१. पठमपाराजिकं

सुदिन्नभाणवारवण्णना

२४. इतो परं तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरेतिआदि येभुय्येन उत्तानत्थं. तस्मा अनुपदवण्णनं पहाय यत्थ यत्थ वत्तब्बं अत्थि, तं तदेव वण्णयिस्साम. कलन्दगामोति कलन्दका वुच्चन्ति काळका, तेसं वसेन लद्धनामो गामो. कलन्दपुत्तोति गामवसेन लद्धनामस्स राजसम्मतस्स चत्तालीसकोटिविभवस्स कलन्दसेट्ठिनो पुत्तो. यस्मा पन तस्मिं गामे अञ्ञेपि कलन्दनामका मनुस्सा अत्थि, तस्मा कलन्दपुत्तोति वत्वा पुन सेट्ठिपुत्तोति वुत्तं. सम्बहुलेहीति बहुकेहि. सहायकेहीति सुखदुक्खानि सह आयन्ति उपगच्छन्तीति सहाया, सहाया एव सहायका, तेहि सहायकेहि. सद्धिन्ति एकतो. केनचिदेव करणीयेनाति केनचिदेव भण्डप्पयोजनउद्धारसारणादिना किच्चेन; कत्तिकनक्खत्तकीळाकिच्चेनातिपि वदन्ति. भगवा हि कत्तिकजुण्हपक्खे वेसालिं सम्पापुणि. कत्तिकनक्खत्तकीळा चेत्थ उळारा होति. तदत्थं गतोति वेदितब्बो.

अद्दस खोति कथं अद्दस? सो किर नगरतो भुत्तपातरासं सुद्धुत्तरासङ्गं मालागन्धविलेपनहत्थं बुद्धदस्सनत्थं धम्मसवनत्थञ्च निक्खमन्तं महाजनं दिस्वा ‘‘क्व गच्छथा’’ति पुच्छि. ‘‘बुद्धदस्सनत्थं धम्मसवनत्थञ्चा’’ति. तेन हि ‘‘अहम्पि गच्छामी’’ति गन्त्वा चतुब्बिधाय परिसाय परिवुतं ब्रह्मस्सरेन धम्मं देसेन्तं भगवन्तं अद्दस. तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो…पे… देसेन्त’’न्ति. दिस्वानस्साति दिस्वान अस्स. एतदहोसीति पुब्बे कतपुञ्ञताय चोदियमानस्स भब्बकुलपुत्तस्स एतं अहोसि. किं अहोसि? यंनूनाहम्पि धम्मं सुणेय्यन्ति. तत्थ यन्नूनाति परिवितक्कदस्सनमेतं. एवं किरस्स परिवितक्को उप्पन्नो ‘‘यमयं परिसा एकग्गचित्ता धम्मं सुणाति, अहो वताहम्पि तं सुणेय्य’’न्ति.

अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो येन सा परिसाति इध कस्मा ‘‘येन भगवा’’ति अवत्वा ‘‘येन सा परिसा’’ति वुत्तन्ति चे. भगवन्तञ्हि परिवारेत्वा उळारुळारजना महती परिसा निसिन्ना, तत्र न सक्का इमिना पच्छा आगतेन भगवन्तं उपसङ्कमित्वा निसीदितुं. परिसाय पन एकस्मिं पदेसे सक्काति सो तं परिसंयेव उपसङ्कमन्तो. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो येन सा परिसा’’ति. एकमन्तं निसिन्नस्स खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स एतदहोसीति न निसिन्नमत्तस्सेव अहोसि, अथ खो भगवतो सित्तयूपसंहितं थोकं धम्मकथं सुत्वा; तं पनस्स यस्मा एकमन्तं निसिन्नस्सेव अहोसि. तेन वुत्तं – ‘‘एकमन्तं निसिन्नस्स खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स एतदहोसी’’ति. किं अहोसीति? यथा यथा खोतिआदि.

तत्रायं सङ्खेपकथा – अहं खो येन येन आकारेन भगवता धम्मं देसितं आजानामि, तेन तेन मे उपपरिक्खतो एवं होति यदेतं सित्तयब्रह्मचरियं एकम्पि दिवसं अखण्डं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिपुण्णं चरितब्बं, एकदिवसम्पि च किलेसमलेन अमलीनं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिसुद्धं. सङ्खलिखितं लिखितसङ्खसदिसं धोतसङ्खसप्पटिभागं चरितब्बं. इदं न सुकरं अगारं अज्झावसता अगारमज्झे वसन्तेन एकन्तपरिपुण्णं…पे… चरितुं. यंनूनाहं केसे च मस्सुञ्च ओहारेत्वा कसायरसपीतताय कासायानि ब्रह्मचरियं चरन्तानं अनुच्छविकानि वत्थानि अच्छादेत्वा परिदहित्वा अगारस्मा निक्खमित्वा अनगारियं पब्बजेय्यन्ति. एत्थ च यस्मा अगारस्स हितं कसिवाणिज्जादिकम्मं अगारियन्ति वुच्चति, तञ्च पब्बज्जाय नत्थि; तस्मा पब्बज्जा ‘‘अनगारिया’’ति ञातब्बा. तं अनगारियं पब्बज्जं. पब्बजेय्यन्ति परिब्बजेय्यं.

२५. अचिरवुट्ठिताय परिसाय येन भगवा तेनुपसङ्कमीति सुदिन्नो अवुट्ठिताय परिसाय न भगवन्तं पब्बज्जं याचि. कस्मा? तत्रस्स बहू ञातिसालोहिता मित्तामच्चा सन्ति, ते ‘‘‘त्वं मातापितूनं एकपुत्तको, न लब्भा तया पब्बजितु’न्ति बाहायम्पि गहेत्वा आकड्ढेय्युं, ततो पब्बज्जाय अन्तरायो भविस्सती’’ति सहेव परिसाय उट्ठहित्वा थोकं गन्त्वा पुन केनचि सरीरकिच्चलेसेन निवत्तित्वा भगवन्तं उपसङ्कम्म पब्बज्जं याचि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो अचिरवुट्ठिताय परिसाय…पे… पब्बाजेतु मं भगवा’’ति.

भगवा पन यस्मा राहुलकुमारस्स पब्बजिततो पभुति मातापितूहि अननुञ्ञातं पुत्तं न पब्बाजेति, तस्मा नं पुच्छि – ‘‘अनुञ्ञातोसि पन त्वं सुदिन्न मातापितूहि…पे… पब्बज्जाया’’ति.

२६. इतो परं पाठानुसारेनेव गन्त्वा तं करणीयं तीरेत्वाति एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – धुरनिक्खेपेनेव तं करणीयं निट्ठापेत्वाति; न हि पब्बज्जाय तिब्बच्छन्दस्स भण्डप्पयोजनउद्धारसारणादीसु वा नक्खत्तकीळायं वा चित्तं नमति. अम्म ताताति एत्थ पन अम्माति मातरं आलपति; ताताति पितरं. त्वं खोसीति त्वं खो असि. एकपुत्तकोति एकोव पुत्तको; अञ्ञो ते जेट्ठो वा कनिट्ठो वा नत्थि. एत्थ च ‘‘एकपुत्तो’’ति वत्तब्बे अनुकम्पावसेन ‘‘एकपुत्तको’’ति वुत्तं. पियोति पीतिजननको. मनापोति मनवड्ढनको. सुखेधितोति सुखेन एधितो; सुखसंवड्ढितोति अत्थो. सुखपरिहतोति सुखेन परिहतो; जातकालतो पभुति धातीहि अङ्कतो अङ्कं हरित्वा धारियमानो अस्सकरथकादीहि बालकीळनकेहि कीळमानो सादुरसभोजनं भोजियमानो सुखेन परिहतो.

न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासीति त्वं तात सुदिन्न किञ्चि अप्पमत्तकम्पि कलभागं दुक्खस्स न जानासि; अथ वा किञ्चि दुक्खेन नानुभोसीति अत्थो. करणत्थे सामिवचनं, अनुभवनत्थे च जानना; अथ वा किञ्चि दुक्खं नस्सरसीति अत्थो. उपयोगत्थे सामिवचनं, सरणत्थे च जानना. विकप्पद्वयेपि पुरिमपदस्स उत्तरपदेन समानविभत्तिलोपो दट्ठब्बो. तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन ञातब्बं. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्सामाति सचेपि तव अम्हेसु जीवमानेसु मरणं भवेय्य, तेन ते मरणेनपि मयं अकामका अनिच्छका न अत्तनो रुचिया, विना भविस्साम; तया वियोगं वा पापुणिस्सामाति अत्थो. किं पन मयं तन्ति एवं सन्ते किं पन किं नाम तं कारणं येन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम; अथ वा किं पन मयं तन्ति केन पन कारणेन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्सामाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

२७. तत्थेवाति यत्थ नं ठितं मातापितरो नानुजानिंसु, तत्थेव ठाने. अनन्तरहितायाति केनचि अत्थरणेन अनत्थताय.

२८. परिचारेहीति गन्धब्बनटनाटकादीनि पच्चुपट्ठापेत्वा तत्थ सहायकेहि सद्धिं यथासुखं इन्द्रियानि चारेहि सञ्चारेहि; इतो चितो च उपनेहीति वुत्तं होति. अथ वा परिचारेहीति गन्धब्बनटनाटकादीनि पच्चुपट्ठापेत्वा तत्थ सहायकेहि सद्धिं लळ, उपलळ, रम, कीळस्सूतिपि वुत्तं होति. कामे परिभुञ्जन्तोति अत्तनो पुत्तदारेहि सद्धिं भोगे भुञ्जन्तो. पुञ्ञानि करोन्तोति बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च आरब्भ दानप्पदानादीनि सुगतिमग्गसोधकानि कुसलकम्मानि करोन्तो. तुण्ही अहोसीति कथानुप्पबन्धविच्छेदनत्थं निरालापसल्लापो अहोसि. अथस्स मातापितरो तिक्खत्तुं वत्वा पटिवचनम्पि अलभमाना सहायके पक्कोसापेत्वा ‘‘एस वो सहायको पब्बजितुकामो, निवारेथ न’’न्ति आहंसु. तेपि तं उपसङ्कमित्वा तिक्खत्तुं अवोचुं, तेसम्पि तुण्ही अहोसि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका…पे… तुण्ही अहोसी’’ति.

२९. अथस्स सहायकानं एतदहोसि – ‘‘सचे अयं पब्बज्जं अलभमानो मरिस्सति न कोचि गुणो भविस्सति. पब्बजितं पन नं मातापितरोपि कालेन कालं पस्सिस्सन्ति. मयम्पि पस्सिस्साम. पब्बज्जापि च नामेसा भारिया, दिवसे दिवसे मत्तिकापत्तं गहेत्वा पिण्डाय चरितब्बं. एकसेय्यं एकभत्तं ब्रह्मचरियं अतिदुक्करं. अयञ्च सुखुमालो नागरिकजातियो, सो तं चरितुं असक्कोन्तो पुन इधेव आगमिस्सति. हन्दस्स मातापितरो अनुजानापेस्सामा’’ति. ते तथा अकंसु. मातापितरोपि नं अनुजानिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका येन सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो…पे… अनुञ्ञातोसि मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति.

३०. हट्ठोति तुट्ठो. उदग्गोति पीतिवसेन अब्भुन्नतकायचित्तो. कतिपाहन्ति कतिपयानि दिवसानि. बलं गाहेत्वाति सप्पायभोजनानि भुञ्जन्तो, उच्छादनन्हापनादीहि च कायं परिहरन्तो, कायबलं जनेत्वा मातापितरो वन्दित्वा अस्सुमुखं ञातिपरिवट्टं पहाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि…पे… पब्बाजेतु मं भन्ते भगवाति. भगवा समीपे ठितं अञ्ञतरं पिण्डचारिकं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि भिक्खु सुदिन्नं पब्बाजेहि चेव उपसम्पादेहि चा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुणित्वा सुदिन्नं कलन्दपुत्तं जिनदत्तियं सद्धिविहारिकं लद्धा पब्बाजेसि चेव उपसम्पादेसि च. तेन वुत्तं – ‘‘अलत्थ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पद’’न्ति.

एत्थ पन ठत्वा सब्बअट्ठकथासु पब्बज्जा च उपसम्पदा च कथिता. मयं पन यथाठितपाळिवसेनेव खन्धके कथयिस्साम. न केवलञ्चेतं, अञ्ञम्पि यं खन्धके वा परिवारे वा कथेतब्बं अट्ठकथाचरियेहि विभङ्गेकथितं, तं सब्बं तत्थ तत्थेव कथयिस्साम. एवञ्हि कथियमाने पाळिक्कमेनेव वण्णना कता होति. ततो तेन तेन विनिच्छयेन अत्थिकानं पाळिक्कमेनेव इमं विनयसंवण्णनं ओलोकेत्वा सो सो विनिच्छयो सुविञ्ञेय्यो भविस्सतीति.

अचिरूपसम्पन्नोति अचिरं उपसम्पन्नो हुत्वा; उपसम्पदतो नचिरकालेयेवाति वुत्तं होति. एवरूपेति एवंविधे एवंजातिके. धुतगुणेति किलेसनिद्धुननके गुणे. समादाय वत्ततीति समादियित्वा गण्हित्वा वत्तति चरति विहरति. आरञ्ञिको होतीति गामन्तसेनासनं पटिक्खिपित्वा आरञ्ञिकधुतङ्गवसेन अरञ्ञवासिको होति. पिण्डपातिकोति अतिरेकलाभपटिक्खेपेन चुद्दस भत्तानि पटिक्खिपित्वा पिण्डपातिकधुतङ्गवसेन पिण्डपातिको होति. पंसुकूलिकोति गहपतिचीवरं पटिक्खिपित्वा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होति. सपदानचारिकोति लोलुप्पचारं पटिक्खिपित्वा सपदानचारिकधुतङ्गवसेन सपदानचारिको होति; घरपटिपाटिया भिक्खाय पविसति. वज्जिगामन्ति वज्जीनं गामं वज्जीसु वा गामं.

अड्ढा महद्धनातिआदीसु उपभोगपरिभोगूपकरणमहन्तताय अड्ढा; ये हि तेसं उपभोगा यानि च उपभोगूपकरणानि, तानि महन्तानि बहुलानि सारकानीति वुत्तं होति. निधेत्वा ठपितधनमहन्तताय महद्धना. महाभोगाति दिवसपरिब्बयसङ्खातभोगमहन्तताय महाभोगा. अञ्ञेहि उपभोगेहि जातरूपरजतस्सेव पहूतताय पहूतजातरूपरजता. अलङ्कारभूतस्स वित्तूपकरणस्स पीतिपामोज्जकरणस्स पहूतताय पहूतवित्तूपकरणा. वोहारवसेन परिवत्तेन्तस्स धनधञ्ञस्स पहूतताय पहूतधनधञ्ञाति वेदितब्बा.

