२. दुतियपाराजिकं

दुतियं अदुतियेन, यं जिनेन पकासितं;

पाराजिकं तस्स दानि, पत्तो संवण्णनाक्कमो.

यस्मा तस्मा सुविञ्ञेय्यं, यं पुब्बे च पकासितं;

तं सब्बं वज्जयित्वान, होति संवण्णना अयं.

धनियवत्थुवण्णना

८४. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूटे पब्बतेति तत्थ राजगहेति एवंनामके नगरे, तञ्हि मन्धातु-महागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता ‘‘राजगह’’न्ति वुच्चति. अञ्ञेपेत्थ पकारे वण्णयन्ति. किं तेहि! नाममेतं तस्स नगरस्स. तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होति. सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहितं, तेसं वसन्तवनं हुत्वा तिट्ठति. एवं गोचरगामं दस्सेत्वा निवासनट्ठानमाह – गिज्झकूटे पब्बतेति. सो च गिज्झा तस्स कूटेसु वसिंसु, गिज्झसदिसानि वा तस्स कूटानि; तस्मा गिज्झकूटोति वुच्चतीति वेदितब्बो.

सम्बहुलाति विनयपरियायेन तयो जना सम्बहुलाति वुच्चन्ति, ततो परं सङ्घो. सुत्तन्तपरियायेन तयो तयो एव, ततो पट्ठाय सम्बहुला. इध पन ते सुत्तन्तपरियायेन सम्बहुलाति वेदितब्बा. सन्दिट्ठाति नातिविस्सासिका न दळ्हमित्ता; तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठत्ता हि ते सन्दिट्ठाति वुच्चन्ति. सम्भत्ताति अतिविस्सासिका दळ्हमित्ता; ते हि सुट्ठु भत्ता भजमाना एकसम्भोगपरिभोगाति कत्वा ‘‘सम्भत्ता’’ति वुच्चन्ति. इसिगिलिपस्सेति इसिगिलि नाम पब्बतो, तस्स पस्से. पुब्बे किर पञ्चसतमत्ता पच्चेकबुद्धा कासिकोसलादीसु जनपदेसु पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं तस्मिं पब्बते सन्निपतित्वा समापत्तिया वीतिनामेन्ति. मनुस्सा ते पविसन्तेव पस्सन्ति न निक्खमन्ते. ततो आहंसु – ‘‘अयं पब्बतो इमे इसयो गिलती’’ति. तदुपादाय तस्स ‘‘इसिगिलि’’त्वेव समञ्ञा उदपादि, तस्स पस्से पब्बतपादे.

तिणकुटियो करित्वाति तिणच्छदना सद्वारबन्धा कुटियो कत्वा. वस्सं उपगच्छन्तेन हि नालकपटिपदं पटिपन्नेनापि पञ्चन्नं छदनानं अञ्ञतरेन छन्नेयेव सद्वारबन्धे सेनासने उपगन्तब्बं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं. यो उपगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०४). तस्मा वस्सकाले सचे सेनासनं लभति, इच्चेतं कुसलं; नो चे लभति, हत्थकम्मं परियेसित्वापि कातब्बं. हत्थकम्मं अलभन्तेन सामम्पि कातब्बं. न त्वेव असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं. अयमनुधम्मता. तस्मा ते भिक्खू तिणकुटियो करित्वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनि परिच्छिन्दित्वा कतिकवत्तानि च खन्धकवत्तानि च अधिट्ठाय तीसु सिक्खासु सिक्खमाना वस्सं उपगच्छिंसु.

आयस्मापि धनियोति न केवलं ते थेराव इमस्स सिक्खापदस्स आदिकम्मिको आयस्मा धनियोपि. कुम्भकारपुत्तोति कुम्भकारस्स पुत्तो; तस्स हि नामं धनियो, पिता कुम्भकारो, तेन वुत्तं – ‘‘धनियो कुम्भकारपुत्तो’’ति. वस्सं उपगच्छीति तेहि थेरेहि सद्धिं एकट्ठानेयेव तिणकुटिकं करित्वा वस्सं उपगच्छि. वस्संवुत्थाति पुरिमिकाय उपगता महापवारणाय पवारिता पाटिपददिवसतो पट्ठाय ‘‘वुत्थवस्सा’’ति वुच्चन्ति. एवं वस्संवुत्था हुत्वा.

तिणकुटियो भिन्दित्वाति न दण्डमुग्गरादीहि चुण्णविचुण्णं कत्वा, वत्तसीसेन पन तिणञ्च दारुवल्लि-आदीनि च ओरोपेत्वाति अत्थो. येन हि विहारपच्चन्ते कुटि कता होति, तेन सचे आवासिका भिक्खू होन्ति, ते आपुच्छितब्बा. ‘‘सचे इमं कुटिं पटिजग्गित्वा कोचि वसितुं उस्सहति, तस्स देथा’’ति वत्वा पक्कमितब्बं. येन अरञ्ञे वा कता होति, पटिजग्गनकं वा न लभति, तेन ‘‘अञ्ञेसम्पि परिभोगं भविस्सती’’ति पटिसामेत्वा गन्तब्बं. ते पन भिक्खू अरञ्ञे कुटियो कत्वा पटिजग्गनकं अलभन्ता तिणञ्च कट्ठञ्च पटिसामेत्वा सङ्गोपेत्वाति अत्थो. यथा च ठपितं तं उपचिकाहि न खज्जति, अनोवस्सकञ्च होति, तथा ठपेत्वा ‘‘इदं ठानं आगन्त्वा वसितुकामानं सब्रह्मचारीनं उपकाराय भविस्सती’’ति गमियवत्तं पूरेत्वा.

