नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयपिटके

पाराजिककण्ड-अट्ठकथा (पठमो भागो)

गन्थारम्भकथा

यो कप्पकोटीहिपि अप्पमेय्यं;

कालं करोन्तो अतिदुक्करानि;

खेदं गतो लोकहिताय नाथो;

नमो महाकारुणिकस्स तस्स.

असम्बुधं बुद्धनिसेवितं यं;

भवाभवं गच्छति जीवलोको;

नमो अविज्जादिकिलेसजाल-

विद्धंसिनो धम्मवरस्स तस्स.

गुणेहि यो सीलसमाधिपञ्ञा-

विमुत्तिञाणप्पभुतीहि युत्तो;

खेत्तं जनानं कुसलत्थिकानं;

तमरियसङ्घं सिरसा नमामि.

इच्चेवमच्चन्तनमस्सनेय्यं;

नमस्समानो रतनत्तयं यं;

पुञ्ञाभिसन्दं विपुलं अलत्थं;

तस्सानुभावेन हतन्तरायो.

यस्मिं ठिते सासनमट्ठितस्स;

पतिट्ठितं होति सुसण्ठितस्स;

तं वण्णयिस्सं विनयं अमिस्सं;

निस्साय पुब्बाचरियानुभावं.

कामञ्च पुब्बाचरियासभेहि;

ञाणम्बुनिद्धोतमलासवेहि;

विसुद्धविज्जापटिसम्भिदेहि;

सद्धम्मसंवण्णनकोविदेहि.

सल्लेखिये नोसुलभूपमेहि;

महाविहारस्स धजूपमेहि;

संवण्णितोयं विनयो नयेहि;

चित्तेहि सम्बुद्धवरन्वयेहि.

संवण्णना सीहळदीपकेन;

वाक्येन एसा पन सङ्खतत्ता;

न किञ्चि अत्थं अभिसम्भुणाति;

दीपन्तरे भिक्खुजनस्स यस्मा.

तस्मा इमं पाळिनयानुरूपं;

संवण्णनं दानि समारभिस्सं;

अज्झेसनं बुद्धसिरिव्हयस्स;

थेरस्स सम्मा समनुस्सरन्तो.

संवण्णनं तञ्च समारभन्तो;

तस्सा महाअट्ठकथं सरीरं;

कत्वा महापच्चरियं तथेव;

कुरुन्दिनामादिसु विस्सुतासु.

विनिच्छयो अट्ठकथासु वुत्तो;

यो युत्तमत्थं अपरिच्चजन्तो;

ततोपि अन्तोगधथेरवादं;

संवण्णनं सम्म समारभिस्सं.

तं मे निसामेन्तु पसन्नचित्ता;

थेरा च भिक्खू नवमज्झिमा च;

धम्मप्पदीपस्स तथागतस्स;

सक्कच्च धम्मं पतिमानयन्ता.

बुद्धेन धम्मो विनयो च वुत्तो;

यो तस्स पुत्तेहि तथेव ञातो;

सो येहि तेसं मतिमच्चजन्ता;

यस्मा पुरे अट्ठकथा अकंसु.

तस्मा हि यं अट्ठकथासु वुत्तं;

तं वज्जयित्वान पमादलेखं;

सब्बम्पि सिक्खासु सगारवानं;

यस्मा पमाणं इध पण्डितानं.

ततो च भासन्तरमेव हित्वा;

वित्थारमग्गञ्च समासयित्वा;

विनिच्छयं सब्बमसेसयित्वा;

तन्तिक्कमं किञ्चि अवोक्कमित्वा.

सुत्तन्तिकानं वचनानमत्थं;

सुत्तानुरूपं परिदीपयन्ती;

यस्मा अयं हेस्सति वण्णनापि;

सक्कच्च तस्मा अनुसिक्खितब्बाति.

बाहिरनिदानकथा

तत्थ तं वण्णयिस्सं विनयन्ति वुत्तत्ता विनयो ताव ववत्थपेतब्बो. तेनेतं वुच्चति – ‘‘विनयो नाम इध सकलं विनयपिटकं अधिप्पेत’’न्ति. संवण्णनत्थं पनस्स अयं मातिका –

वुत्तं येन यदा यस्मा, धारितं येन चाभतं;

यत्थप्पतिट्ठितचेतमेतं वत्वा विधिं ततो.

तेनातिआदिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो;

दस्सयन्तो करिस्सामि, विनयस्सत्थवण्णनन्ति.

