५३४. महाहंसजातकं (२)

८९. ‘‘एते हंसा पक्कमन्ति, वक्कङ्गा भयमेरिता;

हरित्तच हेमवण्ण, कामं सुमुख पक्कम.

९०. ‘‘ओहाय मं ञातिगणा, एकं पासवसं गतं;

अनपेक्खमाना गच्छन्ति, किं एको अवहीयसि.

९१. ‘‘पतेव पततं सेट्ठ, नत्थि बद्धे सहायता;

मा अनीघाय हापेसि, कामं सुमुख पक्कम’’.

९२. ‘‘नाहं दुक्खपरेतोपि [दुक्खपरेतो’’ति (जा. १.१५.१३६) अट्ठकथायो ओलोकेतब्बा], धतरट्ठ तुवं [तवं (सी. पी.)] जहे;

जीवितं मरणं वा मे, तया सद्धिं भविस्सति.

९३. ‘‘नाहं दुक्खपरेतोपि, धतरट्ठ तुवं जहे;

न मं अनरियसंयुत्ते, कम्मे योजेतुमरहसि.

९४. ‘‘सकुमारो सखा त्यस्मि, सचित्ते चस्मि ते [समिते (पी.), त्यस्मि ते (क.)] ठितो;

ञातो सेनापति त्याहं, हंसानं पवरुत्तम.

९५. ‘‘कथं अहं विकत्थिस्सं [विकत्तिस्सं (पी.)], ञातिमज्झे इतो गतो;

तं हित्वा पततं सेट्ठ, किं ते वक्खामितो गतो;

इध पाणं चजिस्सामि, नानरियं [न अनरियं (पी.)] कत्तुमुस्सहे’’.

९६. ‘‘एसो हि धम्मो सुमुख, यं त्वं अरियपथे ठितो;

यो भत्तारं सखारं मं, न परिच्चत्तुमुस्सहे.

९७. ‘‘तञ्हि मे पेक्खमानस्स, भयं नत्वेव जायति;

अधिगच्छसि त्वं मय्हं, एवं भूतस्स जीवितं’’.

९८. ‘‘इच्चेवं [इच्चेव (सी. पी.)] मन्तयन्तानं, अरियानं अरियवुत्तिनं;

दण्डमादाय नेसादो, आपती [आपदी (क.)] तुरितो भुसं.

९९. ‘‘तमापतन्तं दिस्वान, सुमुखो अतिब्रूहयि [अपरिब्रूहयि (सी. पी.)];

अट्ठासि पुरतो रञ्ञो, हंसो विस्सासयं ब्यधं [ब्यथं (सी. स्या. पी.)].

१००. ‘‘मा भायि पततं सेट्ठ, न हि भायन्ति तादिसा;

अहं योगं पयुञ्जिस्सं, युत्तं धम्मूपसंहितं;

तेन परियापदानेन [परियादानेन (क.)], खिप्पं पासा पमोक्खसि’’.

१०१. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, सुमुखस्स सुभासितं;

पहट्ठलोमो नेसादो, अञ्जलिस्स पणामयि.

१०२. ‘‘न मे सुतं वा दिट्ठं वा, भासन्तो मानुसिं दिजो;

अरियं ब्रुवानो [ब्रूहन्तो (स्या. क.)] वक्कङ्गो, चजन्तो मानुसिं गिरं.

१०३. ‘‘किन्नु तायं दिजो होति, मुत्तो बद्धं उपाससि;

ओहाय सकुणा यन्ति, किं एको अवहीयसि’’.

१०४. ‘‘राजा मे सो दिजामित्त, सेनापच्चस्स कारयिं;

तमापदे परिच्चत्तुं, नुस्सहे विहगाधिपं.

१०५. ‘‘महागणाय भत्ता मे, मा एको ब्यसनं अगा;

तथा तं सम्म नेसाद, भत्तायं अभितो रमे’’.

१०६. ‘‘अरियवत्तसि वक्कङ्ग, यो पिण्डमपचायसि;

चजामि ते तं भत्तारं, गच्छथूभो [गच्छतु भो (पी.)] यथासुखं’’.