सेनासनं संसामेत्वाति सेनासनं पटिसामेत्वा; यथा न विनस्सति तथा नं सुट्ठु ठपेत्वाति अत्थो. सट्ठिमत्ते थालिपाकेति गणनपरिच्छेदतो सट्ठिथालिपाके. एकमेको चेत्थ थालिपाको दसन्नं भिक्खूनं भत्तं गण्हाति. तं सब्बम्पि छन्नं भिक्खुसतानं भत्तं होति. भत्ताभिहारं अभिहरिंसूति एत्थ अभिहरीयतीति अभिहारो. किं अभिहरीयति? भत्तं. भत्तमेव अभिहारो भत्ताभिहारो, तं भत्ताभिहारं. अभिहरिंसूति अभिमुखा हरिंसु. तस्स सन्तिकं गहेत्वा आगमंसूति अत्थो. एतस्स किं पमाणन्ति? सट्ठि थालिपाका. तेन वुत्तं – ‘‘सट्ठिमत्ते थालिपाके भत्ताभिहारं अभिहरिंसू’’ति. भिक्खूनं विस्सज्जेत्वाति सयं उक्कट्ठपिण्डपातिकत्ता सपदानचारं चरितुकामो भिक्खूनं परिभोगत्थाय परिच्चजित्वा दत्वा. अयं हि आयस्मा ‘‘भिक्खू च लाभं लच्छन्ति अहञ्च पिण्डकेन न किलमिस्सामी’’ति एतदत्थमेव आगतो. तस्मा अत्तनो आगमनानुरूपं करोन्तो भिक्खूनं विस्सज्जेत्वा सयं पिण्डाय पाविसि.

३१. ञातिदासीति ञातकानं दासी. आभिदोसिकन्ति पारिवासिकं एकरत्तातिक्कन्तं पूतिभूतं. तत्रायं पदत्थो – पूतिभावदोसेन अभिभूतोति अभिदोसो, अभिदोसोव आभिदोसिको, एकरत्तातिक्कन्तस्स वा नामसञ्ञा एसा, यदिदं आभिदोसिकोति, तं आभिदोसिकं. कुम्मासन्ति यवकुम्मासं. छड्डेतुकामा होतीति यस्मा अन्तमसो दासकम्मकरानम्पि गोरूपानम्पि अपरिभोगारहो, तस्मा तं कचवरं विय बहि छड्डेतुकामा होति. सचेतन्ति सचे एतं. भगिनीति अरियवोहारेन ञातिदासिं आलपति. छड्डनीयधम्मन्ति छड्डेतब्बसभावं. इदं वुत्तं होति – ‘‘भगिनि, एतं सचे बहि छड्डनीयधम्मं निस्सट्ठपरिग्गहं, तं इध मे पत्ते आकिरा’’ति.

किं पन एवं वत्तुं लब्भति, विञ्ञत्ति वा पयुत्तवाचा वा न होतीति? न होति. कस्मा? निस्सट्ठपरिग्गहत्ता. यञ्हि छड्डनीयधम्मं निस्सट्ठपरिग्गहं, यत्थ सामिका अनालया होन्ति, तं सब्बं ‘‘देथ आहरथ इध आकिरथा’’ति वत्तुं वट्टति. तथा हि अग्गअरियवंसिको आयस्मा रट्ठपालोपि ‘‘छड्डनीयधम्मं कुम्मासं इध मे पत्ते आकिरा’’ति (म. नि. २.२९९) अवच. तस्मा यं एवरूपं छड्डनीयधम्मं अञ्ञं वा अपरिग्गहितं वनमूलफलभेसज्जादिकं तं सब्बं यथासुखं आहरापेत्वा परिभुञ्जितब्बं, न कुक्कुच्चायितब्बं. हत्थानन्ति भिक्खाग्गहणत्थं पत्तं उपनामयतो मणिबन्धतो पभुति द्विन्नम्पि हत्थानं. पादानन्ति निवासनन्ततो पट्ठाय द्विन्नम्पि पादानं. सरस्साति ‘‘सचेतं भगिनी’’ति वाचं निच्छारयतो सरस्स च. निमित्तं अग्गहेसीति गिहिकाले सल्लक्खितपुब्बं आकारं अग्गहेसि सञ्जानि सल्लक्खेसि. सुदिन्नो हि भगवतो द्वादसमे वस्से पब्बजितो वीसतिमे वस्से ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सयं पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको हुत्वा; तेन नं सा ञातिदासी दिस्वाव न सञ्जानि, निमित्तं पन अग्गहेसीति.

सुदिन्नस्स मातरं एतदवोचाति अतिगरुना पब्बज्जूपगतेन सामिपुत्तेन सद्धिं ‘‘त्वं नु खो मे, भन्ते, अय्यो सुदिन्नो’’तिआदिवचनं वत्तुं अविसहन्ती वेगेन घरं पविसित्वा सुदिन्नस्स मातरं एतं अवोच. यग्घेति आरोचनत्थे निपातो. सचे जे सच्चन्ति एत्थ जेति आलपने निपातो. एवञ्हि तस्मिं देसे दासिजनं आलपन्ति, तस्मा ‘‘त्वं, भोति दासि, सचे सच्चं भणसी’’ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

३२. अञ्ञतरं कुट्टमूलन्ति तस्मिं किर देसे दानपतीनं घरेसु साला होन्ति, आसनानि चेत्थ पञ्ञत्तानि होन्ति, उपट्ठापितं उदककञ्जियं; तत्थ पब्बजिता पिण्डाय चरित्वा निसीदित्वा भुञ्जन्ति. सचे इच्छन्ति, दानपतीनम्पि सन्तकं गण्हन्ति. तस्मा तम्पि अञ्ञतरस्स कुलस्स ईदिसाय सालाय अञ्ञतरं कुट्टमूलन्ति वेदितब्बं. न हि पब्बजिता कपणमनुस्सा विय असारुप्पे ठाने निसीदित्वा भुञ्जन्तीति.

अत्थि नाम ताताति एत्थ अत्थीति विज्जमानत्थे; नामाति पुच्छनत्थे मञ्ञनत्थे च निपातो. इदञ्हि वुत्तं होति – ‘‘अत्थि नु खो, तात सुदिन्न, अम्हाकं धनं, न मयं निद्धनाति वत्तब्बा, येसं नो त्वं ईदिसे ठाने निसीदित्वा आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि’’; तथा ‘‘अत्थि नु खो, तात सुदिन्न, अम्हाकं जीवितं, न मयं मताति वत्तब्बा, येसं नो त्वं ईदिसे ठाने निसीदित्वा आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि’’; तथा ‘‘अत्थि मञ्ञे, तात सुदिन्न, तव अब्भन्तरे सासनं निस्साय पटिलद्धो समणगुणो, यं त्वं सुभोजनरससंवड्ढितोपि इमं जिगुच्छनेय्यं आभिदोसिकं कुम्मासं अमतमिव निब्बिकारो परिभुञ्जिस्ससी’’ति.

सो पन गहपति दुक्खाभितुन्नताय एतमत्थं परिपुण्णं कत्वा वत्तुमसक्कोन्तो ‘‘अत्थि नाम, तात सुदिन्न, आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससी’’ति एत्तकमेव अवोच. अक्खरचिन्तका पनेत्थ इमं लक्खणं वदन्ति – अनोकप्पनामरिसनत्थवसेन एतं अत्थिनामसद्दे उपपदे ‘‘परिभुञ्जिस्ससी’’ति अनागतवचनं कतं. तस्सायमत्थो – अत्थि नाम…पे… परिभुञ्जिस्ससि, इदं पच्चक्खम्पि अहं न सद्दहामि न मरिसयामीति. ततायं आभिदोसिकोति ततो तव गेहतो अयं आभिदोसिको कुम्मासो लद्धोति अत्थो. ततोयन्तिपि पाठो. तदायन्तिपि पठन्ति, तं न सुन्दरं. येन सकपितु निवेसनन्ति येन सकस्स पितु अत्तनो पितु निवेसनन्ति अत्थो; थेरो पितरि पेमेनेव सुब्बचो हुत्वा अगमासि. अधिवासेसीति थेरो उक्कट्ठपिण्डपातिकोपि समानो ‘‘सचे एकभत्तम्पि न गहेस्सामि, अतिविय नेसं दोमनस्सं भविस्सती’’ति ञातीनं अनुकम्पाय अधिवासेसि.

३३. ओपुञ्जापेत्वाति उपलिम्पापेत्वा. एकं हिरञ्ञस्साति एत्थ हिरञ्ञन्ति कहापणो वेदितब्बो. पुरिसोति नातिदीघो नातिरस्सो मज्झिमप्पमाणो वेदितब्बो. तिरोकरणीयन्ति करणत्थे भुम्मं; साणिपाकारेन परिक्खिपित्वाति अत्थो. अथ वा तिरो करोन्ति एतेनाति तिरोकरणीयं, तं परिक्खिपित्वा; समन्ततो कत्वाति अत्थो. तेन हीति यस्मा अज्ज सुदिन्नो आगमिस्सति तेन कारणेन. हि इति पदपूरणमत्ते निपातो. तेनाति अयम्पि वा उय्योजनत्थे निपातोयेव.

३४. पुब्बण्हसमयन्ति एत्थ किञ्चापि पाळियं कालारोचनं न वुत्तं, अथ खो आरोचितेयेव काले अगमासीति वेदितब्बो. इदं ते ताताति द्वे पुञ्जे दस्सेन्तो आह. मातूति जनेत्तिया. मत्तिकन्ति मातितो आगतं; इदं ते मातामहिया मातु इमं गेहं आगच्छन्तिया दिन्नधनन्ति अत्थो. इत्थिकाय इत्थिधनन्ति हीळेन्तो आह. इत्थिकाय नाम इत्थिपरिभोगानंयेव न्हानचुण्णादीनं अत्थाय लद्धं धनं कित्तकं भवेय्य. तस्सापि ताव परिमाणं पस्स. अथ वा इदं ते तात सुदिन्न मातु धनं, तञ्च खो मत्तिकं, न मया दिन्नं, तव मातुयेव सन्तकन्ति वुत्तं होति. तं पनेतं न कसिया न वणिज्जाय सम्भूतं, अपिच खो इत्थिकाय इत्थिधनं. यं इत्थिकाय ञातिकुलतो सामिककुलं गच्छन्तिया लद्धब्बं न्हानचुण्णादीनं अत्थाय इत्थिधनं, तं ताव एत्तकन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

अञ्ञं पेत्तिकं अञ्ञं पितामहन्ति यं पन ते पितु च पितामहानञ्च सन्तकं, तं अञ्ञंयेव. निहितञ्च पयुत्तञ्च अतिविय बहु; एत्थ च पितामहन्ति तद्धितलोपं कत्वा वेदितब्बं. पेतामहन्ति वा पाठो. लब्भा तात सुदिन्न हीनायावत्तित्वाति तात, सुदिन्न, उत्तमं अरियद्धजं पब्बजितलिङ्गं पहाय हीनाय गिहिभावाय आवत्तित्वा लब्भा भोगा भुञ्जितुं, नालब्भा भुञ्जितुं, न त्वं राजभीतो पब्बजितो, न इणायिकेहि पलिबुद्धो हुत्वाति. तात न उस्सहामीति एत्थ पन ताताति वचनं गेहसितपेमेन आह, न समणतेजेन. न उस्सहामीति न सक्कोमि. न विसहामीति नप्पहोमि, न समत्थोम्हि.

‘‘वदेय्याम खो तं गहपती’’ति इदं पन वचनं समणतेजेनाह. नातिकड्ढेय्यासीति यं ते मयि पेमं पतिट्ठितं, तं कोधवसेन न अतिकड्ढेय्यासि; सचे न कुज्झेय्यासीति वुत्तं होति. ततो सेट्ठि ‘‘पुत्तो मे सङ्गहं मञ्ञे कत्तुकामो’’ति उदग्गचित्तो आह – ‘‘वदेहि तात सुदिन्ना’’ति. तेनहीति उय्योजनत्थे विभत्तिपतिरूपको निपातो. ततोनिदानन्ति तंनिदानं तंहेतुकन्ति पच्चत्तवचनस्स तो-आदेसो वेदितब्बो; समासे चस्स लोपाभावो. भयं वाति ‘‘किन्ति मे भोगे नेव राजानो हरेय्यु’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं राजादिभयं; चित्तुत्रासोति अत्थो. छम्भितत्तन्ति राजूहि वा चोरेहि वा ‘‘धनं देही’’ति कम्मकारणं कारियमानस्स कायिञ्जनं कायकम्पो हदयमंसचलनं. लोमहंसोति उप्पन्ने भये लोमानं हंसनं उद्धग्गभावो. आरक्खोति अन्तो च बहि च रत्तिञ्च दिवा च आरक्खणं.

३५. तेन हि वधूति सेट्ठि गहपति धनं दस्सेत्वा पुत्तं अत्तना गिहिभावत्थाय पलोभेतुं असक्कोन्तो ‘‘मातुगामसदिसं दानि पुरिसानं बन्धनं नत्थी’’ति मञ्ञित्वा तस्स पुराणदुतियिकं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि वधू’’ति. पुराणदुतियिकन्ति पुराणं दुतियिकं पुब्बे गिहिकाले दुतियिकं, गेहसितसुखुपभोगसहायिकं भूतपुब्बभरियन्ति अत्थो. तेन हीति येन कारणेन मातुगामसदिसं बन्धनं नत्थि. पादेसु गहेत्वाति पादे गहेत्वा; उपयोगत्थे भुम्मवचनं, पादेसु वा तं गहेत्वा. ‘‘कीदिसा नाम ता अय्यपुत्त अच्छरायो’’ति कस्मा एवमाह? तदा किर सम्बहुले खत्तियकुमारेपि ब्राह्मणकुमारेपि सेट्ठिपुत्तेपि महासम्पत्तियो पहाय पब्बजन्ते दिस्वा पब्बज्जागुणं अजानन्ता कथं समुट्ठापेन्ति – ‘‘कस्मा एते पब्बजन्ती’’ति. अथञ्ञे वदन्ति – ‘‘देवच्छरानं देवनाटकानं कारणा’’ति. सा कथा वित्थारिका अहोसि. तं गहेत्वा अयं एवमाहाति. थेरो तं पटिक्खिपन्तो न खो अहं भगिनीति आह. समुदाचरतीति वोहरति वदेति. तत्थेव मुच्छिता पपताति नं भगिनिवादेन समुदाचरन्तं दिस्वा ‘‘अनत्थिको दानि मया अयं यो मं पजापतिं समानं अत्तना सद्धिं एकमातुकुच्छिया सयितदारिकं विय मञ्ञती’’ति समुप्पन्नबलवसोका हुत्वा तस्मिंयेव पदेसे मुच्छिता पपता; पतिताति अत्थो.