तत्थ वुत्तं येन यदा यस्माति इदं ताव वचनं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरती’’ति एवमादिवचनं सन्धाय वुत्तं. इदञ्हि बुद्धस्स भगवतो अत्तपच्चक्खवचनं न होति, तस्मा वत्तब्बमेतं ‘‘इदं वचनं केन वुत्तं, कदा वुत्तं, कस्मा च वुत्त’’न्ति? आयस्मता उपालित्थेरेन वुत्तं, तञ्च पन पठममहासङ्गीतिकाले.

पठममहासङ्गीतिकथा

पठममहासङ्गीति नाम चेसा किञ्चापि पञ्चसतिकसङ्गीतिक्खन्धके वुत्ता, निदानकोसल्लत्थं पन इधापि इमिना नयेन वेदितब्बा. धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि आदिं कत्वा याव सुभद्दपरिब्बाजकविनयना कतबुद्धकिच्चे कुसिनारायं उपवत्तने मल्लानं सालवने यमकसालानमन्तरे विसाखपुण्णमदिवसे पच्चूससमये अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुते भगवति लोकनाथे, भगवतो परिनिब्बाने सन्निपतितानं सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानं सङ्घत्थेरो आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति, सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन ‘‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ, मा परिदेवित्थ, सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन; उपद्दुता च होम – ‘इदं वो कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति! इदानि पन मयं यं इच्छिस्साम तं करिस्साम, यं न इच्छिस्साम न तं करिस्सामा’’ति (चूळव. ४३७; दी. नि. २.२३२) वुत्तवचनमनुस्सरन्तो ‘‘ठानं खो पनेतं विज्जति यं पापभिक्खू अतीतसत्थुकं पावचनन्ति मञ्ञमाना पक्खं लभित्वा नचिरस्सेव सद्धम्मं अन्तरधापेय्युं, याव च धम्मविनयो तिट्ठति ताव अनतीतसत्थुकमेव पावचनं होति. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’ति (दी. नि. २.२१६).

‘‘यंनूनाहं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यं, यथयिदं सासनं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं.

यं चाहं भगवता –

‘धारेस्ससि पन मे त्वं, कस्सप, साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानी’ति वत्वा चीवरे साधारणपरिभोगेन चेव,

‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि; कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’ति –

एवमादिना नयेन नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनेन च अनुग्गहितो, तस्स किमञ्ञं आणण्यं भविस्सति; ननु मं भगवा राजा विय सककवचइस्सरियानुप्पदानेन अत्तनो कुलवंसप्पतिट्ठापकं पुत्तं ‘सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापको मे अयं भविस्सती’ति मन्त्वा इमिना असाधारणेन अनुग्गहेन अनुग्गहेसी’’ति चिन्तयन्तो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि. यथाह –

‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि – ‘एकमिदाहं, आवुसो, समयं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेही’’ति (दी. नि. २.२३१) सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारतो वेदितब्बं.

ततो परं आह –

‘‘हन्द मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम. पुरे अधम्मो दिप्पति, धम्मो पटिबाहिय्यति; अविनयो दिप्पति, विनयो पटिबाहिय्यति. पुरे अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ति; अविनयवादिनो बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति (चूळव. ४३७).

भिक्खू आहंसु – ‘‘तेन हि, भन्ते, थेरो भिक्खू उच्चिनतू’’ति. थेरो सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरे पुथुज्जन-सोतापन्न-सकदागामि-अनागामि-सुक्खविपस्सकखीणासवभिक्खू अनेकसते अनेकसहस्से च वज्जेत्वा तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरे पटिसम्भिदाप्पत्ते महानुभावे येभुय्येन भगवता एतदग्गं आरोपिते तेविज्जादिभेदे खीणासवभिक्खूयेव एकूनपञ्चसते परिग्गहेसि. ये सन्धाय इदं वुत्तं – ‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो एकेनूनापञ्चअरहन्तसतानि उच्चिनी’’ति (चूळव. ४३७).