१०७. ‘‘सचे अत्तप्पयोगेन, ओहितो हंसपक्खिनं;

पटिगण्हाम ते सम्म, एतं अभयदक्खिणं.

१०८. ‘‘नो चे अत्तप्पयोगेन, ओहितो हंसपक्खिनं;

अनिस्सरो मुञ्चमम्हे, थेय्यं कयिरासि लुद्दक’’.

१०९. ‘‘यस्स त्वं भतको [भटको (क.)] रञ्ञो, कामं तस्सेव पापय;

तत्थ संयमनो [संयमानो (पी.)] राजा, यथाभिञ्ञं करिस्सति’’.

११०. ‘‘इच्चेवं वुत्तो नेसादो, हेमवण्णे हरित्तचे;

उभो हत्थेहि सङ्गय्ह [पग्गय्ह (स्या. क.)], पञ्जरे अज्झवोदहि.

१११. ‘‘ते पञ्जरगते पक्खी, उभो भस्सरवण्णिने;

सुमुखं धतरट्ठञ्च, लुद्दो आदाय पक्कमि’’.

११२. ‘‘हरीयमानो धतरट्ठो, सुमुखं एतदब्रवि;

बाळ्हं भायामि सुमुख, सामाय लक्खणूरुया;

अस्माकं वधमञ्ञाय, अथत्तानं वधिस्सति.

११३. ‘‘पाकहंसा च सुमुख, सुहेमा हेमसुत्तचा;

कोञ्ची समुद्दतीरेव, कपणा नून रुच्छति’’.

११४. ‘‘एवं महन्तो लोकस्स, अप्पमेय्यो महागणी;

एकित्थिमनुसोचेय्य, नयिदं पञ्ञवतामिव.

११५. ‘‘वातोव गन्धमादेति, उभयं छेकपापकं;

बालो आमकपक्कंव, लोलो अन्धोव आमिसं.

११६. ‘‘अविनिच्छयञ्ञु अत्थेसु, मन्दोव पटिभासि [पटिभाति (क.)] मं;

किच्चाकिच्चं न जानासि, सम्पत्तो कालपरियायं.

११७. ‘‘अड्ढुम्मत्तो उदीरेसि, यो सेय्या मञ्ञसित्थियो;

बहुसाधारणा हेता, सोण्डानंव सुराघरं.

११८. ‘‘माया चेसा मरीची च, सोको रोगो चुपद्दवो;

खरा च बन्धना चेता, मच्चुपासा गुहासया [पच्चुपासो गुहासयो (सी. पी.)];

तासु यो विस्ससे पोसो, सो नरेसु नराधमो’’.

११९. ‘‘यं वुद्धेहि उपञ्ञातं, को तं निन्दितुमरहति;

महाभूतित्थियो नाम, लोकस्मिं उदपज्जिसुं.

१२०. ‘‘खिड्डा पणिहिता त्यासु, रति त्यासु पतिट्ठिता;

बीजानि त्यासु रूहन्ति, यदिदं सत्ता पजायरे;

तासु को निब्बिदे [निब्बिजे (क.)] पोसो, पाणमासज्ज पाणिभि [पाणहि (सी.)].

१२१. ‘‘त्वमेव नञ्ञो सुमुख, थीनं अत्थेसु युञ्जसि;

तस्स त्यज्ज भये जाते, भीतेन जायते मति.

१२२. ‘‘सब्बो हि संसयं पत्तो, भयं भीरु तितिक्खति;

पण्डिता च महन्तानो [महत्तानो (सी.)], अत्थे युञ्जन्ति दुय्युजे.

१२३. ‘‘एतदत्थाय राजानो, सूरमिच्छन्ति मन्तिनं;

पटिबाहति यं सूरो, आपदं अत्तपरियायं.

१२४. ‘‘मा नो अज्ज विकन्तिंसु, रञ्ञो सूदा महानसे;

तथा हि वण्णो पत्तानं, फलं वेळुंव तं वधि.