जनपदचारिकं पक्कमिंसूति अत्तनो अत्तनो चित्तानुकूलं जनपदं अगमंसु. आयस्मा पन धनियो कुम्भकारपुत्तो तत्थेव वस्सं वसीतिआदि उत्तानत्थमेव. यावततियकन्ति यावततियवारं. अनवयोति अनुअवयो, सन्धिवसेन उकारलोपो. अनु अनु अवयो, यं यं कुम्भकारेहि कत्तब्बं नाम अत्थि, सब्बत्थ अनूनो परिपुण्णसिप्पोति अत्थो. सकेति अत्तनो सन्तके. आचरियकेति आचरियकम्मे. कुम्भकारकम्मेति कुम्भकारानं कम्मे; कुम्भकारेहि कत्तब्बकम्मेति अत्थो. एतेन सकं आचरियकं सरूपतो दस्सितं होति. परियोदातसिप्पोति परिसुद्धसिप्पो. अनवयत्तेपि सति अञ्ञेहि असदिससिप्पोति वुत्तं होति.

सब्बमत्तिकामयन्ति पिट्ठसङ्घाटककवाटसूचिघटिकवातपानकवाटमत्तं ठपेत्वा अवसेसं भित्तिछदनिट्ठकथम्भादिभेदं सब्बं गेहसम्भारं मत्तिकामयमेव कत्वाति अत्थो. तिणञ्च कट्ठञ्च गोमयञ्च सङ्कड्ढित्वा तं कुटिकं पचीति तं सब्बमत्तिकामयं कत्वा पाणिकाय घंसित्वा सुक्खापेत्वा तेलतम्बमत्तिकाय परिमज्जित्वा अन्तो च बहि च तिणादीहि पूरेत्वा यथा पक्का सुपक्का होति, एवं पचि. एवं पक्का च पन सा अहोसि कुटिका. अभिरूपाति सुरूपा. पासादिकाति पसादजनिका. लोहितिकाति लोहितवण्णा. किङ्कणिकसद्दोति किङ्कणिकजालस्स सद्दो. यथा किर नानारतनेहि कतस्स किङ्कणिकजालस्स सद्दो होति, एवं तस्सा कुटिकाय वातपानन्तरिकादीहि पविट्ठेन वातेन समाहताय सद्दो अहोसि. एतेनस्सा अन्तो च बहि च सुपक्कभावो दस्सितो होति. महाअट्ठकथायं पन ‘‘किङ्कणिका’’ति कंसभाजनं, तस्मा यथा अभिहतस्स कंसभाजनस्स सद्दो, एवमस्सा वातप्पहताय सद्दो अहोसी’’ति वुत्तं.

८५. किं एतं, भिक्खवेति एत्थ जानन्तोव भगवा कथासमुट्ठापनत्थं पुच्छि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुन्ति सब्बमत्तिकामयाय कुटिकाय करणभावं आदितो पट्ठाय भगवतो आरोचेसुं. कथञ्हि नाम सो, भिक्खवे…पे… कुटिकं करिस्सतीति इदं अतीतत्थे अनागतवचनं; अकासीति वुत्तं होति. तस्स लक्खणं सद्दसत्थतो परियेसितब्बं. न हि नाम, भिक्खवे, तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया अनुकम्पा अविहेसा भविस्सतीति एत्थ अनुद्दयाति अनुरक्खणा; एतेन मेत्तापुब्बभागं दस्सेति. अनुकम्पाति परदुक्खेन चित्तकम्पना. अविहेसाति अविहिंसना; एतेहि करुणापुब्बभागं दस्सेति. इदं वुत्तं होति – ‘‘भिक्खवे, तस्स मोघपुरिसस्स पथवीखणनचिक्खल्लमद्दनअग्गिदानेसु बहू खुद्दानुखुद्दके पाणे ब्याबाधेन्तस्स विनासेन्तस्स तेसु पाणेसु मेत्ताकरुणानं पुब्बभागमत्तापि अनुद्दया अनुकम्पा अविहेसा न हि नाम भविस्सति अप्पमत्तकापि नाम न भविस्सती’’ति. मा पच्छिमा जनता पाणेसु पातब्यतं आपज्जीति पच्छिमो जनसमूहो पाणेसु पातब्यभावं मा आपज्जि. ‘‘बुद्धकालेपि भिक्खूहि एवं कतं, ईदिसेसु ठानेसु पाणातिपातं करोन्तानं नत्थि दोसो’’ति मञ्ञित्वा इमस्स दिट्ठानुगतिं आपज्जमाना पच्छिमा जनता मा पाणेसु पातब्ये घंसितब्बे एवं मञ्ञीति वुत्तं होति.