किस्स पन थेरो एकेनूनमकासीति? आयस्मतो आनन्दत्थेरस्स ओकासकरणत्थं. तेन हायस्मता सहापि विनापि न सक्का धम्मसङ्गीति कातुं, सो हायस्मा सेक्खो सकरणीयो, तस्मा सहापि न सक्का; यस्मा पनस्स किञ्चि दसबलदेसितं सुत्तगेय्यादिकं भगवतो असम्मुखा पटिग्गहितं नाम नत्थि, तस्मा विनापि न सक्का. यदि एवं सेक्खोपि समानो धम्मसङ्गीतिया बहुकारत्ता थेरेन उच्चिनितब्बो अस्स. अथ कस्मा न उच्चिनितोति? परूपवादविवज्जनतो. थेरो हि आयस्मन्ते आनन्दे अतिविय विस्सत्थो अहोसि, तथा हि नं सिरस्मिं पलितेसु जातेसुपि ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं. नि. २.१५४) कुमारकवादेन ओवदति. सक्यकुलप्पसुतो चायं आयस्मा तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो. तत्र हि भिक्खू छन्दागमनं विय मञ्ञमाना ‘‘बहू असेक्खपटिसम्भिदाप्पत्ते भिक्खू ठपेत्वा आनन्दं सेक्खपटिसम्भिदाप्पत्तं थेरो उच्चिनी’’ति उपवदेय्युं, तं परूपवादं परिवज्जेन्तो ‘‘आनन्दं विना सङ्गीति न सक्का कातुं, भिक्खूनंयेव अनुमतिया गहेस्सामी’’ति न उच्चिनि.

अथ सयमेव भिक्खू आनन्दस्सत्थाय थेरं याचिंसु. यथाह –

‘‘भिक्खू आयस्मन्तं महाकस्सपं एतदवोचुं – ‘अयं, भन्ते, आयस्मा आनन्दो किञ्चापि सेक्खो अभब्बो छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं, बहु चानेन भगवतो सन्तिके धम्मो च विनयो च परियत्तो; तेन हि, भन्ते, थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतू’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनी’’ति (चूळव. ४३७).

एवं भिक्खूनं अनुमतिया उच्चिनितेन तेनायस्मता सद्धिं पञ्च थेरसतानि अहेसुं.

अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कत्थ नु खो मयं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यामा’’ति. अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘राजगहं खो महागोचरं पहूतसेनासनं, यंनून मयं राजगहे वस्सं वसन्ता धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, न अञ्ञे भिक्खू राजगहे वस्सं उपगच्छेय्यु’’न्ति. कस्मा पन नेसं एतदहोसि? इदं अम्हाकं थावरकम्मं, कोचि विसभागपुग्गलो सङ्घमज्झं पविसित्वा उक्कोटेय्याति. अथायस्मा महाकस्सपो ञत्तिदुतियेन कम्मेन सावेसि, तं सङ्गीतिक्खन्धके वुत्तनयेनेव ञातब्बं.

अथ तथागतस्स परिनिब्बानतो सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु सत्तसु च धातुपूजादिवसेसु वीतिवत्तेसु ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, इदानि गिम्हानं दियड्ढो मासो सेसो, उपकट्ठा वस्सूपनायिका’’ति मन्त्वा महाकस्सपत्थेरो ‘‘राजगहं, आवुसो, गच्छामा’’ति उपड्ढं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा एकं मग्गं गतो. अनुरुद्धत्थेरोपि उपड्ढं गहेत्वा एकं मग्गं गतो. आनन्दत्थेरो पन भगवतो पत्तचीवरं गहेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो सावत्थिं गन्त्वा राजगहं गन्तुकामो येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. आनन्दत्थेरेन गतगतट्ठाने महापरिदेवो अहोसि – ‘‘भन्ते आनन्द, कुहिं सत्थारं ठपेत्वा आगतोसी’’ति. अनुपुब्बेन पन सावत्थिं अनुप्पत्ते थेरे भगवतो परिनिब्बानदिवसे विय महापरिदेवो अहोसि.

तत्र सुदं आयस्मा आनन्दो अनिच्चतादिपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय तं महाजनं सञ्ञापेत्वा जेतवनं पविसित्वा दसबलेन वसितगन्धकुटिया द्वारं विवरित्वा मञ्चपीठं नीहरित्वा पप्फोटेत्वा गन्धकुटिं सम्मज्जित्वा मिलातमालाकचवरं छड्डेत्वा मञ्चपीठं अतिहरित्वा पुन यथाठाने ठपेत्वा भगवतो ठितकाले करणीयं वत्तं सब्बमकासि. अथ थेरो भगवतो परिनिब्बानतो पभुति ठाननिसज्जबहुलत्ता उस्सन्नधातुकं कायं समस्सासेतुं दुतियदिवसे खीरविरेचनं पिवित्वा विहारेयेव निसीदि. यं सन्धाय सुभेन माणवेन पहितं माणवकं एतदवोच –

‘‘अकालो खो, माणवक, अत्थि मे अज्ज भेसज्जमत्ता पीता, अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्यामा’’ति (दी. नि. १.४४७).

दुतियदिवसे चेतकत्थेरेन पच्छासमणेन गन्त्वा सुभेन माणवेन पुट्ठो दीघनिकाये सुभसुत्तंनाम दसमं सुत्तमभासि.