१२५. ‘‘मुत्तोपि न इच्छि [निच्छसि (क.)] उड्डेतुं [ओड्डेतुं (सी.)], सयं बन्धं उपागमि;

सोपज्ज संसयं पत्तो, अत्थं गण्हाहि मा मुखं’’.

१२६. ‘‘सो तं [त्वं (स्या. पी.)] योगं पयुञ्जस्सु, युत्तं धम्मूपसंहितं [धम्मोपसञ्हितं (क.)];

तव परियापदानेन, मम पाणेसनं चर’’.

१२७. ‘‘मा भायि पततं सेट्ठ, न हि भायन्ति तादिसा;

अहं योगं पयुञ्जिस्सं, युत्तं धम्मूपसंहितं [धम्मोपसञ्हितं (क.)];

मम परियापदानेन, खिप्पं पासा पमोक्खसि’’.

१२८. ‘‘सो [स (सी.)] लुद्दो हंसकाजेन [हंसकाचेन (पी.)], राजद्वारं उपागमि;

पटिवेदेथ मं रञ्ञो, धतरट्ठायमागतो’’.

१२९. ‘‘ते दिस्वा पुञ्ञसंकासे, उभो लक्खणसम्मते [लक्खञ्ञासम्मते (सी. पी.)];

खलु संयमनो राजा, अमच्चे अज्झभासथ.

१३०. ‘‘देथ लुद्दस्स वत्थानि, अन्नं पानञ्च भोजनं;

कामं करो हिरञ्ञस्स, यावन्तो एस इच्छति’’.

१३१. ‘‘दिस्वा लुद्दं पसन्नत्तं, कासिराजा तदब्रवि;

यद्यायं [यदायं (सी. स्या. पी.)] सम्म खेमक, पुण्णा हंसेहि तिट्ठति.

१३२. ‘‘कथं रुचिमज्झगतं, पासहत्थो उपागमि;

ओकिण्णं ञातिसङ्घेहि, निम्मज्झिमं [निमज्झिमं (सी. पी. क.)] कथं गहि’’.

१३३. ‘‘अज्ज मे सत्तमा रत्ति, अदनानि [आदानानि (स्या. पी. क.)] उपासतो [उपागतो (क.)];

पदमेतस्स अन्वेसं, अप्पमत्तो घटस्सितो.

१३४. ‘‘अथस्स पदमद्दक्खिं, चरतो अदनेसनं;

तत्थाहं ओदहिं पासं, एवं तं [एवेतं (सी. पी.)] दिजमग्गहिं’’.

१३५. ‘‘लुद्द द्वे इमे सकुणा, अथ एकोति भाससि;

चित्तं नु ते विपरियत्तं [विपरियत्थं (पी.)], अदु किन्नु जिगीससि’’ [जिगिंससि (सी. पी.)].

१३६. ‘‘यस्स लोहितका ताला, तपनीयनिभा सुभा;

उरं संहच्च तिट्ठन्ति, सो मे बन्धं उपागमि.

१३७. ‘‘अथायं भस्सरो पक्खी, अबद्धो बद्धमातुरं;

अरियं ब्रुवानो अट्ठासि, चजन्तो मानुसिं गिरं’’.

१३८. ‘‘अथ किं [अथ किन्नु (सी. पी.), कथं नु (स्या.)] दानि सुमुख, हनुं संहच्च तिट्ठसि;

अदु मे परिसं पत्तो, भया भीतो न भाससि’’.

१३९. ‘‘नाहं कासिपति भीतो, ओगय्ह परिसं तव;

नाहं भया न भासिस्सं, वाक्यं अत्थम्हि तादिसे’’.

१४०. ‘‘न ते अभिसरं पस्से, न रथे नपि पत्तिके;

नास्स चम्मं व कीटं वा, वम्मिते च धनुग्गहे.