मा नो विहेठयित्थाति मा अम्हे धनं दस्सेत्वा मातुगामञ्च उय्योजेत्वा विहेठयित्थ; विहेसा हेसा पब्बजितानन्ति. तेन हि तात सुदिन्न बीजकम्पि देहीति एत्थ तेन हीति अभिरतियं उय्योजेति. सचे त्वं अभिरतो ब्रह्मचरियं चरसि, चरित्वा आकासे निसीदित्वा परिनिब्बायिता होहि, अम्हाकं पन कुलवंसबीजकं एकं पुत्तं देहि. मा नो अपुत्तकं सापतेय्यं लिच्छवयो अतिहरापेसुन्ति मयञ्हि लिच्छवीनं गणराजूनं रज्जे वसाम, ते ते पितुनो अच्चयेन इमं सापतेय्यं एवं महन्तं अम्हाकं विभवं अपुत्तकं कुलधनरक्खकेन पुत्तेन विरहितं अत्तनो राजन्तेपुरं अतिहरापेय्युन्ति, तं ते मा अतिहरापेसुं, मा अतिहरापेन्तूति.

एतं खो मे, अम्म, सक्का कातुन्ति कस्मा एवमाह? सो किर चिन्तेसि – ‘‘एतेसं सापतेय्यस्स अहमेव सामी, अञ्ञो नत्थि. ते मं सापतेय्यरक्खणत्थाय निच्चं अनुबन्धिस्सन्ति; तेनाहं न लच्छामि अप्पोस्सुक्को समणधम्मं कातुं, पुत्तकं पन लभित्वा ओरमिस्सन्ति, ततो अहं यथासुखं समणधम्मं करिस्सामी’’ति इमं नयं पस्सन्तो एवमाहाति.

३६. पुप्फन्ति उतुकाले उप्पन्नलोहितस्स नामं. मातुगामस्स हि उतुकाले गब्भपतिट्ठानट्ठाने लोहितवण्णा पिळका सण्ठहित्वा सत्त दिवसानि वड्ढित्वा भिज्जन्ति, ततो लोहितं पग्घरति, तस्सेतं नामं ‘‘पुप्फ’’न्ति. तं पन याव बलवं होति बहु पग्घरति, ताव दिन्नापि पटिसन्धि न तिट्ठति, दोसेनेव सद्धिं पग्घरति; दोसे पन पग्घरिते सुद्धे वत्थुम्हि दिन्ना पटिसन्धि खिप्पं पतिट्ठाति. पुप्फंसा उप्पज्जीति पुप्फं अस्सा उप्पज्जि; अकारलोपेन सन्धि पुराणदुतियिकाय बाहायं गहेत्वाति पुराणदुतियिकाय या बाहा, तत्र नं गहेत्वाति अत्थो.

अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति पठमपाराजिकसिक्खापदे अट्ठपिते. भगवतो किर पठमबोधियं वीसति वस्सानि भिक्खू चित्तं आराधयिंसु, न एवरूपं अज्झाचारमकंसु. तं सन्धायेव इदं सुत्तमाह – ‘‘आराधयिंसु वत मे, भिक्खवे, भिक्खू एकं समयं चित्त’’न्ति (म. नि. १.२२५). अथ भगवा अज्झाचारं अपस्सन्तो पाराजिकं वा सङ्घादिसेसं वा न पञ्ञपेसि. तस्मिं तस्मिं पन वत्थुस्मिं अवसेसे पञ्च खुद्दकापत्तिक्खन्धे एव पञ्ञपेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अपञ्ञत्ते सिक्खापदे’’ति.

अनादीनवदस्सोति यं भगवा इदानि सिक्खापदं पञ्ञपेन्तो आदीनवं दस्सेस्सति, तं अपस्सन्तो अनवज्जसञ्ञी हुत्वा. सचे हि ‘‘अयं इदं न करणीयन्ति वा मूलच्छेज्जाय वा संवत्तती’’ति जानेय्य, सद्धापब्बजितो कुलपुत्तो ततोनिदानं जीवितक्खयं पापुणन्तोपि न करेय्य. एत्थ पन आदीनवं अपस्सन्तो निद्दोससञ्ञी अहोसि. तेन वुत्तं – ‘‘अनादीनवदस्सो’’ति. पुराणदुतियिकायाति भुम्मवचनं. अभिविञ्ञापेसीति पवत्तेसि; पवत्तनापि हि कायविञ्ञत्तिचोपनतो ‘‘विञ्ञापना’’ति वुच्चति. तिक्खत्तुं अभिविञ्ञापनञ्चेस गब्भसण्ठानसन्निट्ठानत्थमकासीति वेदितब्बो.

सा तेन गब्भं गण्हीति सा च तेनेव अज्झाचारेन गब्भं गण्हि, न अञ्ञथा. किं पन अञ्ञथापि गब्भग्गहणं होतीति? होति. कथं? कायसंसग्गेन, चोळग्गहणेन, असुचिपानेन, नाभिपरामसनेन, रूपदस्सनेन, सद्देन, गन्धेन. इत्थियो हि एकच्चा उतुसमये छन्दरागरत्ता पुरिसानं हत्थग्गाह-वेणिग्गाह-अङ्गपच्चङ्गपरामसनं सादियन्तियोपि गब्भं गण्हन्ति. एवं कायसंसग्गेन गब्भग्गहणं होति.

उदायित्थेरस्स पन पुराणदुतियिका भिक्खुनी तं असुचिं एकदेसं मुखेन अग्गहेसि, एकदेसं चोळकेनेव सद्धिं अङ्गजाते पक्खिपि. सा तेन गब्भं गण्हि. एवं चोळग्गहणेन गब्भग्गहणं होति.

मिगसिङ्गतापसस्स माता मिगी उतुसमये तापसस्स पस्सावट्ठानं आगन्त्वा ससम्भवं पस्सावं पिवि. सा तेन गब्भं गण्हित्वा मिगसिङ्गं विजायि. एवं असुचिपानेन गब्भग्गहणं होति.

सामस्स पन बोधिसत्तस्स मातापितूनं चक्खुपरिहानिं ञत्वा सक्को पुत्तं दातुकामो दुकूलपण्डितं आह – ‘‘वट्टति तुम्हाकं मेथुनधम्मो’’ति? ‘‘अनत्थिका मयं एतेन, इसिपब्बज्जं पब्बजिताम्हा’’ति. ‘‘तेन हि इमिस्सा उतुसमये अङ्गुट्ठेन नाभिं परामसेय्याथा’’ति. सो तथा अकासि. सा तेन गब्भं गण्हित्वा सामं तापसदारकं विजायि. एवं नाभिपरामसनेन गब्भग्गहणं होति. एतेनेव नयेन मण्डब्यस्स च चण्डपज्जोतस्स च वत्थु वेदितब्बं.

कथं रूपदस्सनेन होति? इधेकच्चा इत्थी उतुसमये पुरिससंसग्गं अलभमाना छन्दरागवसेन अन्तोगेहगताव पुरिसं उपनिज्झायति राजोरोधा विय, सा तेन गब्भं गण्हाति. एवं रूपदस्सनेन गब्भग्गहणं होति.

बलाकासु पन पुरिसो नाम नत्थि, ता उतुसमये मेघसद्दं सुत्वा गब्भं गण्हन्ति. कुक्कुटियोपि कदाचि एकस्स कुक्कुटस्स सद्दं सुत्वा बहुकापि गब्भं गण्हन्ति. तथा गावी उसभस्स. एवं सद्देन गब्भग्गहणं होति.

गावी एव च कदाचि उसभगन्धेन गब्भं गण्हन्ति. एवं गन्धेन गब्भग्गहणं होति.

इध पनायं अज्झाचारेन गब्भं गण्हि. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति, एवं तिण्णं सन्निपाता गब्भस्सावक्कन्ति होती’’ति (म. नि. १.४०८).

भुम्मा देवा सद्दमनुस्सावेसुन्ति यस्मा नत्थि लोके रहो नाम पापकम्मं पकुब्बतो. सब्बपठमं हिस्स तं पापं अत्तना जानाति, ततो आरक्खदेवता, अथञ्ञापि परचित्तविदुनियो देवता. तस्मास्स परचित्तविदू सकलवनसण्डनिस्सिता भुम्मा देवा तं अज्झाचारं दिस्वा सद्दं अनुस्सावेसुं. यथा अञ्ञेपि देवा सुणन्ति, तथा निच्छारेसुं. किन्ति? निरब्बुदो वत, भो…पे… आदीनवो उप्पादितोति. तस्सत्थो वेरञ्जकण्डे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

भुम्मानं देवानं सद्दं सुत्वा चातुमहाराजिकाति एत्थ पन भुम्मानं देवानं सद्दं आकासट्ठदेवता अस्सोसुं; आकासट्ठानं चातुमहाराजिकाति अयमनुक्कमो वेदितब्बो. ब्रह्मकायिकाति असञ्ञसत्ते च अरूपावचरे च ठपेत्वा सब्बेपि ब्रह्मानो अस्सोसुं; सुत्वा च सद्दमनुस्सावेसुन्ति वेदितब्बो. इतिह तेन खणेनाति एवं तेन सुदिन्नस्स अज्झाचारक्खणेन. तेन मुहुत्तेनाति अज्झाचारमुहुत्तेनेव. याव ब्रह्मलोकाति याव अकनिट्ठब्रह्मलोका. अब्भुग्गच्छीति अभिउग्गच्छि अब्भुट्ठासि एककोलाहलमहोसीति.

पुत्तं विजायीति सुवण्णबिम्बसदिसं पच्छिमभविकसत्तं जनेसि. बीजकोति नाममकंसूति न अञ्ञं नामं कातुमदंसु, ‘‘बीजकम्पि देही’’ति मातामहिया वुत्तभावस्स पाकटत्ता ‘‘बीजको त्वेवस्स नामं होतू’’ति ‘‘बीजको’’ति नाममकंसु. पुत्तस्स पन नामवसेनेव च मातापितूनम्पिस्स नाममकंसु. ते अपरेन समयेनाति बीजकञ्च बीजकमातरञ्च सन्धाय वुत्तं. बीजकस्स किर सत्तट्ठवस्सकाले तस्स माता भिक्खुनीसु सो च भिक्खूसु पब्बजित्वा कल्याणमित्ते उपनिस्साय अरहत्ते पतिट्ठहिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘उभो अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अरहत्तं सच्छाकंसू’’ति.

३७. एवं मातापुत्तानं पब्बज्जा सफला अहोसि. पिता पन विप्पटिसाराभिभूतो विहासि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्सअहुदेव कुक्कुच्च’’न्तिआदि. तत्थ अहुदेवाति अहु एव, दकारो पदसन्धिकरो. अहोसियेवाति अत्थो. कुक्कुच्चन्ति अज्झाचारहेतुको पच्छानुतापो. विप्पटिसारोतिपि तस्सेव नामं. सो हि विञ्ञूहि अकत्तब्बताय कुच्छितकिरियभावतो कुक्कुच्चं. कतं अज्झाचारं निवत्तेतुं असमत्थताय तं पटिच्च विरूपं सरणभावतो विप्पटिसारोति वुच्चति. अलाभा वत मेति मय्हं वत अलाभा; ये झानादीनं गुणानं अलाभा नाम, ते मय्हं, न अञ्ञस्साति अधिप्पायो. न वत मे लाभाति येपि मे पटिलद्धा पब्बज्जसरणगमनसिक्खासमादानगुणा, तेपि नेव मय्हं लाभा अज्झाचारमलीनत्ता. दुल्लद्धं वत मेति इदं सासनं लद्धम्पि मे दुल्लद्धं. न वत मे सुलद्धन्ति यथा अञ्ञेसं कुलपुत्तानं, एवं न वत मे सुलद्धं. कस्मा? यमहं एवं स्वाक्खातेधम्मविनये…पे… ब्रह्मचरियं चरितुन्ति. ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहितं मग्गब्रह्मचरियं. किसो अहोसीति खादितुं वा भुञ्जितुं वा असक्कोन्तो तनुको अहोसि अप्पमंसलोहितो. उप्पण्डुप्पण्डुकजातोति सञ्जातुप्पण्डुप्पण्डुकभावो पण्डुपलासप्पटिभागो. धमनिसन्थतगत्तोति परियादिन्नमंसलोहितत्ता सिराजालेनेव सन्थरितगत्तो. अन्तोमनोति अनुसोचनवसेन अब्भन्तरेयेव ठितचित्तो. हदयवत्थुं निस्साय पवत्तनवसेन पन सब्बेपि अन्तोमनायेव. लीनमनोति उद्देसे परिपुच्छाय कम्मट्ठाने अधिसीले अधिचित्ते अधिपञ्ञाय वत्तपटिपत्तिपूरणे च निक्खित्तधुरो अविप्फारिको अञ्ञदत्थु कोसज्जवसेनेव लीनो सङ्कुचितो मनो अस्साति लीनमनो. दुक्खीति चेतोदुक्खेन दुक्खी. दुम्मनोति दोसेन दुट्ठमनो, विरूपमनो वा दोमनस्साभिभूतताय. पज्झायीति विप्पटिसारवसेन वहच्छिन्नो विय गद्रभो तं तं चिन्तयि.

३८. सहायका भिक्खूति तं एवंभूतं गणसङ्गणिकापपञ्चेन वीतिनामेन्तं दिस्वा यस्स विस्सासिका कथाफासुका भिक्खू ते नं एतदवोचुं. पीणिन्द्रियोति पसादपतिट्ठानोकासस्स सम्पुण्णत्ता परिपुण्णचक्खुआदिइन्द्रियो. सो दानि त्वन्ति एत्थ दानीति निपातो, सो पन त्वन्ति वुत्तं होति. कच्चिनो त्वन्ति कच्चि नु त्वं. अनभिरतोति उक्कण्ठितो; गिहिभावं पत्थयमानोति अत्थो. तस्मा तमेव अनभिरतिं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘न खो अहं, आवुसो, अनभिरतो’’ति. अधिकुसलानं पन धम्मानं भावनाय अभिरतोव अहन्ति. अत्थि मे पापकम्मं कतन्ति मया कतं एकं पापकम्मं अत्थि उपलब्भति संविज्जति, निच्चकालं अभिमुखं विय मे तिट्ठति. अथ नं पकासेन्तो ‘‘पुराणदुतियिकाया’’तिआदिमाह.