अथ थेरो जेतवनविहारे खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं कारापेत्वा उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय राजगहं गतो. तथा महाकस्सपत्थेरो अनुरुद्धत्थेरो च सब्बं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा राजगहमेव गतो.

तेन खो पन समयेन राजगहे अट्ठारस महाविहारा होन्ति. ते सब्बेपि छड्डितपतितउक्लापा अहेसुं. भगवतो हि परिनिब्बाने सब्बे भिक्खू अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरं गहेत्वा विहारे च परिवेणे च छड्डेत्वा अगमंसु. तत्थ थेरा भगवतो वचनपूजनत्थं तित्थियवादपरिमोचनत्थञ्च ‘‘पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोमा’’ति चिन्तेसुं. तित्थिया हि एवं वदेय्युं – ‘‘समणस्स गोतमस्स सावका सत्थरि ठितेयेव विहारे पटिजग्गिंसु, परिनिब्बुते छड्डेसु’’न्ति. तेसं वादपरिमोचनत्थञ्च चिन्तेसुन्ति वुत्तं होति. वुत्तम्पि हेतं –

‘‘अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘भगवता खो, आवुसो, खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं वण्णितं. हन्द मयं, आवुसो, पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोम, मज्झिमं मासं सन्निपतित्वा धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामा’’ति (चूळव. ४३८).

ते दुतियदिवसे गन्त्वा राजद्वारे अट्ठंसु. अजातसत्तु राजा आगन्त्वा वन्दित्वा ‘‘किं, भन्ते, आगतत्था’’ति अत्तना कत्तब्बकिच्चं पटिपुच्छि. थेरा अट्ठारस महाविहारपटिसङ्खरणत्थाय हत्थकम्मं पटिवेदेसुं. ‘‘साधु, भन्ते’’ति राजा हत्थकम्मकारके मनुस्से अदासि. थेरा पठमं मासं सब्बविहारे पटिसङ्खरापेत्वा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘निट्ठितं, महाराज, विहारपटिसङ्खरणं. इदानि धम्मविनयसङ्गहं करोमा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते, विस्सत्था करोथ. मय्हं आणाचक्कं, तुम्हाकं धम्मचक्कं होतु. आणापेथ, भन्ते, किं करोमी’’ति? ‘‘सङ्गहं करोन्तानं भिक्खूनं सन्निसज्जट्ठानं, महाराजा’’ति. ‘‘कत्थ करोमि, भन्ते’’ति? ‘‘वेभारपब्बतपस्से सत्तपण्णिगुहाद्वारे कातुं युत्तं, महाराजा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति खो राजा अजातसत्तु विस्सकम्मुना निम्मितसदिसं सुविभत्तभित्तित्थम्भसोपानं नानाविधमालाकम्मलतआकम्मविचित्तं अभिभवन्तमिव राजभवनविभूतिं अवहसन्तमिव देवविमानसिरिं सिरिया निकेतमिव एकनिपाततित्थमिव च देवमनुस्सनयनविहङ्गानं लोकरामणेय्यकमिव सम्पिण्डितं दट्ठब्बसारमण्डं मण्डपं कारापेत्वा विविधकुसुमदाम-ओलम्बक-विनिग्गलन्तचारुवितानं रतनविचित्तमणिकोट्टिमतलमिव च नं नानापुप्फूपहारविचित्तसुपरिनिट्ठितभूमिकम्मं ब्रह्मविमानसदिसं अलङ्करित्वा तस्मिं महामण्डपे पञ्चसतानं भिक्खूनं अनग्घानि पञ्च कप्पियपच्चत्थरणसतानि पञ्ञापेत्वा दक्खिणभागं निस्साय उत्तराभिमुखं थेरासनं मण्डपमज्झे पुरत्थाभिमुखं बुद्धस्स भगवतो आसनारहं धम्मासनं पञ्ञापेत्वा दन्तखचितं बीजनिञ्चेत्थ ठपेत्वा भिक्खुसङ्घस्स आरोचापेसि – ‘‘निट्ठितं, भन्ते, मम किच्च’’न्ति.