१४१. ‘‘न हिरञ्ञं सुवण्णं वा, नगरं वा सुमापितं;

ओकिण्णपरिखं दुग्गं, दळ्हमट्टालकोट्ठकं;

यत्थ पविट्ठो सुमुख, भायितब्बं न भायसि’’.

१४२. ‘‘न मे अभिसरेनत्थो, नगरेन धनेन वा;

अपथेन पथं याम, अन्तलिक्खेचरा मयं.

१४३. ‘‘सुता च पण्डिता त्यम्हा, निपुणा अत्थचिन्तका [चत्थचिन्तका (क.)];

भासेमत्थवतिं वाचं, सच्चे चस्स पतिट्ठितो.

१४४. ‘‘किञ्च तुय्हं असच्चस्स, अनरियस्स करिस्सति;

मुसावादिस्स लुद्दस्स, भणितम्पि सुभासितं’’.

१४५. ‘‘तं ब्राह्मणानं वचना, इमं खेममकारयि [खेमिकारयि (सी. पी.)];

अभयञ्च तया घुट्ठं, इमायो दसधा दिसा.

१४६. ‘‘ओगय्ह ते पोक्खरणिं, विप्पसन्नोदकं सुचिं;

पहूतं चादनं तत्थ, अहिंसा चेत्थ पक्खिनं.

१४७. ‘‘इदं सुत्वान निग्घोसं, आगतम्ह तवन्तिके;

ते ते बन्धस्म पासेन, एतं ते भासितं मुसा.

१४८. ‘‘मुसावादं पुरक्खत्वा, इच्छालोभञ्च पापकं;

उभो सन्धिमतिक्कम्म, असातं उपपज्जति’’.

१४९. ‘‘नापरज्झाम सुमुख, नपि लोभाव मग्गहिं;

सुता च पण्डितात्यत्थ, निपुणा अत्थचिन्तका.

१५०. ‘‘अप्पेवत्थवतिं वाचं, ब्याहरेय्युं [ब्याकरेय्युं (सी. पी.)] इधागता;

तथा तं सम्म नेसादो, वुत्तो सुमुख मग्गहि’’.

१५१. ‘‘नेव भीता [भूता (स्या. क.)] कासिपति, उपनीतस्मि जीविते;

भासेमत्थवतिं वाचं, सम्पत्ता कालपरियायं.

१५२. ‘‘यो मिगेन मिगं हन्ति, पक्खिं वा पन पक्खिना;

सुतेन वा सुतं किण्या [किणे (सी. पी.)], किं अनरियतरं ततो.

१५३. ‘‘यो चारियरुदं [च अरियरुदं (सी. पी.)] भासे, अनरियधम्मवस्सितो [अनरियधम्ममवस्सितो (सी.)];

उभो सो धंसते लोका, इध चेव परत्थ च.

१५४. ‘‘न मज्जेथ यसं पत्तो, न ब्याधे [ब्यथे (सी. पी.)] पत्तसंसयं;

वायमेथेव किच्चेसु, संवरे विवरानि च.

१५५. ‘‘ये वुद्धा अब्भतिक्कन्ता [नाब्भचिक्खन्ता (क.)], सम्पत्ता कालपरियायं;

इध धम्मं चरित्वान, एवंते [एवेते (सी. पी.)] तिदिवं गता.

१५६. ‘‘इदं सुत्वा कासिपति, धम्ममत्तनि पालय;

धतरट्ठञ्च मुञ्चाहि, हंसानं पवरुत्तमं’’.

१५७. ‘‘आहरन्तुदकं पज्जं, आसनञ्च महारहं;

पञ्जरतो पमोक्खामि, धतरट्ठं यसस्सिनं.

१५८. ‘‘तञ्च सेनापतिं धीरं, निपुणं अत्थचिन्तकं;

यो सुखे सुखितो रञ्ञे [रञ्ञो (सी. स्या. पी. क.)], दुक्खिते होति दुक्खितो.

१५९. ‘‘एदिसो खो अरहति, पिण्डमस्नातु भत्तुनो;

यथायं सुमुखो रञ्ञो, पाणसाधारणो सखा’’.