अलञ्हि ते, आवुसो सुदिन्न, कुक्कुच्चायाति आवुसो सुदिन्न, तुय्हेतं पापकम्मं अलं समत्थं कुक्कुच्चाय; पटिबलं कुक्कुच्चं उप्पादेतुन्ति वुत्तं होति. यं त्वन्ति आदिम्हि येन पापेन त्वं न सक्खिस्ससि ब्रह्मचरियं चरितुं, तं ते पापं अलं कुक्कुच्चायाति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. अथ नं अनुसासन्ता ‘‘ननु आवुसो भगवता’’तिआदिमाहंसु. तत्थ ननूति अनुमतिग्गहणत्थे निपातो. अनेकपरियायेनाति अनेककारणेन. विरागायाति विरागत्थाय. नो सरागायाति नो रागेन रज्जनत्थाय. भगवता हि ‘‘इमं मे धम्मं सुत्वा सत्ता सब्बभवभोगेसु विरज्जिस्सन्ति, नो रज्जिस्सन्ती’’ एतदत्थाय धम्मो देसितोति अधिप्पायो. एस नयो सब्बपदेसु. इदं पनेत्थ परियायवचनमत्तं. विसंयोगायाति किलेसेहि विसंयुज्जनत्थाय. नो संयोगायाति न संयुज्जनत्थाय. अनुपादानायाति अग्गहणत्थाय. नोसउपादानायाति न सङ्गहणत्थाय.

तत्थ नाम त्वन्ति तस्मिं नाम त्वं. सरागाय चेतेस्ससीति सह रागेन वत्तमानाय मेथुनधम्माय चेतेस्ससि कप्पेस्ससि पकप्पेस्ससि; एतदत्थं वायमिस्ससीति अत्थो. एस नयो सब्बत्थ. पुन रागविरागादीनि नव पदानि निब्बत्तितलोकुत्तरनिब्बानमेव सन्धाय वुत्तानि. तस्मा रागविरागायाति वा मदनिम्मदनायाति वा वुत्तेपि ‘‘निब्बानत्थाया’’ति एवमेव अत्थो दट्ठब्बो. निब्बानञ्हि यस्मा तं आगम्म आरब्भ पटिच्च रागो विरज्जति न होति, तस्मा रागविरागोति वुच्चति. यस्मा पन तं आगम्म मानमद-पुरिसमदादयो मदा निम्मदा अमदा होन्ति विनस्सन्ति, तस्मा मदनिम्मदनन्ति वुच्चति. यस्मा च तं आगम्म सब्बापि कामपिपासा विनयं अब्भत्थं याति, तस्मा पिपासविनयोति वुच्चति. यस्मा पन तं आगम्म पञ्च कामगुणालया समुग्घातं गच्छन्ति, तस्मा आलयसमुग्घातोति वुच्चति. यस्मा च तं आगम्म तेभूमकवट्टं उपच्छिज्जति, तस्मा वट्टुपच्छेदोति वुच्चति. यस्मा पन तं आगम्म सब्बसो तण्हा खयं गच्छति विरज्जति निरुज्झति च, तस्मा तण्हक्खयो विरागो निरोधोति वुच्चति. यस्मा पनेतं चतस्सो योनियो, पञ्च गतियो, सत्त विञ्ञाणट्ठितियो, नव च सत्तावासे, अपरापरभावाय विननतो आबन्धनतो संसिब्बनतो वानन्ति लद्धवोहाराय तण्हाय निक्खन्तं निस्सटं विसंयुत्तं, तस्मा निब्बानन्ति वुच्चतीति.

कामानं पहानं अक्खातन्ति वत्थुकामानं, किलेसकामानञ्च पहानं वुत्तं. कामसञ्ञानं परिञ्ञाति सब्बासम्पि कामसञ्ञानं ञाततीरणपहानवसेन तिविधा परिञ्ञा अक्खाता. कामपिपासानन्ति कामेसु पातब्यतानं कामे वा पातुमिच्छानं. कामवितक्कानन्ति कामुपसञ्हितानंवितक्कानं. कामपरिळाहानन्ति पञ्चकामगुणिकरागवसेन उप्पन्नपरिळाहानं अन्तोदाहानं. इमेसु पञ्चसु ठानेसु किलेसक्खयकरो लोकुत्तरमग्गोव कथितो. सब्बपठमेसु पन तीसु ठानेसु लोकियलोकुत्तरमिस्सको मग्गो कथितोति वेदितब्बो.

नेतं आवुसोति न एतं आवुसो, तव पापकम्मं अप्पसन्नानञ्च पसादाय एवरूपानं पसादत्थाय न होति. अथ ख्वेतन्ति अथ खो एतं. अथ खो तन्तिपि पाठो. अञ्ञथत्तायाति पसादञ्ञथाभावाय विप्पटिसाराय होति. ये मग्गेन अनागतसद्धा, तेसं विप्पटिसारं करोति – ‘‘ईदिसेपि नाम धम्मविनये मयं पसन्ना, यत्थेवं दुप्पटिपन्ना भिक्खू’’ति. ये पन मग्गेनागतसद्धा, तेसं सिनेरु विय वातेहि अचलो पसादो ईदिसेहि वत्थूहि इतो वा दारुणतरेहि. तेन वुत्तं – ‘‘एकच्चानं अञ्ञथत्ताया’’ति.

३९. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुन्ति भगवतो एतं अत्थं आचिक्खिंसु पटिवेदयिंसु. आरोचयमाना च नेव पियकम्यताय न भेदपुरेक्खारताय, न तस्सायस्मतो अवण्णपकासनत्थाय, न कलिसासनारोपनत्थाय, नापि ‘‘इदं सुत्वा भगवा इमस्स सासने पतिट्ठं न दस्सति, निक्कड्ढापेस्सति न’’न्ति मञ्ञमाना आरोचेसुं. अथ खो ‘‘इमं सासने उप्पन्नं अब्बुदं ञत्वा भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेस्सति, वेलं मरियादं आणं ठपेस्सती’’ति आरोचेसुं.

एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणेति एत्थ सुदिन्नस्स अज्झाचारवीतिक्कमो सिक्खापदपञ्ञत्तिया कारणत्ता निदानञ्चेव पकरणञ्चाति वुत्तोति वेदितब्बो. कारणञ्हि यस्मा निदेति अत्तनो फलं ‘‘गण्हाथ न’’न्ति दस्सेन्तं विय अप्पेति, पकरोति च नं कत्तुं आरभति, करोतियेव वा; तस्मा निदानञ्चेव पकरणञ्चाति वुच्चति. विगरहि बुद्धो भगवाति बुद्धो भगवा विगरहि निन्दि; यथा तं वण्णावण्णारहानं वण्णञ्च अवण्णञ्च भणन्तेसु अग्गपुग्गलो. न हि भगवतो सीलवीतिक्कमकरं पुग्गलं दिस्वा ‘‘अयं जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा गन्थेन वा धुतङ्गेन वा ञातो यसस्सी ईदिसं पुग्गलं रक्खितुं वट्टती’’ति चित्तं उप्पज्जति, नापि पेसलं गुणवन्तं दिस्वा तस्स गुणं पटिच्छादेतुं चित्तं उप्पज्जति. अथ खो गरहितब्बं गरहति एव, पसंसितब्बञ्च पसंसति एव, अयञ्च गरहितब्बो; तस्मा तं तादिलक्खणे ठितो अविकम्पमानेन चित्तेन विगरहि बुद्धो भगवा ‘‘अननुच्छविक’’न्तिआदीहि वचनेहि.

तत्थायं अत्थवण्णना – यदिदं तया, मोघपुरिस, तुच्छमनुस्स कम्मं कतं, तं समणकरणानं धम्मानं मग्गफलनिब्बानसासनानं वा न अनुच्छविकं, तेसं छविं छायं सुन्दरभावं न अन्वेति नानुगच्छति, अथ खो आरकाव तेहि धम्मेहि. अननुच्छविकत्ता एव च अननुलोमिकं, तेसं न अनुलोमेति; अथ खो विलोमं पच्चनीकभावे ठितं. अननुलोमिकत्ता एव च अप्पतिरूपं, पतिरूपं सदिसं पटिभागं न होति, अथ खो असदिसं अप्पटिभागमेव. अप्पतिरूपत्ता एव च अस्सामणकं, समणानं कम्मं न होति. अस्सामणकत्ता अकप्पियं. यञ्हि समणकम्मं न होति, तं तेसं न कप्पति. अकप्पियत्ता अकरणीयं. न हि समणा यं न कप्पति, तं करोन्ति. तञ्चेतं तया कतं, तस्मा अननुच्छविकं ते, मोघपुरिस, कतं…पे… अकरणीयन्ति. कथञ्हि नामाति केन नाम कारणेन, किं नाम कारणं पस्सन्तोति वुत्तं होति. ततो कारणाभावं दस्सेन्तो परतो ‘‘ननु मया मोघपुरिसा’’तिआदिमाह. तं सब्बं वुत्तत्थमेव.

इदानि यस्मा यं तेन पापकम्मं कतं, तं विपच्चमानं अतिविय दुक्खविपाकं होति, तस्मास्स तं विपाकं दस्सेतुं कतापराधं विय पुत्तं अनुकम्पका मातापितरो दयालुकेन चित्तेन सुदिन्नं परिभासन्तो ‘‘वरं ते मोघपुरिसा’’तिआदिमाह. तत्थ आसु सीघं एतस्स विसं आगच्छतीति आसीविसो. घोरं चण्डमस्स विसन्ति घोरविसो, तस्स आसीविसस्स घोरविसस्स. ‘‘पक्खित्त’’न्ति एतस्स ‘‘वर’’न्ति इमिना सम्बन्धो. ईदिसस्स आसीविसस्स घोरविसस्स मुखे अङ्गजातं वरं पक्खित्तं; सचे पक्खित्तं भवेय्य, वरं सिया; सुन्दरं साधु सुट्ठु सियाति अत्थो. न त्वेवाति न तु एव वरं न सुन्दरमेव न साधुमेव न सुट्ठुमेव. एस नयो सब्बत्थ. कण्हसप्पस्साति काळसप्पस्स. अङ्गारकासुयाति अङ्गारपुण्णकूपे, अङ्गाररासिम्हि वा. आदित्तायाति पदित्ताय गहितअग्गिवण्णाय. सम्पज्जलितायाति समन्ततो पज्जलिताय अच्चियो मुच्चन्तिया. सजोतिभूतायाति सप्पभाय. समन्ततो उट्ठिताहि जालाहि एकप्पभासमुदयभूतायाति वुत्तं होति.

तं किस्स हेतूति यं मया वुत्तं ‘‘वर’’न्ति तं किस्स हेतु, कतरेन कारणेनाति चे? मरणं वा निगच्छेय्याति यो तत्थ अङ्गजातं पक्खिपेय्य, सो मरणं वा निगच्छेय्य मरणमत्तं वा दुक्खं. इतोनिदानञ्च खो…पे… उपपज्जेय्याति यं इदं मातुगामस्स अङ्गजाते अङ्गजातपक्खिपनं, इतोनिदानं तस्स कारको पुग्गलो निरयं उपपज्जेय्य; एवं कम्मस्स महासावज्जतं पस्सन्तो तं गरहि, न तस्स दुक्खागमं इच्छमानो. तत्थ नाम त्वन्ति तस्मिं नाम एवरूपे कम्मे एवं महासावज्जे समानेपि त्वं. यं त्वन्ति एत्थ यन्ति हीळनत्थे निपातो. त्वन्ति तं-सद्दस्स वेवचनं; द्वीहिपि यं वा तं वा हीळितमवञ्ञातन्ति वुत्तं होति. असद्धम्मन्ति असतं नीचजनानं धम्मं; तेहि सेवितब्बन्ति अत्थो. गामधम्मन्ति गामानं धम्मं; गामवासिकमनुस्सानं धम्मन्ति वुत्तं होति. वसलधम्मन्ति पापधम्मे वसन्ति पग्घरन्तीति वसला, तेसं वसलानं हीनपुरिसानं धम्मं, वसलं वा किलेसपग्घरणकं धम्मं. दुट्ठुल्लन्ति दुट्ठु च किलेसदूसितं थूलञ्च असुखुमं, अनिपुणन्ति वुत्तं होति. ओदकन्तिकन्ति उदककिच्चं अन्तिकं अवसानं अस्साति ओदकन्तिको, तं ओदकन्तिकं. रहस्सन्ति रहोभवं, पटिच्छन्ने ओकासे उप्पज्जनकं. अयञ्हि धम्मो जिगुच्छनीयत्ता न सक्का आवि अञ्ञेसं दस्सनविसये कातुं, तेन वुत्तं – ‘‘रहस्स’’न्ति. द्वयंद्वयसमापत्तिन्ति द्वीहि द्वीहि समापज्जितब्बं, द्वयं द्वयं समापत्तिन्तिपि पाठो. दयं दयं समापत्तिन्तिपि पठन्ति, तं न सुन्दरं. समापज्जिस्ससीति एतं ‘‘तत्थ नाम त्व’’न्ति एत्थ वुत्तनामसद्देन योजेतब्बं ‘‘समापज्जिस्ससि नामा’’ति.

बहूनं खो…पे… आदिकत्ता पुब्बङ्गमोति सासनं सन्धाय वदति. इमस्मिं सासने त्वं बहूनं पुग्गलानं अकुसलानं धम्मानं आदिकत्ता, सब्बपठमं करणतो; पुब्बङ्गमो सब्बपठमं एतं मग्गं पटिपन्नत्ता; द्वारंददो, उपायदस्सकोति वुत्तं होति. इमञ्हि लेसं लद्धा तव अनुसिक्खमाना बहू पुग्गला नानप्पकारके मक्कटिया मेथुनपटिसेवनादिके अकुसलधम्मे करिस्सन्तीति अयमेत्थ अधिप्पायो.