तस्मिं खो पन समये एकच्चे भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं सन्धाय एवमाहंसु – ‘‘इमस्मिं भिक्खुसङ्घे एको भिक्खु विस्सगन्धं वायन्तो विचरती’’ति. थेरो तं सुत्वा ‘‘इमस्मिं भिक्खुसङ्घे अञ्ञो विस्सगन्धं वायन्तो विचरणकभिक्खु नाम नत्थि, अद्धा एते मं सन्धाय वदन्ती’’ति संवेगं आपज्जि. एकच्चे भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं आहंसु – ‘‘स्वे, आवुसो, सन्निपातो त्वञ्च सेक्खो सकरणीयो, तेन ते न युत्तं सन्निपातं गन्तुं, अप्पमत्तो होही’’ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो – ‘‘स्वे सन्निपातो, न खो पन मेतं पतिरूपं य्वाहं सेक्खो समानो सन्निपातं गच्छेय्य’’न्ति बहुदेव रत्तिं कायगतायसतिया वीतिनामेत्वा रत्तिया पच्चूससमयं चङ्कमा ओरोहित्वा विहारं पविसित्वा ‘‘निपज्जिस्सामी’’ति कायं आवज्जेसि. द्वे पादा भूमितो मुत्ता, अप्पत्तञ्च सीसं बिम्बोहनं, एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि. अयञ्हि आयस्मा चङ्कमेन बहि वीतिनामेत्वा विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्तो चिन्तेसि – ‘‘ननु मं भगवा एतदवोच – ‘कतपुञ्ञोसि त्वं, आनन्द, पधानमनुयुञ्ज; खिप्पं होहिसि अनासवो’ति (दी. नि. २.२०७). बुद्धानञ्च कथादोसो नाम नत्थि. मम अच्चारद्धं वीरियं तेन मे चित्तं उद्धच्चाय संवत्तति. हन्दाहं वीरियसमथं योजेमी’’ति चङ्कमा ओरोहित्वा पादधोवनट्ठाने ठत्वा पादे धोवित्वा विहारं पविसित्वा मञ्चके निसीदित्वा ‘‘थोकं विस्समिस्सामी’’ति कायं मञ्चके उपनामेसि. द्वे पादा भूमितो मुत्ता, सीसञ्च बिम्बोहनं असम्पत्तं. एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्तं, चतुइरियापथविरहितं थेरस्स अरहत्तं अहोसि. तेन इमस्मिं सासने अनिपन्नो अनिसिन्नो अट्ठितो अचङ्कमन्तो ‘‘को भिक्खु अरहत्तं पत्तो’’ति वुत्ते ‘‘आनन्दत्थेरो’’ति वत्तुं वट्टति.

अथ खो थेरा भिक्खू दुतियदिवसे कतभत्तकिच्चा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा धम्मसभायं सन्निपतिता. आनन्दत्थेरो पन अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं ञापेतुकामो भिक्खूहि सद्धिं न गतो. भिक्खू यथावुड्ढं अत्तनो अत्तनो पत्तासने निसीदन्ता आनन्दत्थेरस्स आसनं ठपेत्वा निसिन्ना. तत्थ केहिचि ‘‘एतमासनं कस्सा’’ति वुत्ते ‘‘आनन्दत्थेरस्सा’’ति. ‘‘आनन्दो पन कुहिं गतो’’ति? तस्मिं समये थेरो चिन्तेसि – ‘‘इदानि मय्हं गमनकालो’’ति. ततो अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो पथवियं निमुज्जित्वा अत्तनो आसनेयेव अत्तानं दस्सेसि. आकासेनागन्त्वा निसीदीतिपि एके.

एवं निसिन्ने तस्मिं आयस्मन्ते महाकस्सपत्थेरो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो, किं पठमं सङ्गायाम, धम्मं वा विनयं वा’’ति? भिक्खू आहंसु – ‘‘भन्ते महाकस्सप, विनयो नाम बुद्धसासनस्स आयु, विनये ठिते सासनं ठितं होति; तस्मा पठमं विनयं सङ्गायामा’’ति,. ‘‘कं धुरं कत्वा’’ति? ‘‘आयस्मन्तं उपालि’’न्ति. ‘‘किं आनन्दो नप्पहोती’’ति? ‘‘नो नप्पहोति; अपि च खो पन सम्मासम्बुद्धो धरमानोयेव विनयपरियत्तिं निस्साय आयस्मन्तं उपालिं एतदग्गे ठपेसि – ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’ति (अ. नि. १.२१९, २२८). तस्मा उपालित्थेरं पुच्छित्वा विनयं सङ्गायामा’’ति. ततो थेरो विनयं पुच्छनत्थाय अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नि. उपालित्थेरोपि विस्सज्जनत्थाय सम्मन्नि. तत्रायं पाळि –

‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं उपालिं विनयं पुच्छेय्य’न्ति.