एवं धनियं गरहित्वा न च, भिक्खवे, सब्बमत्तिकामया कुटिका कातब्बाति आयतिं तादिसाय कुटिकाय करणं पटिक्खिपि; पटिक्खिपित्वा च ‘‘यो करेय्य आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति सब्बमत्तिकामयकुटिकाकरणे आपत्तिं ठपेसि. तस्मा योपि पथवीखणनादिना पाणेसु पातब्यतं अनापज्जन्तो तादिसं कुटिकं करोति, सोपि दुक्कटं आपज्जति. पथवीखणनादीहि पन पाणेसु पातब्यतं आपज्जन्तो यं यं वत्थुं वीतिक्कमति, तत्थ तत्थ वुत्तमेव आपत्तिं आपज्जति. धनियत्थेरस्स आदिकम्मिकत्ता अनापत्ति. सेसानं सिक्खापदं अतिक्कमित्वा करोन्तानम्पि कतं लभित्वा तत्थ वसन्तानम्पि दुक्कटमेव. दब्बसम्भारमिस्सका पन यथा वा तथा वा मिस्सा होतु, वट्टति. सुद्धमत्तिकामयाव न वट्टति. सापि इट्ठकाहि गिञ्जकावसथसङ्खेपेन कता वट्टति. एवं भन्तेति खो…पे… तं कुटिं भिन्दिंसूति भगवतो वचनं सम्पटिच्छित्वा कट्ठेहि च पासाणेहि च तं कुटिकं विकिरन्ता भिन्दिंसु.

अथ खो आयस्मा धनियोतिआदिम्हि अयं सङ्खेपत्थो – धनियो एकपस्से दिवाविहारं निसिन्नो तेन सद्देन आगन्त्वा ते भिक्खू ‘‘किस्स मे तुम्हे, आवुसो, कुटिं भिन्दथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘भगवा भेदापेती’’ति सुत्वा सुब्बचताय सम्पटिच्छि.

कस्मा पन भगवा इमिना अतिमहन्तेन उस्साहेन अत्तनो वसनत्थं कतं कुटिकं भेदापेसि, ननु एतस्सेत्थ वयकम्मम्पि अत्थीति? किञ्चापि अत्थि, अथ खो नं भगवा अकप्पियाति भिन्दापेसि, तित्थियधजोति भिन्दापेसि. अयमेत्थ विनिच्छयो. अट्ठकथायं पन अञ्ञानिपि कारणानि वुत्तानि – सत्तानुद्दयाय, पत्तचीवरगुत्तत्थाय, सेनासनबाहुल्लपअसेधनायातिआदीनि. तस्मा इदानिपि यो भिक्खु बहुस्सुतो विनयञ्ञू अञ्ञं भिक्खुं अकप्पियं परिक्खारं गहेत्वा विचरन्तं दिस्वा तं छिन्दापेय्य वा भिन्दापेय्य वा अनुपवज्जो, सो नेव चोदेतब्बो न सारेतब्बो; न तं लब्भा वत्तुं ‘‘मम परिक्खारो तया नासितो, तं मे देही’’ति.

पाळिमुत्तकविनिच्छयो

तत्रायं पाळिमुत्तको कप्पियाकप्पियपरिक्खारविनिच्छयो – केचि तालपण्णच्छत्तं अन्तो वा बहि वा पञ्चवण्णेन सुत्तेन सिब्बन्ता वण्णमट्ठं करोन्ति, तं न वट्टति. एकवण्णेन पन नीलेन वा पीतकेन वा येन केनचि सुत्तेन अन्तो वा बहि वा सिब्बितुं छत्तदण्डग्गाहकं सलाकपञ्जरं वा विनन्धितुं वट्टति. तञ्च खो थिरकरणत्थं, न वण्णमट्ठत्थाय. छत्तपण्णकेसु मकरदन्तकं वा अड्ढचन्दकं वा छिन्दितुं न वट्टति. छत्तदण्डे गेहथम्भेसु विय घटको वा वाळरूपकं वा न वट्टति. सचेपि सब्बत्थ आरग्गेन लेखा दिन्ना होति, सापि न वट्टति. घटकम्पि वाळरूपम्पि भिन्दित्वा धारेतब्बं. लेखापि घंसित्वा वा अपनेतब्बा, सुत्तकेन वा दण्डो वेठेतब्बो. दण्डबुन्दे पन अहिच्छत्तकसण्ठानं वट्टति. वातप्पहारेन अचलनत्थं छत्तमण्डलिकं रज्जुकेहि गाहेत्वा दण्डे बन्धन्ति, तस्मिं बन्धनट्ठाने वलयमिव उक्किरित्वा लेखं ठपेन्ति, सा वट्टति.

चीवरमण्डनत्थाय नानासुत्तकेहि सतपदीसदिसं सिब्बन्ता आगन्तुकपट्टं ठपेन्ति, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि सूचिकम्मविकारं करोन्ति, पट्टमुखे वा परियन्ते वा वेणिं वा सङ्खलिकं वा, एवमादि सब्बं न वट्टति, पकतिसूचिकम्ममेव वट्टति. गण्ठिकपट्टकञ्च पासकपट्टञ्च अट्ठकोणम्पि सोळसकोणम्पि करोन्ति, तत्थ अग्घियगयमुग्गरादीनि दस्सेन्ति, कक्कटक्खीनि उक्किरन्ति, सब्बं न वट्टति, चतुकोणमेव वट्टति. कोणसुत्तपिळका च चीवरे रत्ते दुविञ्ञेय्यरूपा वट्टन्ति. कञ्जिकपिट्ठखलिआदीसु चीवरं पक्खिपितुं न वट्टति. चीवरकम्मकाले पन हत्थमलसूचिमलादीनं धोवनत्थं किलिट्ठकाले च धोवनत्थं वट्टति. गन्धं वा लाखं वा तेलं वा रजने पक्खिपितुं न वट्टति.