अनेकपरियायेनाति इमेहि ‘‘अननुच्छविक’’न्तिआदिना नयेन वुत्तेहि, बहूहि कारणेहि. दुब्भरताय…पे… कोसज्जस्स अवण्णं भासित्वाति दुब्भरतादीनं वत्थुभूतस्स असंवरस्स अवण्णं निन्दं गरहं भासित्वाति अत्थो. यस्मा हि असंवरे ठितस्स पुग्गलस्स अत्ता दुब्भरतञ्चेव दुप्पोसतञ्च आपज्जति, तस्मा असंवरो ‘‘दुब्भरता, दुप्पोसता’’ति च वुच्चति. यस्मा पन असंवरे ठितस्स अत्ता चतूसु पच्चयेसु महिच्छतं सिनेरुप्पमाणेपि च पच्चये लद्धा असन्तुट्ठितं आपज्जति, तस्मा असंवरो ‘‘महिच्छता, असन्तुट्ठिता’’ति च वुच्चति. यस्मा च असंवरे ठितस्स अत्ता गणसङ्गणिकाय चेव किलेससङ्गणिकाय च संवत्तति, कोसज्जानुगतो च होति अट्ठकुसीतवत्थुपारिपूरिया संवत्तति, तस्मा असंवरो ‘‘सङ्गणिका, चेव कोसज्जञ्चा’’ति वुच्चति.

सुभरताय…पे… वीरियारम्भस्स वण्णं भासित्वाति सुभरतादीनं वत्थुभूतस्स संवरस्स वण्णं भासित्वाति अत्थो. यस्मा हि असंवरं पहाय संवरे ठितस्स अत्ता सुभरो होति सुपोसो, चतूसु च पच्चयेसु अप्पिच्छतं नित्तण्हभावं आपज्जति, एकमेकस्मिञ्च पच्चये यथालाभ-यथाबल-यथासारुप्पवसेन तिप्पभेदाय सन्तुट्ठिया संवत्तति, तस्मा संवरो ‘‘सुभरता चेव सुपोसता च अप्पिच्छो च सन्तुट्ठो चा’’ति वुच्चति.

यस्मा पन असंवरं पहाय संवरे ठितस्स अत्ता किलेससल्लेखनताय चेव निद्धुननताय च संवत्तति, तस्मा संवरो ‘‘सल्लेखो च धुतो चा’’ति वुच्चति.

यस्मा च असंवरं पहाय संवरे ठितस्स अत्ता कायवाचानं अप्पासादिकं अप्पसादनीयं असन्तं असारुप्पं कायवचीदुच्चरितं चित्तस्स अप्पासादिकं अप्पसादनीयं असन्तं असारुप्पं अकुसलवितक्कत्तयञ्च अनुपगम्म तब्बिपरीतस्स कायवचीसुचरितस्स चेव कुसलवितक्कत्तयस्स च पासादिकस्स पसादनीयस्स सन्तस्स सारुप्पस्स पारिपूरिया संवत्तति, तस्मा संवरो ‘‘पासादिको’’ति वुच्चति.

यस्मा पन असंवरं पहाय संवरे ठितस्स अत्ता सब्बकिलेसापचयभूताय, विवट्टाय, अट्ठवीरियारम्भवत्थुपारिपूरिया च संवत्तति, तस्मा संवरो ‘‘अपचयो चेव वीरियारम्भो चा’’ति वुच्चतीति.

भिक्खूनं तदनुच्छविकं तदनुलोमिकन्ति तत्थ सन्निपतितानं भिक्खूनं यं इदानि सिक्खापदं पञ्ञपेस्सति, तस्स अनुच्छविकञ्चेव अनुलोमिकञ्च. यो वा अयं सुभरतादीहि संवरो वुत्तो, तस्स अनुच्छविकञ्चेव अनुलोमिकञ्च संवरप्पहानपटिसंयुत्तं असुत्तन्तविनिबद्धं पाळिविनिमुत्तं ओक्कन्तिकधम्मदेसनं कत्वाति अत्थो. भगवा किर ईदिसेसु ठानेसु पञ्चवण्णकुसुममालं करोन्तो विय, रतनदामं सज्जेन्तो विय, च ये पटिक्खिपनाधिप्पाया असंवराभिरता ते सम्परायिकेन वट्टभयेन तज्जेन्तो अनेकप्पकारं आदीनवं दस्सेन्तो, ये सिक्खाकामा संवरे ठिता ते अप्पेकच्चे अरहत्ते पतिट्ठपेन्तो अप्पेकच्चे अनागामि-सकदागामि-सोतापत्तिफलेसु उपनिस्सयविरहितेपि सग्गमग्गे पतिट्ठपेन्तो दीघनिकायप्पमाणम्पि मज्झिमनिकायप्पमाणम्पि धम्मदेसनं करोति. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘भिक्खूनं तदनुच्छविकं तदनुलोमिकं धम्मिं कथं कत्वा’’ति.

तेन हीति तेन सुदिन्नस्स अज्झाचारेन कारणभूतेन. सिक्खापदन्ति एत्थ सिक्खितब्बाति सिक्खा, पज्जते इमिनाति पदं, सिक्खाय पदं सिक्खापदं; सिक्खाय अधिगमुपायोति अत्थो. अथ वा मूलं निस्सयो पतिट्ठाति वुत्तं होति. मेथुनविरतिया मेथुनसंवरस्सेतं अधिवचनं. मेथुनसंवरो हि तदञ्ञेसं सिक्खासङ्खातानं सीलविपस्सनाझानमग्गधम्मानं वुत्तत्थवसेन पदत्ता इध ‘‘सिक्खापद’’न्ति अधिप्पेतो. अयञ्च अत्थो सिक्खापदविभङ्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अपिच तस्सत्थस्स दीपकं वचनम्पि ‘‘सिक्खापद’’न्ति वेदितब्बं. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘सिक्खापदन्ति यो तत्थ नामकायो पदकायो निरुत्तिकायो ब्यञ्जनकायो’’ति. अथ वा यथा ‘‘अनभिज्झा धम्मपद’’न्ति वुत्ते अनभिज्झा एको धम्मकोट्ठासोति अत्थो होति, एवमिधापि ‘‘सिक्खापद’’न्ति सिक्खाकोट्ठासो सिक्खाय एको पदेसोतिपि अत्थो वेदितब्बो.

दसअत्थवसे पटिच्चाति दस कारणवसे सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतु अधिगमनीये हितविसेसे पटिच्च आगम्म आरब्भ, दसन्नं हितविसेसानं निप्फत्तिं सम्पस्समानोति वुत्तं होति. इदानि ते दस अत्थवसे दस्सेन्तो ‘‘सङ्घसुट्ठुताया’’तिआदिमाह. तत्थ सङ्घसुट्ठुता नाम सङ्घस्स सुट्ठुभावो, ‘‘सुट्ठु देवा’’ति आगतट्ठाने विय ‘‘सुट्ठु, भन्ते’’ति वचनसम्पटिच्छनभावो. यो च तथागतस्स वचनं सम्पटिच्छति, तस्स तं दीघरत्तं हिताय सुखाय होति, तस्मा सङ्घस्स ‘‘सुट्ठु, भन्ते’’ति मम वचनसम्पटिच्छनत्थं पञ्ञपेस्सामि, असम्पटिच्छने आदीनवं सम्पटिच्छने च आनिसंसं दस्सेत्वा, न बलक्कारेन अभिभवित्वाति एतमत्थं आविकरोन्तो आह – ‘‘सङ्घसुट्ठुताया’’ति. सङ्घफासुतायाति सङ्घस्स फासुभावाय; सहजीविताय सुखविहारत्थायाति अत्थो.

दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहायाति दुम्मङ्कू नाम दुस्सीलपुग्गला; ये मङ्कुतं आपादियमानापि दुक्खेन आपज्जन्ति, वीतिक्कमं करोन्ता वा कत्वा वा न लज्जन्ति, तेसं निग्गहत्थाय; ते हि सिक्खापदे असति ‘‘किं तुम्हेहि दिट्ठं, किं सुतं – किं अम्हेहि कतं; कतरस्मिं वत्थुस्मिं कतमं आपत्तिं आरोपेत्वा अम्हे निग्गण्हथा’’ति सङ्घं विहेठेस्सन्ति, सिक्खापदे पन सति ते सङ्घो सिक्खापदं दस्सेत्वा धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन निग्गहेस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहाया’’ति.

पेसलानं भिक्खूनं फासुविहारायाति पेसलानं पियसीलानं भिक्खूनं फासुविहारत्थाय. पियसीला हि भिक्खू कत्तब्बाकत्तब्बं सावज्जानवज्जं वेलं मरियादं अजानन्ता सिक्खत्तयपारिपूरिया घटमाना किलमन्ति, सन्दिट्ठमाना उब्बाळ्हा होन्ति. कत्तब्बाकत्तब्बं पन सावज्जानवज्जं वेलं मरियादं ञत्वा सिक्खत्तयपारिपूरिया घटमाना न किलमन्ति, सन्दिट्ठमाना न उब्बाळ्हा होन्ति. तेन नेसं सिक्खापदपञ्ञापना फासुविहाराय संवत्तति. यो वा दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहो, स्वेव एतेसं फासुविहारो. दुस्सीलपुग्गले निस्साय हि उपोसथो न तिट्ठति, पवारणा न तिट्ठति, सङ्घकम्मानि नप्पवत्तन्ति, सामग्गी न होति, भिक्खू अनेकग्गा उद्देसपरिपुच्छाकम्मट्ठानादीनि अनुयुञ्जितुं न सक्कोन्ति. दुस्सीलेसु पन निग्गहितेसु सब्बोपि अयं उपद्दवो न होति. ततो पेसला भिक्खू फासु विहरन्ति. एवं ‘‘पेसलानं भिक्खूनं फासु विहाराया’’ति एत्थ द्विधा अत्थो वेदितब्बो.

दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवरायाति दिट्ठधम्मिका आसवा नाम असंवरे ठितेन तस्मिञ्ञेव अत्तभावे पत्तब्बा पाणिप्पहार-दण्डप्पहार-हत्थच्छेद-पादच्छेद-अकित्ति-अयसविप्पटिसारादयो दुक्खविसेसा. इति इमेसं दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय पिधानाय आगमनमग्गथकनायाति अत्थो.

सम्परायिकानं आसवानं पटिघातायाति सम्परायिका आसवा नाम असंवरे ठितेन कतपापकम्ममूलका सम्पराये नरकादीसु पत्तब्बा दुक्खविसेसा, तेसं पटिघातत्थाय पटिप्पस्सम्भनत्थाय वूपसमत्थायाति वुत्तं होति.

अप्पसन्नानं पसादायाति सिक्खापदपञ्ञत्तिया हि सति सिक्खापदपञ्ञत्तिं ञत्वा वा यथापञ्ञत्तं पटिपज्जमाने भिक्खू दिस्वा वा येपि अप्पसन्ना पण्डितमनुस्सा, ते ‘‘यानि वत लोके महाजनस्स रज्जन-दुस्सन-मुय्हनट्ठानानि, तेहि इमे समणा सक्यपुत्तिया आरका विरता विहरन्ति, दुक्करं वत करोन्ति, भारियं वत करोन्ती’’ति पसादं आपज्जन्ति, विनयपिटके पोत्थकं दिस्वा मिच्छादिट्ठिक-तिवेदी ब्राह्मणो विय. तेन वुत्तं – ‘‘अप्पसन्नानं पसादाया’’ति.

पसन्नानं भिय्योभावायाति येपि सासने पसन्ना कुलपुत्ता तेपि सिक्खापदपञ्ञत्तिं ञत्वा यथापञ्ञत्तं पटिपज्जमाने भिक्खू वा दिस्वा ‘‘अहो अय्या दुक्करकारिनो, ये यावजीवं एकभत्तं ब्रह्मचरियं विनयसंवरं अनुपालेन्ती’’ति भिय्यो भिय्यो पसीदन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘पसन्नानं भिय्योभावाया’’ति.

सद्धम्मट्ठितियाति तिविधो सद्धम्मो – परियत्तिसद्धम्मो, पटिपत्तिसद्धम्मो, अधिगमसद्धम्मोति. तत्थ पिटकत्तयसङ्गहितं सब्बम्पि बुद्धवचनं ‘‘परियत्तिसद्धम्मो’’ नाम. तेरस धुतगुणा, चुद्दस खन्धकवत्तानि, द्वेअसीति महावत्तानि, सीलसमाधिविपस्सनाति अयं ‘‘पटिपत्तिसद्धम्मो’’ नाम. चत्तारो अरियमग्गा चत्तारि च सामञ्ञफलानि निब्बानञ्चाति अयं ‘‘अधिगमसद्धम्मो’’ नाम. सो सब्बोपि यस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया सति भिक्खू सिक्खापदञ्च तस्स विभङ्गञ्च तदत्थजोतनत्थं अञ्ञञ्च बुद्धवचनं परियापुणन्ति, यथापञ्ञत्तञ्च पटिपज्जमाना पटिपत्तिं पूरेत्वा पटिपत्तिया अधिगन्तब्बं लोकुत्तरधम्मं अधिगच्छन्ति, तस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया चिरट्ठितिको होति. तेन वुत्तं – ‘‘सद्धम्मट्ठितिया’’ति.

विनयानुग्गहायाति सिक्खापदपञ्ञत्तिया हि सति संवरविनयो च पहानविनयो च समथविनयो च पञ्ञत्तिविनयो चाति चतुब्बिधोपि विनयो अनुग्गहितो होति उपत्थम्भितो सूपत्थम्भितो. तेन वुत्तं – ‘‘विनयानुग्गहाया’’ति.

सब्बानेव चेतानि पदानि ‘‘सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति इमिना वचनेन सद्धिं योजेतब्बानि. तत्रायं पठमपच्छिमपदयोजना – ‘‘सङ्घसुट्ठुताय सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामि, विनयानुग्गहाय सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति.

अपि चेत्थ यं सङ्घसुट्ठु तं सङ्घफासु, यं सङ्घफासु तं दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहायाति एवं सङ्खलिकनयं; यं सङ्घसुट्ठु तं सङ्घफासु, यं सङ्घसुट्ठु तं दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहायाति एवञ्च एकेकपदमूलिकं दसक्खत्तुं योजनं कत्वा यं वुत्तं परिवारे (परि. ३३४) –

‘‘अत्थसतं धम्मसतं, द्वे च निरुत्तिसतानि;

चत्तारि ञाणसतानि, अत्थवसे पकरणे’’ति.

तं सब्बं वेदितब्बं. तं पनेतं यस्मा परिवारेयेव आवि भविस्सति, तस्मा इध न वण्णितन्ति.

