलजेनेव अस्सं.
३१९. ‘यदा न पस्सन्ति समेक्खमाना, आदेय्यरूपं पुरिसस्स वित्तं;
समन्ततो नं परिवज्जयन्ति, तिण्णो नदीपारगतोव कुल्लं.
३२०. ‘सिलेसूपमां सिखिरिव सब्बभक्खा, तिक्खमाया नदीरिव सीघसोता;
सेवन्ति हेता पियमप्पियञ्च, नावा यथा ओरकूलं [ओरकुलं (सी.) एवमुपरिपि] परञ्च.
३२१. ‘न ता एकस्स न द्विन्नं, आपणोव पसारितो;
यो ता मय्हन्ति मञ्ञेय्य, वातं जालेन बाधये [बन्धये (स्या. क.)].
३२२. ‘यथा नदी च पन्थो च, पानागारं सभा पपा;
एवं लोकित्थियो नाम, वेला तासं न विज्जति [केसुचि पोत्थकेसु इमिस्सा गाथाय पुब्बद्धापरद्धं विपरियायेन दिस्सति].
३२३. ‘घतासनसमा एता, कण्हसप्पसिरूपमा;
गावो बहितिणस्सेव, ओमसन्ति वरं वरं.
३२४. ‘घतासनं कुञ्जरं कण्हसप्पं, मुद्धाभिसित्तं पमदा च सब्बा;
एते नरो [एतेन सो (पी.)] निच्चयतो [निच्चयत्तो (सी. पी.)] भजेथ, तेसं हवे दुब्बिदु सब्बभावो [सच्चभावो (स्या.)].
३२५. ‘नच्चन्तवण्णा न बहूनं कन्ता, न दक्खिणा पमदा सेवितब्बा;
न परस्स भरिया न धनस्स हेतु, एतित्थियो पञ्च न सेवितब्बा’’’.
अथ खलु, भो, आनन्दो गिज्झराजा कुणालस्स सकुणस्स आदिमज्झकथापरियोसानं [आदिमज्झगाथापरियोसानं (स्या. क.)] विदित्वा तायं वेलायं इमा गाथायो अभासि –
३२६. ‘‘पुण्णम्पि चेमं पथविं धनेन, दज्जित्थिया पुरिसो सम्मताय;
लद्धा खणं अतिमञ्ञेय्य तम्पि, तासं वसं असतीनं न गच्छे.
३२७. ‘‘उट्ठाहकं चेपि अलीनवुत्तिं, कोमारभत्तारं पियं मनापं;
आवासु किच्चेसु च नं जहन्ति, तस्माहमित्थीनं [तस्मा हि इत्थीनं (सी. पी.)] न विस्ससामि.
३२८. ‘‘न विस्ससे इच्छति मन्ति पोसो, न विस्ससे रोदति मे सकासे;
सेवन्ति हेता पियमप्पियञ्च, नावा यथा ओरकूलं परञ्च.
३२९. ‘‘न विस्ससे साखपुराणसन्थतं, न विस्ससे मित्तपुराणचोरं;
न विस्ससे राजानं सखा [राजा सखा (सी. पी.)] ममन्ति, न विस्ससे इत्थि दसन्न मातरं.
३३०. ‘‘न विस्ससे रामकरासु नारिसु, अच्चन्तसीलासु असञ्ञतासु;
अच्चन्तपेमानुगतस्स भरिया, न विस्ससे तित्थसमा हि नारियो.
३३१. ‘‘हनेय्युं छिन्देय्युं छेदापेय्युम्पि [हनेय्यु छिन्देय्युंपि छदयेय्युं (सी. पी.), हनेय्युंपि छिन्देय्युंपि छेदापेय्युंपि (स्या.)], कण्ठेपि [कण्ठम्पि (सी. स्या.)] छेत्वा रुधिरं पिवेय्युं;
मा दीनकामासु असञ्ञतासु, भावं करे गङ्गतित्थूपमासु.
३३२. ‘‘मुसा तासं यथा सच्चं, सच्चं तासं यथा मुसा;
गावो बहितिणस्सेव, ओमसन्ति वरं वरं.
३३३. ‘‘गतेनेता पलोभेन्ति, पेक्खितेन म्हितेन च;
अथोपि दुन्निवत्थेन, मञ्जुना भणितेन च.
३३४. ‘‘चोरियो कथिना [कठिना (सी. स्या. पी.)] हेता, वाळा च लपसक्खरा;
न ता किञ्चि न जानन्ति, यं मनुस्सेसु वञ्चनं.
३३५. ‘‘असा लोकित्थियो नाम, वेला तासं न विज्जति;
सारत्ता च पगब्भा च, सिखी सब्बघसो यथा.
३३६. ‘‘नत्थित्थीनं पियो नाम, अप्पियोपि न विज्जति;
सेवन्ति हेता पियमप्पियञ्च, नावा यथा ओरकूलं परञ्च.
३३७. ‘‘नत्थित्थीनं पियो नाम, अप्पियोपि न विज्जति;
धनत्ता [धनत्था (स्या.)] पटिवल्लन्ति, लताव दुमनिस्सिता.
३३८. ‘‘हत्थिबन्धं अस्सबन्धं, गोपुरिसञ्च मण्डलं [चण्डलं (सी. स्या. पी.)];
छवडाहकं पुप्फछड्डकं, सधनमनुपतन्ति नारियो.
३३९. ‘‘कुलपुत्तम्पि जहन्ति अकिञ्चनं, छवकसमसदिसम्पि [छवकसमं (स्या. पी.)];
अनुगच्छन्ति [गच्छन्ति (पी.)] अनुपतन्ति, धनहेतु हि नारियो’’ति [धनहेतु च नारियो (स्या.), धनहेतु नारियो (पी.)].
अथ खलु, भो, नारदो देवब्राह्मणो आनन्दस्स गिज्झराजस्स आदिमज्झकथापरियोसानं विदित्वा तायं वेलायं इमा गाथायो अभासि –
३४०. ‘‘चत्तारोमे न पूरेन्ति, ते मे सुणाथ भासतो;
समुद्दो ब्राह्मणो राजा, इत्थी चापि दिजम्पति.