चीवरं रजित्वा सङ्खेन वा मणिना वा येन केनचि न घट्टेतब्बं. भूमियं जाणुकानि निहन्त्वा हत्थेहि गहेत्वा दोणियम्पि न घंसितब्बं. दोणियं वा फलके वा ठपेत्वा अन्ते गाहापेत्वा हत्थेहि पहरितुं पन वट्टति; तम्पि मुट्ठिना न कातब्बं. पोराणकत्थेरा पन दोणियम्पि न ठपेसुं. एको गहेत्वा तिट्ठति; अपरो हत्थे कत्वा हत्थेन पहरति. चीवरस्स कण्णसुत्तकं न वट्टति, रजितकाले छिन्दितब्बं. यं पन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कण्णसुत्तक’’न्ति (महाव. ३४४) एवं अनुञ्ञातं, तं अनुवाते पासकं कत्वा बन्धितब्बं रजनकाले लग्गनत्थाय. गण्ठिकेपि सोभाकरणत्थं लेखा वा पिळका वा न वट्टति, नासेत्वा परिभुञ्जितब्बं.

पत्ते वा थालके वा आरग्गेन लेखं करोन्ति, अन्तो वा बहि वा न वट्टति. पत्तं भमं आरोपेत्वा मज्जित्वा पचन्ति – ‘‘मणिवण्णं करिस्सामा’’ति, न वट्टति; तेलवण्णो पन वट्टति. पत्तमण्डले भित्तिकम्मं न वट्टति, मकरदन्तकं पन वट्टति.

धमकरणछत्तकस्स उपरि वा हेट्ठा वा धमकरणकुच्छियं वा लेखा न वट्टति, छत्तमुखवट्टियं पनस्स लेखा वट्टति.

कायबन्धनस्स सोभनत्थं तहिं तहिं दिगुणं सुत्तं कोट्टेन्ति, कक्कटच्छीनि उट्ठपेन्ति, न वट्टति. उभोसु पन अन्तेसु दसामुखस्स थिरभावाय दिगुणं कोट्टेतुं वट्टति. दसामुखे पन घटकं वा मकरमुखं वा देड्डुभसीसं वा यंकिञ्चि विकाररूपं कातुं न वट्टति. तत्थ तत्थ अच्छीनि दस्सेत्वा मालाकम्मलताकम्मादीनि वा कत्वा कोट्टितकायबन्धनम्पि न वट्टति. उजुकमेव पन मच्छकण्टकं वा खज्जुरिपत्तकं वा मट्ठपट्टिकं वा कत्वा कोट्टितुं वट्टति. कायबन्धनस्स दसा एका वट्टति, द्वे तीणि चत्तारिपि वट्टन्ति; ततो परं न वट्टन्ति. रज्जुककायबन्धनं एकमेव वट्टति. पामङ्गसण्ठानं पन एकम्पि न वट्टति. दसा पन पामङ्गसण्ठानापि वट्टति. बहुरज्जुके एकतो कत्वा एकेन निरन्तरं वेठेत्वा कतं बहुरज्जुकन्ति न वत्तब्बं, तं वट्टति.

कायबन्धनविधे अट्ठमङ्गलादिकं यंकिञ्चि विकाररूपं न वट्टति, परिच्छेदलेखामत्तं वट्टति. विधकस्स उभोसु अन्तेसु थिरकरणत्थाय घटकं करोन्ति, अयम्पि वट्टति.

अञ्जनियं इत्थिपुरिसचतुप्पदसकुणरूपं वा मालाकम्म-लताकम्ममकरदन्तक-गोमुत्तकअड्ढचन्दकादिभेदं वा विकाररूपं न वट्टति. घंसित्वा वा छिन्दित्वा वा यथा वा न पञ्ञायति, तथा सुत्तेन वेठेत्वा वळञ्जेतब्बा. उजुकमेव पन चतुरंसा वा अट्ठंसा वा सोळसंसा वा अञ्जनी वट्टति. हेट्ठतो पिस्सा द्वे वा तिस्सो वा वट्टलेखायो वट्टन्ति. गीवायम्पिस्सा पिधानकबन्धनत्थं एका वट्टलेखा वट्टति.

अञ्जनिसलाकायपि वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति. अञ्जनित्थविकायम्पि यंकिञ्चि नानावण्णेन सुत्तेन वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति. एसेव नयो कुञ्चिकाकोसकेपि. कुञ्चिकाय वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति, तथा सिपाटिकायं. एकवण्णसुत्तेन पनेत्थ येन केनचि सिब्बितुं वट्टति.

आरकण्टकेपि वट्टमणिकं वा अञ्ञं वा वण्णमट्ठं न वट्टति. गीवायं पन परिच्छेदलेखा वट्टति. पिप्फलिकेपि मणिकं वा पिळकं वा यंकिञ्चि उट्ठपेतुं न वट्टति. दण्डके पन परिच्छेदलेखा वट्टति. नखच्छेदनं वलितकंयेव करोन्ति, तस्मा तं वट्टति. उत्तरारणियं वा अधरारणियं वा अरणिधनुके वा उपरिपेल्लनदण्डके वा मालाकम्मादिकं यंकिञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, पेल्लनदण्डकस्स पन वेमज्झे मण्डलं होति, तत्थ परिच्छेदलेखामत्तं वट्टति. सूचिसण्डासं करोन्ति, येन सूचिं डंसापेत्वा घंसन्ति, तत्थ मकरमुखादिकं यंकिञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, सूचिडंसनत्थं पन मुखमत्तं होति, तं वट्टति.