एवं सिक्खापदपञ्ञत्तिया आनिसंसं दस्सेत्वा तस्मिं सिक्खापदे भिक्खूहि कत्तब्बकिच्चं दीपेन्तो ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति आह. किं वुत्तं होति? भिक्खवे, इमं पन मया इति सन्दस्सितानिसंसं सिक्खापदं एवं पातिमोक्खुद्देसे उद्दिसेय्याथ च परियापुणेय्याथ च धारेय्याथ च अञ्ञेसञ्च वाचेय्याथाति. अतिरेकानयनत्थो हि एत्थ च सद्दो, तेनायमत्थो आनीतो होतीति.

इदानि यं वुत्तं ‘‘इमं सिक्खापद’’न्ति तं दस्सेन्तो ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, पाराजिको होति असंवासो’’ति आह. एवं मूलच्छेज्जवसेन दळ्हं कत्वा पठमपाराजिके पञ्ञत्ते अपरम्पि अनुपञ्ञत्तत्थाय मक्कटीवत्थु उदपादि. तस्सुप्पत्तिदीपनत्थमेतं वुत्तं – एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होतीति. तस्सत्थो – भगवता भिक्खूनं इदं सिक्खापदं एवं पञ्ञत्तं होति च, इदञ्च अञ्ञं वत्थु उदपादीति.

पठमपञ्ञत्तिकथा निट्ठिता.

सुदिन्नभाणवारं निट्ठितं.

मक्कटीवत्थुकथा

४०. इदानि यं तं अञ्ञं वत्थु उप्पन्नं, तं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदिमाह. तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना – मक्कटिं आमिसेनाति महावने भिक्खूनं खन्तिमेत्तादिगुणानुभावेन निरासङ्कचित्ता बहू मिगमोरकुक्कुटमक्कटादयो तिरच्छाना पधानागारट्ठानेसु विचरन्ति. तत्र एकं मक्कटिं आमिसेन यागुभत्तखज्जकादिना उपलापेत्वा, सङ्गण्हित्वाति वुत्तं होति. तस्साति भुम्मवचनं. पटिसेवतीति पचुरपटिसेवनो होति; पचुरत्थे हि वत्तमानवचनं. सो भिक्खूति सो मेथुनधम्मपटिसेवनको भिक्खु. सेनासनचारिकं आहिण्डन्ताति ते भिक्खू आगन्तुका बुद्धदस्सनाय आगता पातोव आगन्तुकभत्तानि लभित्वा कतभत्तकिच्चा भिक्खूनं निवासनट्ठानानि पस्सिस्सामाति विचरिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता’’ति. येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमीति तिरच्छानगता नाम एकभिक्खुना सद्धिं विस्सासं कत्वा अञ्ञेसुपि तादिसञ्ञेव चित्तं उप्पादेन्ति. तस्मा सा मक्कटी येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा च अत्तनो विस्सासिकभिक्खुस्सेव तेसम्पि तं विकारं दस्सेसि.

छेप्पन्ति नङ्गुट्ठं. ओड्डीति अभिमुखं ठपेसि. निमित्तम्पि अकासीति येन नियामेन याय किरियाय मेथुनाधिप्पायं ते जानन्ति तं अकासीति अत्थो. सो भिक्खूति यस्सायं विहारो. एकमन्तं निलीयिंसूति एकस्मिं ओकासे पटिच्छन्ना अच्छिंसु.

४१. सच्चं, आवुसोति सहोड्ढग्गहितो चोरो विय पच्चक्खं दिस्वा चोदितत्ता ‘‘किं वा मया कत’’न्तिआदीनि वत्तुं असक्कोन्तो ‘‘सच्चं, आवुसो’’ति आह. ननु, आवुसो, तथेव तं होतीति आवुसो यथा मनुस्सित्थिया, ननु तिरच्छानगतित्थियापि तं सिक्खापदं तथेव होति. मनुस्सित्थियापि हि दस्सनम्पि गहणम्पि आमसनम्पि फुसनम्पि घट्टनम्पि दुट्ठुल्लमेव. तिरच्छानगतित्थियापि तं सब्बं दुट्ठुल्लमेव. को एत्थ विसेसो? अलेसट्ठाने त्वं लेसं ओड्डेसीति.

४२. अन्तमसो तिरच्छानगतायपि पाराजिको होति असंवासोति तिरच्छानगतायपि मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पाराजिको येव होतीति दळ्हतरं सिक्खापदमकासि. दुविधञ्हि सिक्खापदं – लोकवज्जं, पण्णत्तिवज्जञ्च. तत्थ यस्स सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, तं लोकवज्जं नाम. सेसं पण्णत्तिवज्जं. तत्थ लोकवज्जे अनुपञ्ञत्ति उप्पज्जमाना रुन्धन्ती द्वारं पिदहन्ती सोतं पच्छिन्दमाना गाळ्हतरं करोन्ती उप्पज्जति, अञ्ञत्र अधिमाना, अञ्ञत्र सुपिनन्ताति अयं पन वीतिक्कमाभावा अब्बोहारिकत्ता च वुत्ता. पण्णत्तिवज्जे अकते वीतिक्कमे उप्पज्जमाना सिथिलं करोन्ती मोचेन्ती द्वारं ददमाना अपरापरम्पि अनापत्तिं कुरुमाना उप्पज्जति, गणभोजनपरम्परभोजनादीसु अनुपञ्ञत्तियो विय. ‘‘अन्तमसो तङ्खणिकायपी’’ति एवरूपा पन कते वीतिक्कमे उप्पन्नत्ता पञ्ञत्तिगतिकाव होति. इदं पन पठमसिक्खापदं यस्मा लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं; तस्मा अयमनुपञ्ञत्ति रुन्धन्ती द्वारं पिदहन्ती सोतं पच्छिन्दमाना गाळ्हतरं करोन्ती उप्पज्जि.

एवं द्वेपि वत्थूनि सम्पिण्डेत्वा मूलच्छेज्जवसेन दळ्हतरं कत्वा पठमपाराजिके पञ्ञत्ते अपरम्पि अनुपञ्ञत्तत्थाय वज्जिपुत्तकवत्थु उदपादि. तस्सुप्पत्तिदस्सनत्थमेतं वुत्तं – ‘‘एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होती’’ति. तस्सत्थो – भगवता भिक्खूनं इदं सिक्खापदं एवं पञ्ञत्तं होति च इदञ्च अञ्ञम्पि वत्थु उदपादीति.

मक्कटीवत्थुकथा निट्ठिता.

सन्थतभाणवारो

वज्जिपुत्तकवत्थुवण्णना

४३-४४. इदानि यं तं अञ्ञम्पि वत्थु उप्पन्नं, तं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदिमाह. तत्रापि अयमनुत्तानपदवण्णना – वेसालिकाति वेसालिवासिनो. वज्जिपुत्तकाति वज्जिरट्ठे वेसालियं कुलानं पुत्ता. सासने किर यो यो उपद्दवो आदीनवो अब्बुदमुप्पज्जि, सब्बं तं वज्जिपुत्तके निस्साय. तथा हि देवदत्तोपि वज्जिपुत्तके पक्खे लभित्वा सङ्घं भिन्दि. वज्जिपुत्तका एव च वस्ससतपरिनिब्बुते भगवति उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं दीपेसुं. इमेपि तेसं येव एकच्चे एवं पञ्ञत्तेपि सिक्खापदे यावदत्थं भुञ्जिंसु…पे… मेथुनं धम्मं पटिसेविंसूति.

ञातिब्यसनेनपीति एत्थ असनं ब्यसनं विक्खेपो विद्धंसनं विनासोति सब्बमेतं एकत्थं. ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, तेन ञातिब्यसनेन, राजदण्डब्याधिमरणविप्पवासनिमित्तेन ञातिविनासेनाति अत्थो. एस नयो दुतियपदेपि. ततियपदे पन आरोग्यविनासको रोगो एव रोगब्यसनं. सो हि आरोग्यं ब्यसति विक्खिपति विनासेतीति ब्यसनं. रोगोव ब्यसनं रोगब्यसनं, तेन रोगब्यसनेन. फुट्ठाति अधिपन्ना अभिभूता समन्नागताति अत्थो.

न मयं, भन्ते आनन्द, बुद्धगरहिनोति भन्ते आनन्द, मयं न बुद्धं गरहाम, न बुद्धस्स दोसं देम. न धम्मगरहिनो, न सङ्घगरहिनो. अत्तगरहिनो मयन्ति अत्तानमेव मयं गरहाम, अत्तनो दोसं देम. अलक्खिकाति निस्सिरिका. अप्पपुञ्ञाति परित्तपुञ्ञा. विपस्सका कुसलानं धम्मानन्ति ये अट्ठतिंसारम्मणेसु विभत्ता कुसला धम्मा, तेसं विपस्सका; ततो ततो आरम्मणतो वुट्ठाय तेव धम्मे विपस्समानाति अत्थो. पुब्बरत्तापररत्तन्ति रत्तिया पुब्बं पुब्बरत्तं, रत्तिया अपरं अपररत्तं, पठमयामञ्च पच्छिमयामञ्चाति वुत्तं होति. बोधिपक्खिकानन्ति बोधिस्स पक्खे भवानं, अरहत्तमग्गञाणस्स उपकारकानन्ति अत्थो. भावनानुयोगन्ति वड्ढनानुयोगं. अनुयुत्ता विहरेय्यामाति गिहिपलिबोधं आवासपलिबोधञ्च पहाय विवित्तेसु सेनासनेसु युत्तपयुत्ता अनञ्ञकिच्चा विहरेय्याम.

एवमावुसोति थेरो एतेसं आसयं अजानन्तो इदं नेसं महागज्जितं सुत्वा ‘‘सचे इमे ईदिसा भविस्सन्ति, साधू’’ति मञ्ञमानो ‘‘एवमावुसो’’ति सम्पटिच्छि. अट्ठानमेतं अनवकासोति उभयम्पेतं कारणपटिक्खेपवचनं. कारणञ्हि यस्मा तत्थ तदायत्तवुत्तिभावेन फलं तिट्ठति. यस्मा चस्स तं ओकासो होति तदायत्तवुत्तिभावेन, तस्मा ‘‘ठानञ्च अवकासो चा’’ति वुच्चति, तं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द, अनवकासो’’ति. एतं ठानं वा ओकासो वा नत्थि. यं तथागतोति येन तथागतो वज्जीनं वा…पे… समूहनेय्य, तं कारणं नत्थीति अत्थो. यदि हि भगवा एतेसं ‘‘लभेय्याम उपसम्पद’’न्ति याचन्तानं उपसम्पदं ददेय्य, एवं सन्ते ‘‘पाराजिको होति असंवासो’’ति पञ्ञत्तं समूहनेय्य. यस्मा पनेतं न समूहनति, तस्मा ‘‘अट्ठानमेत’’न्तिआदिमाह.

सो आगतो न उपसम्पादेतब्बोति ‘‘यदि हि एवं आगतो उपसम्पदं लभेय्य, सासने अगारवो भवेय्य. सामणेरभूमियं पन ठितो सगारवो च भविस्सति, अत्तत्थञ्च करिस्सती’’ति ञत्वा अनुकम्पमानो भगवा आह – ‘‘सो आगतो न उपसम्पादेतब्बो’’ति. सो आगतो उपसम्पादेतब्बोति एवं आगतो भिक्खुभावे ठत्वा अविपन्नसीलताय सासने सगारवो भविस्सति, सो सति उपनिस्सये नचिरस्सेव उत्तमत्थं पापुणिस्सतीति ञत्वा उपसम्पादेतब्बोति आह.

एवं मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा आगतेसु अनुपसम्पादेतब्बञ्च उपसम्पादेतब्बञ्च दस्सेत्वा तीणिपि वत्थूनि समोधानेत्वा परिपुण्णं कत्वा सिक्खापदं पञ्ञपेतुकामो ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति वत्वा ‘‘यो पन भिक्खु…पे… असंवासो’’ति परिपुण्णं सिक्खापदं पञ्ञपेसि.

वज्जिपुत्तकवत्थुवण्णना निट्ठिता.

चतुब्बिधविनयकथा

४५. इदानिस्स अत्थं विभजन्तो ‘‘यो पनाति, यो यादिसो’’तिआदिमाह. तस्मिं पन सिक्खापदे च सिक्खापदविभङ्गे च सकले च विनयविनिच्छये कोसल्लं पत्थयन्तेन चतुब्बिधो विनयो जानितब्बो –

चतुब्बिधञ्हि विनयं, महाथेरा महिद्धिका;

नीहरित्वा पकासेसुं, धम्मसङ्गाहका पुरा.

कतमं चतुब्बिधं? सुत्तं, सुत्तानुलोमं, आचरियवादं, अत्तनोमतिन्ति. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘आहच्चपदेन रसेन आचरियवंसेन अधिप्पाया’’ति, एत्थ हि आहच्चपदन्ति सुत्तं अधिप्पेतं, रसोति सुत्तानुलोमं, आचरियवंसोति आचरियवादो, अधिप्पायोति अत्तनोमति.

तत्थ सुत्तंनाम सकले विनयपिटके पाळि.

सुत्तानुलोमं नाम चत्तारो महापदेसा; ये भगवता एवं वुत्ता – ‘‘यं, भिक्खवे, मया ‘इदं न कप्पती’ति अप्पटिक्खित्तं, तं चे अकप्पियं अनुलोमेति; कप्पियं पटिबाहति, तं वो न कप्पति. यं, भिक्खवे, मया ‘इदं न कप्पती’ति अप्पटिक्खित्तं, तं चे कप्पियं अनुलोमेति; अकप्पियं पटिबाहति, तं वो कप्पति. यं, भिक्खवे, मया ‘इदं कप्पती’ति अननुञ्ञातं, तं चे अकप्पियं अनुलोमेति, कप्पियं पटिबाहति; तं वो न कप्पति. यं, भिक्खवे, मया ‘इदं कप्पती’ति अननुञ्ञातं, तं चे कप्पियं अनुलोमेति, अकप्पियं पटिबाहति; तं वो कप्पती’’ति (महाव. ३०५).

आचरियवादो नाम धम्मसङ्गाहकेहि पञ्चहि अरहन्तसतेहि ठपिता पाळिविनिमुत्ता ओक्कन्तविनिच्छयप्पवत्ता अट्ठकथातन्ति.

अत्तनोमति नाम सुत्त-सुत्तानुलोम-आचरियवादे मुञ्चित्वा अनुमानेन अत्तनो अनुबुद्धिया नयग्गाहेन उपट्ठिताकारकथनं.