‘‘आयस्मापि उपालि सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन विनयं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

एवं अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नित्वा आयस्मा उपालि उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि, दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा. ततो आयस्मा महाकस्सपो थेरासने निसीदित्वा आयस्मन्तं उपालिं विनयं पुच्छि – ‘‘पठमं, आवुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति? ‘‘वेसालियं, भन्ते’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सुदिन्नं कलन्दपुत्तं आरब्भा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘मेथुनधम्मे’’ति.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं पठमस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि, निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, पञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, अनुपञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, आपत्तिम्पि पुच्छि, अनापत्तिम्पि पुच्छि; यथा च पठमस्स तथा दुतियस्स तथा ततियस्स तथा चतुत्थस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि…पे… अनापत्तिम्पि पुच्छि. पुट्ठो पुट्ठो उपालित्थेरो विस्सज्जेसि. ततो इमानि चत्तारि पाराजिकानि ‘‘पाराजिककण्डं नाम इद’’न्ति सङ्गहं आरोपेत्वा ठपेसुं. तेरस सङ्घादिसेसानि ‘‘तेरसक’’न्ति ठपेसुं. द्वे सिक्खापदानि ‘‘अनियतानी’’ति ठपेसुं. तिंस सिक्खापदानि ‘‘निस्सग्गियपाचित्तियानी’’ति ठपेसुं. द्वेनवुति सिक्खापदानि ‘‘पाचित्तियानी’’ति ठपेसुं. चत्तारि सिक्खापदानि ‘‘पाटिदेसनीयानी’’ति ठपेसुं. पञ्चसत्तति सिक्खापदानि ‘‘सेखियानी’’ति ठपेसुं. सत्त धम्मे ‘‘अधिकरणसमथा’’ति ठपेसुं.

एवं महाविभङ्गं सङ्गहं आरोपेत्वा भिक्खुनीविभङ्गे अट्ठ सिक्खापदानि ‘‘पाराजिककण्डं नाम इद’’न्ति ठपेसुं. सत्तरस सिक्खापदानि ‘‘सत्तरसक’’न्ति ठपेसुं. तिंस सिक्खापदानि ‘‘निस्सग्गियपाचित्तियानी’’ति ठपेसुं. छसट्ठिसतसिक्खापदानि ‘‘पाचित्तियानी’’ति ठपेसुं. अट्ठ सिक्खापदानि ‘‘पाटिदेसनीयानी’’ति ठपेसुं. पञ्चसत्तति सिक्खापदानि ‘‘सेखियानी’’ति ठपेसुं. सत्त धम्मे ‘‘अधिकरणसमथा’’ति ठपेसुं. एवं भिक्खुनीविभङ्गं सङ्गहं आरोपेत्वा एतेनेव उपायेन खन्धकपरिवारेपि आरोपेसुं. एवमेतं सउभतोविभङ्गखन्धकपरिवारं विनयपिटकं सङ्गहमारूळ्हं सब्बं महाकस्सपत्थेरो पुच्छि, उपालित्थेरो विस्सज्जेसि. पुच्छाविस्सज्जनपरियोसाने पञ्च अरहन्तसतानि सङ्गहं आरोपितनयेनेव गणसज्झायमकंसु. विनयसङ्गहावसाने उपालित्थेरो दन्तखचितं बीजनिं निक्खिपित्वा धम्मासना ओरोहित्वा वुड्ढे भिक्खू वन्दित्वा अत्तनो पत्तासने निसीदि.

विनयं सङ्गायित्वा धम्मं सङ्गायितुकामो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू पुच्छि – ‘‘धम्मं सङ्गायन्तेहि कं पुग्गलं धुरं कत्वा धम्मो सङ्गायितब्बो’’ति? भिक्खू ‘‘आनन्दत्थेरं धुरं कत्वा’’ति आहंसु.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आनन्दं धम्मं पुच्छेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन धम्मं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा. अथ महाकस्सपत्थेरो आनन्दत्थेरं धम्मं पुच्छि – ‘‘ब्रह्मजालं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘अन्तरा च, भन्ते, राजगहं अन्तरा च नाळन्दं राजागारके अम्बलट्ठिकाय’’न्ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सुप्पियञ्च परिब्बाजकं, ब्रह्मदत्तञ्च माणव’’न्ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘वण्णावण्णे’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं ब्रह्मजालस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, वत्थुम्पि पुच्छि. ‘‘सामञ्ञफलं पनावुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘राजगहे, भन्ते, जीवकम्बवने’’ति. ‘‘केन सद्धि’’न्ति? ‘‘अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन सद्धि’’न्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं सामञ्ञफलस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि. एतेनेव उपायेन पञ्च निकाये पुच्छि.