दन्तकट्ठच्छेदनवासियम्पि यंकिञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, उजुकमेव कप्पियलोहेन उभोसु वा पस्सेसु चतुरंसं वा अट्ठंसं वा बन्धितुं वट्टति. कत्तरदण्डेपि यंकिञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, हेट्ठा एका वा द्वे वा वट्टलेखा उपरि अहिच्छत्तकमकुळमत्तञ्च वट्टति.

तेलभाजनेसु विसाणे वा नाळियं वा अलाबुके वा आमण्डसारके वा ठपेत्वा इत्थिरूपं पुरिसरूपञ्च अवसेसं सब्बम्पि वण्णमट्ठकम्मं वट्टति.

मञ्चपीठे भिसिबिम्बोहने भूमत्थरणे पादपुञ्छने चङ्कमनभिसिया सम्मुञ्जनियं कचवरछड्डनके रजनदोणिकाय पानीयउळुङ्के पानीयघटे पादकथलिकाय फलकपीठके वलयाधारके दण्डाधारकेपत्तपिधाने तालवण्टे वीजनेति – एतेसु सब्बं मालाकम्मादिवण्णमट्ठकम्मं वट्टति. सेनासने पन द्वारकवाटवातपानकवाटादीसु सब्बरतनमयम्पि वण्णमट्ठकम्मं वट्टति.

सेनासने किञ्चि पटिसेधेतब्बं नत्थि, अञ्ञत्र विरुद्धसेनासना. विरुद्धसेनासनं नाम अञ्ञेसं सीमाय राजवल्लभेहि कतसेनासनं वुच्चति, तस्मा ये तादिसं सेनासनं करोन्ति, ते वत्तब्बा – ‘‘मा अम्हाकं सीमाय सेनासनं करोथा’’ति. अनादियित्वा करोन्तियेव, पुनपि वत्तब्बा – ‘‘मा एवं अकत्थ, मा अम्हाकं उपोसथपवारणानं अन्तरायमकत्थ, मा सामग्गिं भिन्दित्थ, तुम्हाकं सेनासनं कतम्पि कतट्ठाने न ठस्सती’’ति. सचे बलक्कारेन करोन्तियेव, यदा तेसं लज्जिपरिसा उस्सन्ना होति, सक्का च होति लद्धुं धम्मिको विनिच्छयो, तदा तेसं पेसेतब्बं – ‘‘तुम्हाकं आवासं हरथा’’ति. सचे याव ततियं पेसिते हरन्ति, साधु; नो चे हरन्ति, ठपेत्वा बोधिञ्च चेतियञ्च अवसेससेनासनानि भिन्दितब्बानि, नो च खो अपरिभोगं करोन्तेहि, पटिपाटिया पन छदन-गोपानसी-इट्ठकादीनि अपनेत्वा तेसं पेसेतब्बं – ‘‘तुम्हाकं दब्बसम्भारे हरथा’’ति. सचे हरन्ति, साधु; नो चे हरन्ति, अथ तेसु दब्बसम्भारेसु हिमवस्सवातातपादीहि पूतिभूतेसु वा चोरेहि वा हटेसु अग्गिना वा दड्ढेसु सीमसामिका भिक्खू अनुपवज्जा, न लब्भा चोदेतुं ‘‘तुम्हेहि अम्हाकं दब्बसम्भारा नासिता’’ति वा ‘‘तुम्हाकं गीवा’’ति वा. यं पन सीमसामिकेहि भिक्खूहि कतं, तं सुकतमेव होतीति.

पाळिमुत्तकविनिच्छयो निट्ठितो.

८६. एवं भिन्नाय पन कुटिकाय धनियस्स परिवितक्कञ्च पुन कुटिकरणत्थाय उस्साहञ्च दस्सेतुं ‘‘अथ खो आयस्मतो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दारुगहे गणकोति रञ्ञो दारुभण्डागारे दारुगोपको. देवगहदारूनीति देवेन गहितदारूनि. राजपटिग्गहितभूतानि दारूनीति अत्थो. नगरपटिसङ्खारिकानीति नगरस्स पटिसङ्खारूपकरणानि. आपदत्थाय निक्खित्तानीति अग्गिदाहेन वा पुराणभावेन वा पटिराजूपरुन्धनादिना वा गोपुरट्टालकराजन्तेपुरहत्थिसालादीनं विपत्ति आपदाति वुच्चति. तदत्थं निक्खित्तानीति वुत्तं होति. खण्डाखण्डिकं छेदापेत्वाति अत्तनो कुटिया पमाणं सल्लक्खेत्वा किञ्चि अग्गे किञ्चि मज्झे किञ्चि मूले खण्डाखण्डं करोन्तो छेदापेसि.