अपिच सुत्तन्ताभिधम्मविनयट्ठकथासु आगतो सब्बोपि थेरवादो ‘‘अत्तनोमति’’ नाम. तं पन अत्तनोमतिं गहेत्वा कथेन्तेन न दळ्हग्गाहं गहेत्वा वोहरितब्बं. कारणं सल्लक्खेत्वा अत्थेन पाळिं, पाळिया च अत्थं संसन्दित्वा कथेतब्बं. अत्तनोमति आचरियवादे ओतारेतब्बा. सचे तत्थ ओतरति चेव समेति च, गहेतब्बा. सचे नेव ओतरति न समेति, न गहेतब्बा. अयञ्हि अत्तनोमति नाम सब्बदुब्बला. अत्तनोमतितो आचरियवादो बलवतरो.

आचरियवादोपि सुत्तानुलोमे ओतारेतब्बो. तत्थ ओतरन्तो समेन्तोयेव गहेतब्बो, इतरो न गहेतब्बो. आचरियवादतो हि सुत्तानुलोमं बलवतरं.

सुत्तानुलोमम्पि सुत्ते ओतारेतब्बं. तत्थ ओतरन्तं समेन्तमेव गहेतब्बं, इतरं न गहेतब्बं. सुत्तानुलोमतो हि सुत्तमेव बलवतरं. सुत्तञ्हि अप्पटिवत्तियं कारकसङ्घसदिसं बुद्धानं ठितकालसदिसं. तस्मा यदा द्वे भिक्खू साकच्छन्ति, सकवादी सुत्तं गहेत्वा कथेति, परवादी सुत्तानुलोमं. तेहि अञ्ञमञ्ञं खेपं वा गरहं वा अकत्वा सुत्तानुलोमं सुत्ते ओतारेतब्बं. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बं. नो चे, न गहेतब्बं; सुत्तस्मिंयेव ठातब्बं. अथायं सुत्तं गहेत्वा कथेति, परो आचरियवादं. तेहिपि अञ्ञमञ्ञं खेपं वा गरहं वा अकत्वा आचरियवादो सुत्ते ओतारेतब्बो. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बो. अनोतरन्तो असमेन्तो च गारय्हाचरियवादो न गहेतब्बो; सुत्तस्मिंयेव ठातब्बं.

अथायं सुत्तं गहेत्वा कथेति, परो अत्तनोमतिं. तेहिपि अञ्ञमञ्ञं खेपं वा गरहं वा अकत्वा अत्तनोमति सुत्ते ओतारेतब्बा. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बा. नो चे, न गहेतब्बा. सुत्तस्मिं येव ठातब्बं.

अथ पनायं सुत्तानुलोमं गहेत्वा कथेति, परो सुत्तं. सुत्तं सुत्तानुलोमे ओतारेतब्बं. सचे ओतरति समेति, तिस्सो सङ्गीतियो आरूळ्हं पाळिआगतं पञ्ञायति, गहेतब्बं. नो चे तथा पञ्ञायति न ओतरति न समेति, बाहिरकसुत्तं वा होति सिलोको वा अञ्ञं वा गारय्हसुत्तं गुळ्हवेस्सन्तरगुळ्हविनयवेदल्लादीनं अञ्ञतरतो आगतं, न गहेतब्बं. सुत्तानुलोमस्मिंयेव ठातब्बं.

अथायं सुत्तानुलोमं गहेत्वा कथेति, परो आचरियवादं. आचरियवादो सुत्तानुलोमे ओतारेतब्बो. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बो. नो चे, न गहेतब्बो. सुत्तानुलोमेयेव ठातब्बं.

अथायं सुत्तानुलोमं गहेत्वा कथेति, परो अत्तनोमतिं. अत्तनोमति सुत्तानुलोमे ओतारेतब्बा. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बा. नो चे, न गहेतब्बा. सुत्तानुलोमेयेव ठातब्बं.

अथ पनायं आचरियवादं गहेत्वा कथेति, परो सुत्तं. सुत्तं आचरियवादे ओतारेतब्बं. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बं. इतरं गारय्हसुत्तं न गहेतब्बं. आचरियवादेयेव ठातब्बं.

अथायं आचरियवादं गहेत्वा कथेति, परो सुत्तानुलोमं. सुत्तानुलोमं आचरियवादे ओतारेतब्बं. ओतरन्तं समेन्तमेव गहेतब्बं, इतरं न गहेतब्बं. आचरियवादेयेव ठातब्बं.

अथायं आचरियवादं गहेत्वा कथेति, परो अत्तनोमतिं. अत्तनोमति आचरियवादे ओतारेतब्बा. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बा. नो चे, न गहेतब्बा. आचरियवादेयेव ठातब्बं.

अथ पनायं अत्तनोमतिं गहेत्वा कथेति, परो सुत्तं. सुत्तं अत्तनोमतियं ओतारेतब्बं. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बं. इतरं गारय्हसुत्तं न गहेतब्बं. अत्तनोमतियमेव ठातब्बं.

अथायं अत्तनोमतिं गहेत्वा कथेति, परो सुत्तानुलोमं. सुत्तानुलोमं अत्तनोमतियं ओतारेतब्बं. ओतरन्तं समेन्तमेव गहेतब्बं, इतरं न गहेतब्बं. अत्तनोमतियमेव ठातब्बं.

अथायं अत्तनोमतिं गहेत्वा कथेति, परो आचरियवादं. आचरियवादो अत्तनोमतियं ओतारेतब्बो. सचे ओतरति समेति, गहेतब्बो; इतरो गारय्हाचरियवादो न गहेतब्बो. अत्तनोमतियमेव ठातब्बं. अत्तनो गहणमेव बलियं कातब्बं. सब्बट्ठानेसु च खेपो वा गरहा वा न कातब्बाति.

अथ पनायं ‘‘कप्पिय’’न्ति गहेत्वा कथेति, परो ‘‘अकप्पिय’’न्ति. सुत्ते च सुत्तानुलोमे च ओतारेतब्बं. सचे कप्पियं होति, कप्पिये ठातब्बं. सचे अकप्पियं, अकप्पिये ठातब्बं.

अथायं तस्स कप्पियभावसाधकं सुत्ततो बहुं कारणञ्च विनिच्छयञ्च दस्सेति, परो कारणं न विन्दति. कप्पियेव ठातब्बं. अथ परो तस्स अकप्पियभावसाधकं सुत्ततो बहुं कारणञ्च विनिच्छयञ्च दस्सेति, अनेन अत्तनो गहणन्ति कत्वा दळ्हं आदाय न ठातब्बं. ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा अकप्पियेव ठातब्बं. अथ द्विन्नम्पि कारणच्छाया दिस्सति, पटिक्खित्तभावोयेव साधु, अकप्पिये ठातब्बं. विनयञ्हि पत्वा कप्पियाकप्पियविचारणमागम्म रुन्धितब्बं, गाळ्हं कत्तब्बं, सोतं पच्छिन्दितब्बं, गरुकभावेयेव ठातब्बं.

अथ पनायं ‘‘अकप्पिय’’न्ति गहेत्वा कथेति, परो ‘‘कप्पिय’’न्ति. सुत्ते च सुत्तानुलोमे च ओतारेतब्बं. सचे कप्पियं होति, कप्पिये ठातब्बं. सचे अकप्पियं, अकप्पिये ठातब्बं.

अथायं बहूहि सुत्तविनिच्छयकारणेहि अकप्पियभावं दस्सेति, परो कारणं न विन्दति, अकप्पिये ठातब्बं. अथ परो बहूहि सुत्तविनिच्छयकारणेहि कप्पियभावं दस्सेति, अयं कारणं न विन्दति, कप्पिये ठातब्बं. अथ द्विन्नम्पि कारणच्छाया दिस्सति, अत्तनो गहणं न विस्सज्जेतब्बं. यथा चायं कप्पियाकप्पिये अकप्पियकप्पिये च विनिच्छयो वुत्तो; एवं अनापत्तिआपत्तिवादे आपत्तानापत्तिवादे च, लहुकगरुकापत्तिवादे गरुकलहुकापत्तिवादे चापि विनिच्छयो वेदितब्बो. नाममत्तंयेव हि एत्थ नानं, योजनानये नानं नत्थि, तस्मा न वित्थारितं.

एवं कप्पियाकप्पियादिविनिच्छये उप्पन्ने यो सुत्त-सुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतीसु अतिरेककारणं लभति, तस्स वादे ठातब्बं. सब्बसो पन कारणं विनिच्छयं अलभन्तेन सुत्तं न जहितब्बं, सुत्तस्मिंयेव ठातब्बन्ति. एवं तस्मिं सिक्खापदे च सिक्खापदविभङ्गे च सकले च विनयविनिच्छये कोसल्लं पत्थयन्तेन अयं चतुब्बिधो विनयो जानितब्बो.

इमञ्च पन चतुब्बिधं विनयं ञत्वापि विनयधरेन पुग्गलेन तिलक्खणसमन्नागतेन भवितब्बं. तीणि हि विनयधरस्स लक्खणानि इच्छितब्बानि. कतमानि तीणि? ‘‘सुत्तञ्चस्स स्वागतं होति सुप्पवत्ति सुविनिच्छितं सुत्ततो अनुब्यञ्जनतो’’ति इदमेकं लक्खणं. ‘‘विनये खो पन ठितो होति असंहीरो’’ति इदं दुतियं. ‘‘आचरियपरम्परा खो पनस्स सुग्गहिता होति सुमनसिकता सूपधारिता’’ति इदं ततियं.

तत्थ सुत्तं नाम सकलं विनयपिटकं. तञ्चस्स स्वागतं होतीति सुट्ठु आगतं. सुप्पवत्तीति सुट्ठु पवत्तं पगुणं वाचुग्गतं सुविनिच्छितं. सुत्ततो अनुब्यञ्जनतोति पाळितो च परिपुच्छतो च अट्ठकथातो च सुविनिच्छितं होति, कङ्खच्छेदं कत्वा उग्गहितं.

विनये खो पन ठितो होतीति विनये लज्जीभावेन पतिट्ठितो होति. अलज्जी हि बहुस्सुतोपि समानो लाभगरुताय तन्तिं विसंवादेत्वा उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं दीपेत्वा सासने महन्तं उपद्दवं करोति. सङ्घभेदम्पि सङ्घराजिम्पि उप्पादेति. लज्जी पन कुक्कुच्चको सिक्खाकामो जीवितहेतुपि तन्तिं अविसंवादेत्वा धम्ममेव विनयमेव च दीपेति, सत्थुसासनं गरुं कत्वा ठपेति. तथा हि पुब्बे महाथेरा तिक्खत्तुं वाचं निच्छारेसुं – ‘‘अनागते लज्जी रक्खिस्सति, लज्जी रक्खिस्सति, लज्जी रक्खिस्सती’’ति. एवं यो लज्जी, सो विनयं अविजहन्तो अवोक्कमन्तो लज्जीभावेन विनये ठितो होति सुप्पतिट्ठितोति. असंहीरोति संहीरो नाम यो पाळियं वा अट्ठकथायं वा हेट्ठतो वा उपरितो वा पदपटिपाटिया वा पुच्छियमानो वित्थुनति विप्फन्दति सन्तिट्ठितुं न सक्कोति; यं यं परेन वुच्चति तं तं अनुजानाति; सकवादं छड्डेत्वा परवादं गण्हाति. यो पन पाळियं वा अट्ठकथाय वा हेट्ठुपरियेन वा पदपटिपाटिया वा पुच्छियमानो न वित्थुनति न विप्फन्दति, एकेकलोमं सण्डासेन गण्हन्तो विय ‘‘एवं मयं वदाम; एवं नो आचरिया वदन्ती’’ति विस्सज्जेति; यम्हि पाळि च पाळिविनिच्छयो च सुवण्णभाजने पक्खित्तसीहवसा विय परिक्खयं परियादानं अगच्छन्तो तिट्ठति, अयं वुच्चति ‘‘असंहीरो’’ति.

आचरियपरम्परा खो पनस्स सुग्गहिता होतीति थेरपरम्परा वंसपरम्परा चस्स सुट्ठु गहिता होति. सुमनसिकताति सुट्ठु मनसिकता; आवज्जितमत्ते उज्जलितपदीपो विय होति. सूपधारिताति सुट्ठु उपधारिता पुब्बापरानुसन्धितो अत्थतो कारणतो च उपधारिता; अत्तनो मतिं पहाय आचरियसुद्धिया वत्ता होति ‘‘मय्हं आचरियो असुकाचरियस्स सन्तिके उग्गण्हि, सो असुकस्सा’’ति एवं सब्बं आचरियपरम्परं थेरवादङ्गं आहरित्वा याव उपालित्थेरो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके उग्गण्हीति पापेत्वा ठपेति. ततोपि आहरित्वा उपालित्थेरो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके उग्गण्हि, दासकत्थेरो अत्तनो उपज्झायस्स उपालित्थेरस्स, सोणकत्थेरो अत्तनो उपज्झायस्स दासकत्थेरस्स, सिग्गवत्थेरो अत्तनो उपज्झायस्स सोणकत्थेरस्स, मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो अत्तनो उपज्झायस्स सिग्गवत्थेरस्स चण्डवज्जित्थेरस्स चाति. एवं सब्बं आचरियपरम्परं थेरवादङ्गं आहरित्वा अत्तनो आचरियं पापेत्वा ठपेति. एवं उग्गहिता हि आचरियपरम्परा सुग्गहिता होति. एवं असक्कोन्तेन पन अवस्सं द्वे तयो परिवट्टा उग्गहेतब्बा. सब्बपच्छिमेन हि नयेन यथा आचरियो च आचरियाचरियो च पाळिञ्च परिपुच्छञ्च वदन्ति, तथा ञातुं वट्टति.

इमेहि च पन तीहि लक्खणेहि समन्नागतेन विनयधरेन वत्थुविनिच्छयत्थं सन्निपतिते सङ्घे ओतिण्णे वत्थुस्मिं चोदकेन च चुदितकेन च वुत्ते वत्तब्बे सहसा अविनिच्छिनित्वाव छ ठानानि ओलोकेतब्बानि. कतमानि छ? वत्थु ओलोकेतब्बं, मातिका ओलोकेतब्बा, पदभाजनीयं ओलोकेतब्बं, तिकपरिच्छेदो ओलोकेतब्बो, अन्तरापत्ति ओलोकेतब्बा, अनापत्ति ओलोकेतब्बाति.

