मूलपञ्ञत्तिवण्णना

५५. इदानि ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’तिआदीनं अत्थदस्सनत्थं ‘‘मेथुनधम्मो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ मेथुनधम्मो नामाति इदं निद्दिसितब्बस्स मेथुनधम्मस्स उद्देसपदं. असद्धम्मोति असतं नीचजनानं धम्मो. गामधम्मोति गामवासीनं सेवनधम्मो. वसलधम्मोति वसलानं धम्मो; किलेसवस्सनतो वा सयमेव वसलो धम्मोति वसलधम्मो. दुट्ठुल्लन्ति दुट्ठुञ्च किलेसेहि दुट्ठत्ता, थूलञ्च अनिपुणभावतोति दुट्ठुल्लं. इतो पट्ठाय च तीसु पदेसु ‘‘यो सो’’ति इदं परिवत्तेत्वा ‘‘यं त’’न्ति कत्वा योजेतब्बं – ‘‘यं तं दुट्ठुल्लं, यं तं ओदकन्तिकं, यं तं रहस्स’’न्ति. एत्थ च यस्मा तस्स कम्मस्स परिवारभूतं दस्सनम्पि गहणम्पि आमसनम्पि फुसनम्पि घट्टनम्पि दुट्ठुल्लं, तस्मापि तं कम्मं दुट्ठुल्लं. यं तं दुट्ठुल्लं सो मेथुनधम्मो. उदकं अस्स अन्ते सुद्धत्थं आदीयतीति उदकन्तं, उदकन्तमेव ओदकन्तिकं; यं तं ओदकन्तिकं, सो मेथुनधम्मो. रहो पटिच्छन्ने ओकासे कत्तब्बताय रहस्सं. यं तं रहस्सं, सो मेथुनधम्मोति एवं योजना वेदितब्बा.

द्वयेन द्वयेन समापज्जितब्बतो द्वयंद्वयसमापत्ति. तत्थ योजना – ‘‘या सा द्वयंद्वयसमापत्ति सो मेथुनधम्मो नामा’’ति. इध पन तं सब्बं एकज्झं निगमेन्तो आह ‘‘एसो मेथुनधम्मो नामा’’ति. किं कारणा वुच्चति मेथुनधम्मोति? उभिन्नं रत्तानं सारत्तानं अवस्सुतानं परियुट्ठितानं उभिन्नं सदिसानं धम्मोति, तं कारणा वुच्चति मेथुनधम्मोति.

पटिसेवति नामाति इदं ‘‘पटिसेवेय्या’’ति एत्थ येनाकारेन पटिसेवेय्याति वुच्चति, तस्साकारस्स दस्सनत्थं मातिकापदं. यो नित्तेन निमित्तन्तिआदीसु यो भिक्खु इत्थिया निमित्तेन अत्तनो निमित्तं, इत्थिया अङ्गजातेन अत्तनो अङ्गजातं सब्बन्तिमेन पमाणेन एकतिलबीजमत्तम्पि वातेन असम्फुट्ठे अल्लोकासे पवेसेति, एसो पटिसेवति नाम; एत्तकेन सीलभेदं पापुणाति, पाराजिको होति.

एत्थ च इत्थिनिमित्ते चत्तारि पस्सानि, वेमज्झञ्चाति पञ्च ठानानि लब्भन्ति. पुरिसनिमित्ते चत्तारि पस्सानि, मज्झं, उपरिचाति छ. तस्मा इत्थिनिमित्ते हेट्ठा पवेसेन्तोपि पाराजिको होति. उपरितो पवेसेन्तोपि, उभोहि पस्सेहि पवेसेन्तोपि चत्तारि ठानानि मुञ्चित्वा मज्झेन पवेसेन्तोपि पाराजिको होति. पुरिसनिमित्तं पन हेट्ठाभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि पाराजिको होति. उपरिभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि, उभोहि पस्सेहि छुपन्तं पवेसेन्तोपि, मज्झेनेव छुपन्तं पवेसेन्तोपि समञ्छितङ्गुलिं विय मज्झिमपब्बपिट्ठिया सङ्कोचेत्वा उपरिभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि पाराजिको होति. तत्थ तुलादण्डसदिसं पवेसेन्तस्सापि चत्तारि पस्सानि, मज्झञ्चाति पञ्च ठानानि; सङ्कोचेत्वा पवेसेन्तस्सापि चत्तारि पस्सानि, उपरिभागमज्झञ्चाति पञ्च ठानानि – एवं सब्बानिपि पुरिसनिमित्ते दस ठानानि होन्ति.