८७. वस्सकारोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं. मगधमहामत्तोति मगधरट्ठे महामत्तो, महतिया इस्सरियमत्ताय समन्नागतो, मगधरञ्ञो वा महामत्तो; महाअमच्चोति वुत्तं होति. अनुसञ्ञायमानोति तत्थ तत्थ गन्त्वा पच्चवेक्खमानो. भणेति इस्सरानं नीचट्ठानिकपुरिसालपनं. बन्धं आणापेसीति ब्राह्मणो पकतियापि तस्मिं इस्सापकतोव. सो रञ्ञो ‘‘आणापेही’’ति वचनं सुत्वा यस्मा ‘‘पक्कोसापेही’’ति रञ्ञो न वुत्तं, तस्मा ‘‘नं हत्थेसु च पादेसु च बन्धं कत्वा आणापेस्सामी’’ति बन्धं आणापेसि. अद्दस खो आयस्मा धनियोति कथं अद्दस? सो किर अत्तना लेसेन दारूनं हटभावं ञत्वा ‘‘निस्संसयं एस दारूनं कारणा राजकुलतो वधं वा बन्धं वा पापुणिस्सति, तदा नं अहमेव मोचेस्सामी’’ति निच्चकालं तस्स पवत्तिं सुणन्तोयेव विचरति. तस्मा तखणञ्ञेव गन्त्वा अद्दस. तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो आयस्मा धनियो’’ति. दारूनं किच्चाति दारूनं कारणा. पुराहं हञ्ञामीति अहं पुरा हञ्ञामि; याव अहं न हञ्ञामि, ताव त्वं एय्यासीति अत्थो.

८८. इङ्घ, भन्ते, सरापेहीति एत्थ इङ्घाति चोदनत्थे निपातो. पठमाभिसित्तोति अभिसित्तो हुत्वा पठमं. एवरूपिं वाचं भासिताति ‘‘दिन्नञ्ञेव समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकं परिभुञ्जन्तू’’ति इमं एवरूपिं वाचं अभिसित्तो हुत्वा पठममेव यं त्वं अभासि, तं सयमेव भासित्वा इदानि सरसि, न सरसीति वुत्तं होति. राजानो किर अभिसित्तमत्तायेव धम्मभेरिं चरापेन्ति – ‘‘दिन्नञ्ञेव समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकं परिभुञ्जन्तू’’ति तं सन्धाय एस वदति. तेसं मया सन्धाय भासितन्ति तेसं अप्पमत्तकेपि कुक्कुच्चायन्तानं समितबाहितपापानं समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकहरणं सन्धाय मया एतं भासितं; न तुम्हादिसानन्ति अधिप्पायो. तञ्च खो अरञ्ञे अपरिग्गहितन्ति तञ्च तिणकट्ठोदकं यं अरञ्ञे अपरिग्गहितं होति; एतं सन्धाय मया भासितन्ति दीपेति.

लोमेन त्वं मुत्तोसीति एत्थ लोममिव लोमं, किं पन तं? पब्बज्जालिङ्गं. किं वुत्तं होति? यथा नाम धुत्ता ‘‘मंसं खादिस्सामा’’ति महग्घलोमं एळकं गण्हेय्युं. तमेनं अञ्ञो विञ्ञुपुरिसो दिस्वा ‘‘इमस्स एळकस्स मंसं कहापणमत्तं अग्घति. लोमानि पन लोमवारे लोमवारे अनेके कहापणे अग्घन्ती’’ति द्वे अलोमके एळके दत्वा गण्हेय्य. एवं सो एळको विञ्ञुपुरिसमागम्म लोमेन मुच्चेय्य. एवमेव त्वं इमस्स कम्मस्स कतत्ता वधबन्धनारहो. यस्मा पन अरहद्धजो सब्भि अवज्झरूपो, त्वञ्च सासने पब्बजितत्ता यं पब्बज्जालिङ्गभूतं अरहद्धजं धारेसि. तस्मा त्वं इमिना पब्बज्जालिङ्गलोमेन एळको विय विञ्ञुपुरिसमागम्म मुत्तोसीति.

मनुस्सा उज्झायन्तीति रञ्ञो परिसति भासमानस्स सम्मुखा च परम्मुखा च सुत्वा तत्थ तत्थ मनुस्सा उज्झायन्ति, अवज्झायन्ति, अवजानन्ता तं झायन्ति ओलोकेन्ति लामकतो वा चिन्तेन्तीति अत्थो. खिय्यन्तीति तस्स अवण्णं कथेन्ति पकासेन्ति. विपाचेन्तीति वित्थारिकं करोन्ति, सब्बत्थ पत्थरन्ति; अयञ्च अत्थो सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बो. अयं पनेत्थ योजना – ‘‘अलज्जिनो इमे समणा सक्यपुत्तिया’’तिआदीनि चिन्तेन्ता उज्झायन्ति. ‘‘नत्थि इमेसं सामञ्ञ’’न्तिआदीनि भणन्ता खिय्यन्ति. ‘‘अपगता इमे सामञ्ञा’’तिआदीनि तत्थ तत्थ वित्थारेन्ता विपाचेन्तीति. एतेन नयेन इमेसं पदानं इतो परम्पि तत्थ तत्थ आगतपदानुरूपेन योजना वेदितब्बा. ब्रह्मचारिनोति सेट्ठचारिनो. सामञ्ञन्ति समणभावो. ब्रह्मञ्ञन्ति सेट्ठभावो. सेसं उत्तानत्थमेव.

रञ्ञो दारूनीतिआदिम्हि ‘‘अदिन्नं आदियिस्सती’’ति अयं उज्झायनत्थो. यं पनेतं अदिन्नं आदियि, तं दस्सेतुं ‘‘रञ्ञो दारूनी’’ति वुत्तं. इति वचनभेदे असम्मुय्हन्तेहि अत्थो वेदितब्बो. पुराणवोहारिको महामत्तोति भिक्खुभावतो पुराणे गिहिकाले विनिच्छयवोहारे नियुत्तत्ता ‘‘वोहारिको’’ति सङ्खं गतो महाअमच्चो.