वत्थुं ओलोकेन्तोपि हि ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्बं, न त्वेव नग्गेन आगन्तब्बं; यो आगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ५१७) एवं एकच्चं आपत्तिं पस्सति. सो तं सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

मातिकं ओलोकेन्तोपि ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्तिआदिना (पाचि. २) नयेन पञ्चन्नं आपत्तीनं अञ्ञतरं आपत्तिं पस्सति, सो तं सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

पदभाजनीयं ओलोकेन्तोपि ‘‘अक्खयिते सरीरे मेथुनं धम्मं पटिसेवति, आपत्ति पाराजिकस्स. येभुय्येन खयिते सरीरे मेथुनं धम्मं पटिसेवति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिना (पारा. ५९ आदयो, अत्थतो समानं) नयेन सत्तन्नं आपत्तीनं अञ्ञतरं आपत्तिं पस्सति, सो पदभाजनीयतो सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

तिकपरिच्छेदं ओलोकेन्तोपि तिकसङ्घादिसेसं वा तिकपाचित्तियं वा तिकदुक्कटं वा अञ्ञतरं वा आपत्तिं तिकपरिच्छेदे पस्सति, सो ततो सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

अन्तरापत्तिं ओलोकेन्तोपि ‘‘पटिलातं उक्खिपति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पाचि. ३५५) एवं या सिक्खापदन्तरेसु अन्तरापत्ति होति तं पस्सति, सो तं सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

अनापत्तिं ओलोकेन्तोपि ‘‘अनापत्ति भिक्खु असादियन्तस्स, अथेय्यचित्तस्स, न मरणाधिप्पायस्स, अनुल्लपनाधिप्पायस्स, न मोचनाधिप्पायस्स, असञ्चिच्च, अस्सतिया, अजानन्तस्सा’’ति (पारा. ७२ आदयो) एवं तस्मिं तस्मिं सिक्खापदे निद्दिट्ठं अनापत्तिं पस्सति, सो तं सुत्तं आनेत्वा तं अधिकरणं वूपसमेस्सति.

यो हि भिक्खु चतुब्बिधविनयकोविदो तिलक्खणसम्पन्नो इमानि छ ठानानि ओलोकेत्वा अधिकरणं वूपसमेस्सति, तस्स विनिच्छयो अप्पटिवत्तियो, बुद्धेन सयं निसीदित्वा विनिच्छितसदिसो होति. तं चेवं विनिच्छयकुसलं भिक्खुं कोचि कतसिक्खापदवीतिक्कमो भिक्खु उपसङ्कमित्वा अत्तनो कुक्कुच्चं पुच्छेय्य; तेन साधुकं सल्लक्खेत्वा सचे अनापत्ति होति, ‘‘अनापत्ती’’ति वत्तब्बं. सचे पन आपत्ति होति, ‘‘आपत्ती’’ति वत्तब्बं. सा देसनागामिनी चे, ‘‘देसनागामिनी’’ति वत्तब्बं. वुट्ठानगामिनी चे, ‘‘वुट्ठानगामिनी’’ति वत्तब्बं. अथस्स पाराजिकच्छाया दिस्सति, ‘‘पाराजिकापत्ती’’ति न ताव वत्तब्बं. कस्मा? मेथुनधम्मवीतिक्कमो हि उत्तरिमनुस्सधम्मवीतिक्कमो च ओळारिको. अदिन्नादानमनुस्सविग्गहवीतिक्कमा पन सुखुमा चित्तलहुका. ते सुखुमेनेव आपज्जति, सुखुमेन रक्खति, तस्मा विसेसेन तंवत्थुकं कुक्कुच्चं पुच्छियमानो ‘‘आपत्ती’’ति अवत्वा सचस्स आचरियो धरति, ततो तेन सो भिक्खु ‘‘अम्हाकं आचरियं पुच्छा’’ति पेसेतब्बो. सचे सो पुन आगन्त्वा ‘‘तुम्हाकं आचरियो सुत्ततो नयतो ओलोकेत्वा ‘सतेकिच्छो’ति मं आहा’’ति वदति, ततो अनेन सो ‘‘साधु सुट्ठु यं आचरियो भणति तं करोही’’ति वत्तब्बो. अथ पनस्स आचरियो नत्थि, सद्धिं उग्गहितत्थेरो पन अत्थि, तस्स सन्तिकं पेसेतब्बो – ‘‘अम्हेहि सह उग्गहितत्थेरो गणपामोक्खो, तं गन्त्वा पुच्छा’’ति. तेनापि ‘‘सतेकिच्छो’’ति विनिच्छिते ‘‘साधु सुट्ठु तस्स वचनं करोही’’ति वत्तब्बो. अथ सद्धिं उग्गहितत्थेरोपि नत्थि, अन्तेवासिको पण्डितो अत्थि, तस्स सन्तिकं पेसेतब्बो – ‘‘असुकदहरं गन्त्वा पुच्छा’’ति. तेनापि ‘‘सतेकिच्छो’’ति विनिच्छिते ‘‘साधु सुट्ठु तस्स वचनं करोही’’ति वत्तब्बो. अथ दहरस्सापि पाराजिकच्छायाव उपट्ठाति, तेनापि ‘‘पाराजिकोसी’’ति न वत्तब्बो. दुल्लभो हि बुद्धुप्पादो, ततो दुल्लभतरा पब्बज्जा च उपसम्पदा च. एवं पन वत्तब्बो – ‘‘विवित्तं ओकासं सम्मज्जित्वा दिवाविहारं निसीदित्वा सीलानि सोधेत्वा द्वत्तिंसाकारं ताव मनसि करोही’’ति. सचे तस्स अरोगं सीलं कम्मट्ठानं घटयति, सङ्खारा पाकटा हुत्वा उपट्ठहन्ति, उपचारप्पनाप्पत्तं विय चित्तम्पि एकग्गं होति, दिवसं अतिक्कन्तम्पि न जानाति. सो दिवसातिक्कमे उपट्ठानं आगतो एवं वत्तब्बो – ‘‘कीदिसा ते चित्तप्पवत्ती’’ति. आरोचिताय चित्तप्पवत्तिया वत्तब्बो – ‘‘पब्बज्जा नाम चित्तविसुद्धत्थाय, अप्पमत्तो समणधम्मं करोही’’ति.

यस्स पन सीलं भिन्नं होति, तस्स कम्मट्ठानं न घटयति, पतोदाभितुन्नं विय चित्तं विकम्पति, विप्पटिसारग्गिना डय्हति, तत्तपासाणे निसिन्नो विय तङ्खणञ्ञेव वुट्ठाति. सो आगतो ‘‘का ते चित्तप्पवत्ती’’ति पुच्छितब्बो. आरोचिताय चित्तप्पवत्तिया ‘‘नत्थि लोके रहो नाम पापकम्मं पकुब्बतो. सब्बपठमञ्हि पापं करोन्तो अत्तना जानाति, अथस्स आरक्खदेवता परचित्तविदू समणब्राह्मणा अञ्ञा च देवता जानन्ति, त्वंयेव दानि तव सोत्थिं परियेसाही’’ति वत्तब्बो.

निट्ठिता चतुब्बिधविनयकथा

विनयधरस्स च लक्खणादिकथा.

भिक्खुपदभाजनीयवण्णना

इदानि सिक्खापदविभङ्गस्स अत्थं वण्णयिस्साम. यं वुत्तं यो पनाति यो यादिसोतिआदि. एत्थ यो पनाति विभजितब्बपदं; यो यादिसोतिआदीनि तस्स विभजनपदानि. एत्थ च यस्मा पनाति निपातमत्तं; योति अत्थपदं; तञ्च अनियमेन पुग्गलं दीपेति, तस्मा तस्स अत्थं दस्सेन्तो अनियमेन पुग्गलदीपकं यो सद्दमेव आह. तस्मा एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – यो पनाति यो योकोचीति वुत्तं होति. यस्मा पन यो योकोचि नाम, सो अवस्सं लिङ्ग-युत्त-जाति-नाम-गोत्त-सील-विहार-गोचरवयेसु एकेनाकारेन पञ्ञायति, तस्मा तं तथा ञापेतुं तं पभेदं पकासेन्तो ‘‘यादिसो’’तिआदिमाह. तत्थ यादिसोति लिङ्गवसेन यादिसो वा तादिसो वा होतु; दीघो वा रस्सो वा काळो वा ओदातो वा मङ्गुरच्छवि वा किसो वा थूलो वाति अत्थो. यथायुत्तोति योगवसेन येन वा तेन वा युत्तो होतु; नवकम्मयुत्तो वा उद्देसयुत्तो वा वासधुरयुत्तो वाति अत्थो. यथाजच्चोति जातिवसेन यंजच्चो वा तंजच्चो वा होतु; खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वाति अत्थो. यथानामोति नामवसेन यथानामो वा तथानामो वा होतु; बुद्धरक्खितो वा धम्मरक्खितो वा सङ्घरक्खितो वाति अत्थो. यथागोत्तोति गोत्तवसेन यथागोत्तो वा तथागोत्तो वा येन वा तेन वा गोत्तेन होतु; कच्चायनो वा वासिट्ठो वा कोसियो वाति अत्थो. यथासीलोति सीलेसु यथासीलो वा तथासीलो वा होतु; नवकम्मसीलो वा उद्देससीलो वा वासधुरसीलो वाति अत्थो. यथाविहारीति विहारेसुपि यथाविहारी वा तथाविहारी वा होतु; नवकम्मविहारी वा उद्देसविहारी वा वासधुरविहारी वाति अत्थो. यथागोचरोति गोचरेसुपि यथागोचरो वा तथागोचरो वा होतु; नवकम्मगोचरो वा उद्देसगोचरो वा वासधुरगोचरो वाति अत्थो. थेरो वाति आदीसु वयोवुड्ढादीसु यो वा सो वा होतु; परिपुण्णदसवस्सताय थेरो वा ऊनपञ्चवस्सताय नवो वा अतिरेकपञ्चवस्सताय मज्झिमो वाति अत्थो. अथ खो सब्बोव इमस्मिं अत्थे एसो वुच्चति ‘‘यो पना’’ति.

भिक्खुनिद्देसे भिक्खतीति भिक्खको; लभन्तो वा अलभन्तो वा अरियाय याचनाय याचतीति अत्थो. बुद्धादीहि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खाचरियं अज्झुपगतो नाम. यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविककप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु. परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु; पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु. अग्घफस्सवण्णभेदेन भिन्नं पटं धारेतीति भिन्नपटधरो. तत्थ सत्थकच्छेदनेन अग्घभेदो वेदितब्बो. सहस्सग्घनकोपि हि पटो सत्थकेन खण्डाखण्डिकं छिन्नो भिन्नग्घो होति. पुरिमग्घतो उपड्ढम्पि न अग्घति. सुत्तसंसिब्बनेन फस्सभेदो वेदितब्बो. सुखसम्फस्सोपि हि पटो सुत्तेहि संसिब्बितो भिन्नफस्सो होति. खरसम्फस्सतं पापुणाति. सूचिमलादीहि वण्णभेदो वेदितब्बो. सुपरिसुद्धोपि हि पटो सूचिकम्मतो पट्ठाय सूचिमलेन, हत्थसेदमलजल्लिकाहि, अवसाने रजनकप्पकरणेहि च भिन्नवण्णो होति; पकतिवण्णं विजहति. एवं तीहाकारेहि भिन्नपटधारणतो भिन्नपटधरोति भिक्खु. गिहिवत्थविसभागानं वा कासावानं धारणमत्तेनेव भिन्नपटधरोति भिक्खु.

समञ्ञायाति पञ्ञत्तिया वोहारेनाति अत्थो. समञ्ञाय एव हि एकच्चो ‘‘भिक्खू’’ति पञ्ञायति. तथा हि निमन्तनादिम्हि भिक्खूसु गणियमानेसु सामणेरेपि गहेत्वा ‘‘सतं भिक्खू सहस्सं भिक्खू’’ति वदन्ति. पटिञ्ञायाति अत्तनो पटिजाननेन पटिञ्ञायपि हि एकच्चो ‘‘भिक्खू’’ति पञ्ञायति. तस्स ‘‘को एत्थाति? अहं, आवुसो, भिक्खू’’ति (अ. नि. १०.९६) एवमादीसु सम्भवो दट्ठब्बो. अयं पन आनन्दत्थेरेन वुत्ता धम्मिका पटिञ्ञा. रत्तिभागे पन दुस्सीलापि पटिपथं आगच्छन्ता ‘‘को एत्था’’ति वुत्ते अधम्मिकाय पटिञ्ञाय अभूताय ‘‘मयं भिक्खू’’ति वदन्ति.

एहि भिक्खूति एहि भिक्खु नाम भगवतो ‘‘एहि भिक्खू’’ति वचनमत्तेन भिक्खुभावं एहिभिक्खूपसम्पदं पत्तो. भगवा हि एहिभिक्खुभावाय उपनिस्सयसम्पन्नं पुग्गलं दिस्वा रत्तपंसुकूलन्तरतो सुवण्णवण्णं दक्खिणहत्थं नीहरित्वा ब्रह्मघोसं निच्छारेन्तो ‘‘एहि, भिक्खु, चर ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति वदति. तस्स सहेव भगवतो वचनेन गिहिलिङ्गं अन्तरधायति, पब्बज्जा च उपसम्पदा च रुहति. भण्डु कासायवसनो होति. एकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा एकं अंसे ठपेत्वा वामंसकूटे आसत्तनीलुप्पलवण्णमत्तिकापत्तो –

‘‘तिचीवरञ्च पत्तो च, वासि सूचि च बन्धनं;

परिस्सावनेन अट्ठेते, युत्तयोगस्स भिक्खुनो’’ति.

एवं वुत्तेहि अट्ठहि परिक्खारेहि सरीरे पटिमुक्केहियेव सट्ठिवस्सिकत्थेरो विय इरियापथसम्पन्नो बुद्धाचरियको बुद्धुपज्झायको सम्मासम्बुद्धं वन्दमानोयेव तिट्ठति. भगवा हि पठमबोधियं एकस्मिं काले एहिभिक्खूपसम्पदाय एव उपसम्पादेति. एवं उपसम्पन्नानि च सहस्सुपरि एकचत्तालीसुत्तरानि तीणि भिक्खुसतानि अहेसुं; सेय्यथिदं – पञ्च पञ्चवग्गियत्थेरा, यसो कुलपुत्तो, तस्स परिवारा चतुपण्णास सहायका, तिंस भद्दवग्गिया, सहस्सपुराणजटिला, सद्धिं द्वीहि अग्गसावकेहि अड्ढतेय्यसता परिब्बाजका, एको अङ्गुलिमालत्थेरोति. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं –

‘‘तीणि सतं सहस्सञ्च, चत्तालीसं पुनापरे;

एको च थेरो सप्पञ्ञो, सब्बे ते एहिभिक्खुका’’ति.