पञ्चनिकाया नाम – दीघनिकायो, मज्झिमनिकायो, संयुत्तनिकायो, अङ्गुत्तरनिकायो, खुद्दकनिकायोति. तत्थ खुद्दकनिकायो नाम – चत्तारो निकाये ठपेत्वा, अवसेसं बुद्धवचनं. तत्थ विनयो आयस्मता उपालित्थेरेन विस्सज्जितो, सेसखुद्दकनिकायो चत्तारो च निकाया आनन्दत्थेरेन. तदेतं सब्बम्पि बुद्धवचनं रसवसेन एकविधं, धम्मविनयवसेन दुविधं, पठममज्झिमपच्छिमवसेन तिविधं; तथा पिटकवसेन, निकायवसेन पञ्चविधं, अङ्गवसेन नवविधं, धम्मक्खन्धवसेन चतुरासीतिसहस्सविधन्ति वेदितब्बं.

कथं रसवसेन एकविधं? यञ्हि भगवता अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झित्वा याव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति, एत्थन्तरे पञ्चचत्तालीसवस्सानि देवमनुस्सनागयक्खादयो अनुसासन्तेन पच्चवेक्खन्तेन वा वुत्तं, सब्बं तं एकरसं विमुत्तिरसमेव होति. एवं रसवसेन एकविधं.

कथं धम्मविनयवसेन दुविधं? सब्बमेव चेतं धम्मो चेव विनयो चाति सङ्ख्यं गच्छति. तत्थ विनयपिटकं विनयो, अवसेसं बुद्धवचनं धम्मो; तेनेवाह – ‘‘यंनून मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यामा’’ति. ‘‘अहं उपालिं विनयं पुच्छेय्यं, आनन्दं धम्मं पुच्छेय्य’’न्ति च एवं धम्मविनयवसेन दुविधं.

कथं पठममज्झिमपच्छिमवसेन तिविधं? सब्बमेव हिदं पठमबुद्धवचनं, मज्झिमबुद्धवचनं, पच्छिमबुद्धवचनन्ति तिप्पभेदं होति. तत्थ –

‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;

गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं.

‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि;

सब्बा ते फासुका भग्गा, गहकूटं विसङ्खतं;

विसङ्खारगतं चित्तं, तण्हानं खयमज्झगा’’ति. (ध. प. १५३-१५४);

इदं पठमबुद्धवचनं.

केचि ‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा’’ति खन्धके उदानगाथं आहु. एसा पन पाटिपददिवसे सब्बञ्ञुभावप्पत्तस्स सोमनस्समयञाणेन पच्चयाकारं पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्ना उदानगाथाति वेदितब्बा.

यं पन परिनिब्बानकाले अभासि – ‘‘हन्द दानि, भिक्खवे, आमन्तयामि वो, वयधम्मा सङ्खारा, अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति (दी. नि. २.२१८) इदं पच्छिमबुद्धवचनं.

उभिन्नमन्तरे यं वुत्तं एतं मज्झिमबुद्धवचनन्ति. एवं पठममज्झिमपच्छिमवसेन तिविधं.

कथं पिटकवसेन तिविधं? सब्बम्पि हेतं विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकन्ति तिप्पभेदमेव होति. तत्थ पठमसङ्गीतियं सङ्गीतञ्च असङ्गीतञ्च सब्बम्पि समोधानेत्वा उभयानि पातिमोक्खानि, द्वे विभङ्गानि, द्वावीसति खन्धकानि, सोळसपरिवाराति इदं विनयपिटकं नाम.

ब्रह्मजालादि चतुत्तिंससुत्तसङ्गहो दीघनिकायो, मूलपरियायसुत्तादि दियड्ढसतद्वेसुत्तसङ्गहो मज्झिमनिकायो, ओघतरणसुत्तादि सत्तसुत्तसहस्स सत्तसत द्वासट्ठिसुत्तसङ्गहो संयुत्तनिकायो, चित्तपरियादानसुत्तादि नवसुत्तसहस्स पञ्चसत सत्तपञ्ञाससुत्तसङ्गहो अङ्गुत्तरनिकायो, खुद्दकपाठ-धम्मपद-उदान-इतिवुत्तक-सुत्तनिपात-विमानवत्थु-पेतवत्थु-थेरगाथा-थेरीगाथा-जातकनिद्देस-पटिसम्भिदा-अपदान-बुद्धवंस-चरियापिटकवसेन पन्नरसप्पभेदो खुद्दकनिकायोति इदं सुत्तन्तपिटकं नाम.