अथ खो भगवा तं भिक्खुं एतदवोचाति भगवा सामंयेव लोकवोहारम्पि जानाति, अतीतबुद्धानं पञ्ञत्तिम्पि जानाति – ‘‘पुब्बेपि बुद्धा एत्तकेन पाराजिकं पञ्ञपेन्ति, एत्तकेन थुल्लच्चयं, एत्तकेन दुक्कट’’न्ति. एवं सन्तेपि सचे अञ्ञेहि लोकवोहारविञ्ञूहि सद्धिं असंसन्दित्वा पादमत्तेन पाराजिकं पञ्ञपेय्य, तेनस्स सियुं वत्तारो ‘‘सीलसंवरो नाम एकभिक्खुस्सपि अप्पमेय्यो असङ्ख्येय्यो महापथवी-समुद्द-आकासानि विय अतिवित्थिण्णो, कथञ्हि नाम भगवा पादमत्तकेन नासेसी’’ति! ततो तथागतस्स ञाणबलं अजानन्ता सिक्खापदं कोपेय्युं, पञ्ञत्तम्पि सिक्खापदं यथाठाने न तिट्ठेय्य. लोकवोहारविञ्ञूहि पन सद्धिं संसन्दित्वा पञ्ञत्ते सो उपवादो न होति. अञ्ञदत्थु एवं वत्तारो होन्ति – ‘‘इमेहि नाम अगारिकापि पादमत्तेन चोरं हनन्तिपि बन्धन्तिपि पब्बाजेन्तिपि. कस्मा भगवा पब्बजितं न नासेस्सति; येन परसन्तकं तिणसलाकमत्तम्पि न गहेतब्ब’’न्ति! तथागतस्स च ञाणबलं जानिस्सन्ति. पञ्ञत्तम्पि च सिक्खापदं अकुप्पं भविस्सति, यथाठाने ठस्सति. तस्मा लोकवोहारविञ्ञूहि सद्धिं संसन्दित्वा पञ्ञपेतुकामो सब्बावन्तं परिसं अनुविलोकेन्तो अथ खो भगवा अविदूरे निसिन्नं दिस्वा तं भिक्खुं एतदवोच ‘‘कित्तकेन खो भिक्खु राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो चोरं गहेत्वा हनति वा बन्धति वा पब्बाजेति वा’’ति.

तत्थ मागधोति मगधानं इस्सरो. सेनियोति सेनाय सम्पन्नो. बिम्बिसारोति तस्स नामं. पब्बाजेति वाति रट्ठतो निक्खामेति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. पञ्चमासको पादोति तदा राजगहे वीसतिमासको कहापणो होति, तस्मा पञ्चमासको पादो. एतेन लक्खणेन सब्बजनपदेसु कहापणस्स चतुत्थो भागो ‘‘पादो’’ति वेदितब्बो. सो च खो पोराणस्स नीलकहापणस्स वसेन, न इतरेसं रुद्रदामकादीनं. तेन हि पादेन अतीतबुद्धापि पाराजिकं पञ्ञपेसुं, अनागतापि पञ्ञपेस्सन्ति. सब्बबुद्धानञ्हि पाराजिकवत्थुम्हि वा पाराजिके वा नानत्तं नत्थि. इमानेव चत्तारि पाराजिकवत्थूनि. इमानेव चत्तारि पाराजिकानि. इतो ऊनं वा अतिरेकं वा नत्थि. तस्मा भगवापि धनियं विगरहित्वा पादेनेव दुतियपाराजिकं पञ्ञपेन्तो ‘‘यो पन भिक्खु अदिन्नं थेय्यसङ्खात’’न्तिआदिमाह.

एवं मूलच्छेज्जवसेन दळ्हं कत्वा दुतियपाराजिके पञ्ञत्ते अपरम्पि अनुपञ्ञत्तत्थाय रजकभण्डिकवत्थु उदपादि, तस्सुप्पत्तिदीपनत्थमेतं वुत्तं – ‘‘एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होती’’ति. तस्सत्थो च अनुपञ्ञत्तिसम्बन्धो च पठमपाराजिकवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यथा च इध, एवं इतो परेसु सब्बसिक्खापदेसु. यं यं पुब्बे वुत्तं, तं तं सब्बं वज्जेत्वा उपरूपरि अपुब्बमेव वण्णयिस्साम. यदि हि यं यं वुत्तनयं, तं तं पुनपि वण्णयिस्साम, कदा वण्णनाय अन्तं गमिस्साम! तस्मा यं यं पुब्बे वुत्तं, तं तं सब्बं साधुकं उपसल्लक्खेत्वा तत्थ तत्थ अत्थो च योजना च वेदितब्बा. अपुब्बं पन यंकिञ्चि अनुत्तानत्थं, तं सब्बं मयमेव वण्णयिस्साम.

धनियवत्थुवण्णना निट्ठिता.

९०. रजकत्थरणं गन्त्वाति रजकतित्थं गन्त्वा; तञ्हि यस्मा तत्थ रजका वत्थानि अत्थरन्ति, तस्मा रजकत्थरणन्ति वुच्चति. रजकभण्डिकन्ति रजकानं भण्डिकं; रजका सायन्हसमये नगरं पविसन्ता बहूनि वत्थानि एकेकं भण्डिकं बन्धन्ति. ततो एकं भण्डिकं तेसं पमादेन अपस्सन्तानं अवहरित्वा थेनेत्वाति अत्थो.