निमित्ते जातं अनट्ठकायप्पसादं चम्मखीलं वा पिळकं वा पवेसेति, आपत्ति पाराजिकस्स. नट्ठकायप्पसादं मतचम्मं वा सुक्खपिळकं वा पवेसेति, आपत्ति दुक्कटस्स. मेथुनस्सादेन लोमं वा अङ्गुलि-अङ्गुट्ठबीजादीनि वा पवेसेन्तस्सापि दुक्कटमेव. अयञ्च मेथुनकथा नाम यस्मा दुट्ठुल्ला कथा असब्भिकथा, तस्मा एतं वा अञ्ञं वा विनये ईदिसं ठानं कथेन्तेन पटिक्कूलमनसिकारञ्च समणसञ्ञञ्च हिरोत्तप्पञ्च पच्चुपट्ठपेत्वा सम्मासम्बुद्धे गारवं उप्पादेत्वा असमकारुणिकस्स लोकनाथस्स करुणागुणं आवज्जेत्वा कथेतब्बं. सो हि नाम भगवा सब्बसो कामेहि विनिवत्तमानसोपि सत्तानुद्दयाय लोकानुकम्पाय सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च सिक्खापदपञ्ञापनत्थाय ईदिसं कथं कथेसि. ‘‘अहो सत्थु करुणागुणो’’ति एवं लोकनाथस्स करुणागुणं आवज्जेत्वा कथेतब्बं.

अपिच यदि भगवा सब्बाकारेन ईदिसं कथं न कथेय्य, को जानेय्य ‘‘एत्तकेसु

ठानेसु पाराजिकं, एत्तकेसु थुल्लच्चयं, एत्तकेसु दुक्कट’’न्ति. तस्मा सुणन्तेनपि कथेन्तेनपि बीजकेन मुखं अपिधाय दन्तविदंसकं हसमानेन न निसीदितब्बं. ‘‘सम्मासम्बुद्धेनापि ईदिसं कथित’’न्ति पच्चवेक्खित्वा गब्भितेन हिरोत्तप्पसम्पन्नेन सत्थुपटिभागेन हुत्वा कथेतब्बन्ति.

मूलपञ्ञत्तं निट्ठितं.

अनुपञ्ञत्तिवारे – अन्तमसोति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन. तिरच्छानगतायपीति पटिसन्धिवसेन तिरच्छानेसु गतायपि. पगेव मनुस्सित्थियाति पठमतरं मनुस्सजातिकाय इत्थिया. पाराजिकवत्थुभूता एव चेत्थ तिरच्छानगतित्थी तिरच्छानगताति गहेतब्बा, न सब्बा. तत्रायं परिच्छेदो –

अपदानं अहि मच्छा, द्विपदानञ्च कुक्कुटी;

चतुप्पदानं मज्जारी, वत्थु पाराजिकस्सिमाति.

तत्थ अहिग्गहणेन सब्बापि अजगरगोनसादिभेदा दीघजाति सङ्गहिता. तस्मा दीघजातीसु यत्थ तिण्णं मग्गानं अञ्ञतरस्मिं सक्का तिलफलमत्तम्पि पवेसेतुं, सा पाराजिकवत्थु. अवसेसा दुक्कटवत्थूति वेदितब्बा. मच्छग्गहणेन सब्बापि मच्छकच्छपमण्डूकादिभेदा ओदकजाति सङ्गहिता. तत्रापि दीघजातियं वुत्तनयेनेव पाराजिकवत्थु च दुक्कटवत्थु च वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – पतङ्गमुखमण्डूका नाम होन्ति तेसं मुखसण्ठानं महन्तं, छिद्दं अप्पकं, तत्थ पवेसनं नप्पहोति; मुखसण्ठानं पन वणसङ्खेपं गच्छति, तस्मा तं थुल्लच्चयवत्थूति वेदितब्बं. कुक्कुटिग्गहणेन सब्बापि काककपोतादिभेदा पक्खिजाति सङ्गहिता. तत्रापि वुत्तनयेनेव पाराजिकवत्थु च दुक्कटवत्थु च वेदितब्बं. मज्जारिग्गहणेन सब्बापि रुक्खसुनख-मुङ्गुस-गोधादिभेदा चतुप्पदजाति सङ्गहिता. तत्रापि वुत्तनयेनेव पाराजिकवत्थु च दुक्कटवत्थु च वेदितब्बं.

पाराजिकोति पराजितो, पराजयं आपन्नो. अयञ्हि पाराजिकसद्दो सिक्खापदापत्तिपुग्गलेसु वत्तति. तत्थ ‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द, अनवकासो यं तथागतो वज्जीनं वा वज्जिपुत्तकानं वा कारणा सावकानं पाराजिकं सिक्खापदं पञ्ञत्तं समूहनेय्या’’ति (पारा. ४३) एवं सिक्खापदे वत्तमानो वेदितब्बो. ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति (पारा. ६७) एवं आपत्तियं. ‘‘न मयं पाराजिका, यो अवहटो सो पाराजिको’’ति (पारा. १५५) एवं पुग्गले वत्तमानो वेदितब्बो. ‘‘पाराजिकेन धम्मेन अनुद्धंसेय्या’’तिआदीसु (पारा. ३८४) पन धम्मे वत्ततीति वदन्ति. यस्मा पन तत्थ धम्मोति कत्थचि आपत्ति, कत्थचि सिक्खापदमेव अधिप्पेतं, तस्मा सो विसुं न वत्तब्बो. तत्थ सिक्खापदं यो तं अतिक्कमति, तं पराजेति, तस्मा ‘‘पाराजिक’’न्ति वुच्चति. आपत्ति पन यो नं अज्झापज्जति, तं पराजेति, तस्मा ‘‘पाराजिका’’ति वुच्चति. पुग्गलो यस्मा पराजितो पराजयमापन्नो, तस्मा ‘‘पाराजिको’’ति वुच्चति. एतमेव हि अत्थं सन्धाय परिवारेपि –