धम्मसङ्गहो, विभङ्गो, धातुकथा, पुग्गलपञ्ञत्ति, कथावत्थु, यमकं, पट्ठानन्ति इदं अभिधम्मपिटकं नाम. तत्थ –

विविधविसेसनयत्ता, विनयनतो चेव कायवाचानं;

विनयत्थविदूहि अयं, विनयो विनयोति अक्खातो.

विविधा हि एत्थ पञ्चविध पातिमोक्खुद्देस पाराजिकादि सत्तआपत्तिक्खन्धमातिका विभङ्गादिप्पभेदा नया, विसेसभूता च दळ्हीकम्मसिथिलकरणप्पयोजना अनुपञ्ञत्तिनया, कायिकवाचसिकअज्झाचारनिसेधनतो चेस कायं वाचञ्च विनेति, तस्मा विविधनयत्ता विसेसनयत्ता कायवाचानञ्च विनयनतो ‘‘विनयो’’ति अक्खातो. तेनेतमेतस्स वचनत्थकोसल्लत्थं वुत्तं –

‘‘विविधविसेसनयत्ता, विनयनतो चेव कायवाचानं;

विनयत्थविदूहि अयं, विनयो विनयोति अक्खातो’’ति.

इतरं पन –

अत्थानं सूचनतो, सुवुत्ततो सवनतोथ सूदनतो;

सुत्ताणा सुत्तसभागतो च, सुत्तन्ति अक्खातं.

तञ्हि अत्तत्थपरत्थादिभेदे अत्थे सूचेति, सुवुत्ता चेत्थ अत्था वेनेय्यज्झासयानुलोमेन वुत्तत्ता. सवति चेतं अत्थे सस्समिव फलं पसवतीति वुत्तं होति. सूदति चेतं धेनुविय खीरं, पग्घरतीति वुत्तं होति. सुट्ठु च ने तायति रक्खतीति वुत्तं होति. सुत्तसभागञ्चेतं, यथा हि तच्छकानं सुत्तं पमाणं होति; एवमेतम्पि विञ्ञूनं. यथा च सुत्तेन सङ्गहितानि पुप्फानि न विकिरियन्ति न विद्धंसियन्ति; एवमेतेन सङ्गहिता अत्था. तेनेतमेतस्स वचनत्थकोसल्लत्थं वुत्तं –

‘‘अत्थानं सूचनतो, सुवुत्ततो सवनतोथ सूदनतो;

सुत्ताणा सुत्तसभागतो च, सुत्तन्ति अक्खात’’न्ति.

इतरो पन –

यं एत्थ वुड्ढिमन्तो, सलक्खणा पूजिता परिच्छिन्ना;

वुत्ताधिका च धम्मा, अभिधम्मो तेन अक्खातो.

अयञ्हि अभिसद्दो वुड्ढिलक्खणपूजितपरिच्छिन्नाधिकेसु दिस्सति. तथाहेस – ‘‘बाळ्हा मे आवुसो दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति नो पटिक्कमन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.३८९; सं. नि. ५.१९५) वुड्ढियं आगतो. ‘‘या ता रत्तियो अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’’तिआदीसु (म. नि. १.४९) लक्खणे. ‘‘राजाभिराजा मनुजिन्दो’’तिआदीसु (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५५८) पूजिते. ‘‘पटिबलो विनेतुं अभिधम्मे अभिविनये’’तिआदीसु (महाव. ८५) परिच्छिन्ने. अञ्ञमञ्ञसङ्करविरहिते धम्मे च विनये चाति वुत्तं होति. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेना’’तिआदीसु (वि. व. ७५) अधिके.

एत्थ च ‘‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति, मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदिना (ध. स. १६० आदयो) नयेन वुड्ढिमन्तोपि धम्मा वुत्ता. ‘‘रूपारम्मणं वा सद्दारम्मणं वा’’तिआदिना नयेन आरम्मणादीहि लक्खणीयत्ता सलक्खणापि. ‘‘सेक्खा धम्मा, असेक्खा धम्मा, लोकुत्तरा धम्मा’’तिआदिना नयेन पूजितापि पूजारहाति अधिप्पायो. ‘‘फस्सो होति वेदना होती’’तिआदिना नयेन सभावपरिच्छिन्नत्ता परिच्छिन्नापि. ‘‘महग्गता धम्मा, अप्पमाणा धम्मा, अनुत्तरा धम्मा’’तिआदिना नयेन अधिकापि धम्मा वुत्ता. तेनेतमेतस्स वचनत्थकोसल्लत्थं वुत्तं –

‘‘यं एत्थ वुड्ढिमन्तो, सलक्खणा पूजिता परिच्छिन्ना;