‘‘पाराजिकन्ति यं वुत्तं, तं सुणोहि यथातथं;

चुतो परद्धो भट्ठो च, सद्धम्मा हि निरङ्कतो;

संवासोपि तहिं नत्थि, तेनेतं इति वुच्चती’’ति वुत्तं. (परि. ३३९);

अयञ्हेत्थ अत्थो – ‘‘तं सिक्खापदं वीतिक्कमन्तो आपत्तिञ्च आपन्नो पुग्गलो चुतो होतीति सब्बं योजेतब्बं. तेन वुच्चतीति येन कारणेन अस्समणो होति असक्यपुत्तियो परिभट्ठो छिन्नो पराजितो सासनतो, तेन वुच्चति. किन्ति? ‘‘पाराजिको होती’’ति.

सह वसन्ति एत्थाति संवासो, तं दस्सेतुं ‘‘संवासो नामा’’ति वत्वा ‘‘एककम्म’’न्तिआदिमाह. तत्रायं सद्धिं योजनाय वण्णना – चतुब्बिधम्पि सङ्घकम्मं सीमापरिच्छिन्नेहि पकतत्तेहि भिक्खूहि एकतो कत्तब्बत्ता एककम्मं नाम. तथा पञ्चविधोपि पातिमोक्खुद्देसो एकतो उद्दिसितब्बत्ता एकुद्देसो नाम. पञ्ञत्तं पन सिक्खापदं सब्बेहिपि लज्जीपुग्गलेहि समं सिक्खितब्बभावतो समसिक्खता नाम. एत्थ यस्मा सब्बेपि लज्जिनो एतेसु कम्मादीसु सह वसन्ति, न एकोपि ततो बहिद्धा सन्दिस्सति, तस्मा तानि सब्बानिपि गहेत्वा ‘‘एसो संवासो नामा’’ति आह. सो च वुत्तप्पकारो संवासो तेन पुग्गलेन सद्धिं नत्थि, तेन कारणेन सो पाराजिको पुग्गलो असंवासोति वुच्चतीति.

५६. एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यं तं ‘‘पटिसेवेय्या’’ति एत्थ येनाकारेन पटिसेवेय्याति वुच्चति, तस्साकारस्स दस्सनत्थं ‘‘पटिसेवति नामा’’ति इदं मातिकापदं ठपेत्वा ‘‘निमित्तेन निमित्तं अङ्गजातेन अङ्गजात’’न्ति वुत्तं. तत्थ यस्मा न केवलं इत्थिया एव निमित्तं पाराजिकवत्थु, न च मनुस्सित्थिया एव, सुवण्णरजतादिमयानञ्च इत्थीनम्पि निमित्तं वत्थुमेव न होति; तस्मा यं यं वत्थु होति, तं तं दस्सेतुं ‘‘तिस्सो इत्थियो’’तिआदिना नयेन येसं निमित्तानि वत्थूनि होन्ति, ते सत्ते वत्वा ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे’’तिआदिना नयेन तानि वत्थूनि आह.

तत्थ तिस्सो इत्थियो, तयो उभतोब्यञ्जनका, तयो पण्डका, तयो पुरिसाति पाराजिकवत्थूनं निमित्तानं निस्सया द्वादस सत्ता होन्ति. तेसु इत्थिपुरिसा पाकटा एव. पण्डकउभतोब्यञ्जनकभेदो पब्बज्जाखन्धकवण्णनायं पाकटो भविस्सति.

मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्साति एत्थ च मनुस्सित्थिया तीसु मग्गेसूति अत्थो वेदितब्बो. एवं सब्बत्थ. सब्बे एव चेते मनुस्सित्थिया तयो मग्गा, अमनुस्सित्थिया तयो, तिरच्छानगतित्थिया तयोति नव; मनुस्सउभतोब्यञ्जनकादीनं नव; मनुस्सपण्डकादीनं द्वे द्वे कत्वा छ; तथा मनुस्सपुरिसादीनन्ति समतिंस मग्गा होन्ति. एतेसु निमित्तसङ्खातेसु यत्थ कत्थचि अत्तनो अङ्गजातं तिलफलमत्तम्पि पवेसेत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो पाराजिकं आपज्जति.