पदभाजनीयवण्णना

९२. गामोनामाति एवमादि ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति एत्थ वुत्तस्स गामस्स च अरञ्ञस्स च पभेददस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ यस्मिं गामे एका एव कुटि, एकं गेहं सेय्यथापि मलयजनपदे; अयं एककुटिको गामो नाम. एतेन नयेन अपरेपि वेदितब्बा. अमनुस्सोनाम यो सब्बसो वा मनुस्सानं अभावेन यक्खपरिग्गहभूतो; यतो वा मनुस्सा केनचि कारणेन पुनपि आगन्तुकामा एव अपक्कन्ता. परिक्खित्तोनाम इट्ठकपाकारं आदिं कत्वा अन्तमसो कण्टकसाखाहिपि परिक्खित्तो. गोनिसादिनिविट्ठोनाम वीथिसन्निवेसादिवसेन अनिविसित्वा यथा गावो तत्थ तत्थ द्वे तयो निसीदन्ति, एवं तत्थ तत्थ द्वे तीणि घरानि कत्वा निविट्ठो. सत्थोति जङ्घसत्थसकटसत्थादीसु यो कोचि. इमस्मिञ्च सिक्खापदे निगमोपि नगरम्पि गामग्गहणेनेव गहितन्ति वेदितब्बं.

गामूपचारोतिआदि अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तं. इन्दखीले ठितस्साति यस्स गामस्स अनुराधपुरस्सेव द्वे इन्दखीला, तस्स अब्भन्तरिमे इन्दखीले ठितस्स; तस्स हि बाहिरो इन्दखीलो आभिधम्मिकनयेन अरञ्ञसङ्खेपं गच्छति. यस्स पन एको, तस्स गामद्वारबाहानं वेमज्झे ठितस्स. यत्रापि हि इन्दखीलो नत्थि, तत्र गामद्वारबाहानं वेमज्झमेव ‘‘इन्दखीलो’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं – ‘‘गामद्वारबाहानं वेमज्झे ठितस्सा’’ति. मज्झिमस्साति थाममज्झिमस्स, नो पमाणमज्झिमस्स, नेव अप्पथामस्स, न महाथामस्स; मज्झिमथामस्साति वुत्तं होति. लेड्डुपातोति यथा मातुगामो काके उड्डापेन्तो उजुकमेव हत्थं उक्खिपित्वा लेड्डुं खिपति, यथा च उदकुक्खेपे उदकं खिपन्ति, एवं अखिपित्वा यथा तरुणमनुस्सा अत्तनो बलं दस्सेन्ता बाहं पसारेत्वा लेड्डुं खिपन्ति, एवं खित्तस्स लेड्डुस्स पतनट्ठानं. पतितो पन लुठित्वा यत्थ गच्छति, तं न गहेतब्बं.

अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातोति एत्थ पन निब्बकोसस्स उदकपातट्ठाने ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स सुप्पपातो वा मुसलपातो वा घरूपचारो नाम. तस्मिं घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातो गामूपचारोति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं. महापच्चरियम्पि तादिसमेव. महाअट्ठकथायं पन ‘‘घरं नाम, घरूपचारो नाम, गामो नाम, गामूपचारो नामा’’ति मातिकं ठपेत्वा निब्बकोसस्स उदकपातट्ठानब्भन्तरं घरं नाम. यं पन द्वारे ठितो मातुगामो भाजनधोवनउदकं छड्डेति, तस्स पतनट्ठानञ्च मातुगामेनेव अन्तोगेहे ठितेन पकतिया बहि खित्तस्स सुप्पस्स वा सम्मुञ्जनिया वा पतनट्ठानञ्च, घरस्स पुरतो द्वीसु कोणेसु सम्बन्धित्वा मज्झे रुक्खसूचिद्वारं ठपेत्वा गोरूपानं पवेसननिवारणत्थं कतपरिक्खेपो च अयं सब्बोपि घरूपचारो नाम. तस्मिं घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातब्भन्तरं गामो नाम. ततो अञ्ञस्स लेड्डुपातस्स अब्भन्तरं गामूपचारो नामाति वुत्तं. इदमेत्थ पमाणं. यथा चेत्थ, एवं सब्बत्थ यो यो अट्ठकथावादो वा थेरवादो वा पच्छा वुच्चति सो पमाणतो दट्ठब्बो.

यञ्चेतं महाअट्ठकथायं वुत्तं, तं पाळिया विरुद्धमिव दिस्सति. पाळियञ्हि – ‘‘घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति एत्तकमेव वुत्तं. अट्ठकथायं पन तं लेड्डुपातं गामसङ्खेपं कत्वा ततो परं गामूपचारो वुत्तोति? वुच्चते – सच्चमेव पाळियं वुत्तं, अधिप्पायो पनेत्थ वेदितब्बो. सो च अट्ठकथाचरियानमेव विदितो. तस्मा यथा ‘‘घरूपचारे ठितस्सा’’ति एत्थ घरूपचारलक्खणं पाळियं अवुत्तम्पि अट्ठकथायं वुत्तवसेन गहितं. एवं सेसम्पि गहेतब्बं.

तत्रायं नयो – इध गामो नाम दुविधो होति – परिक्खित्तो च अपरिक्खित्तो च. तत्र परिक्खित्तस्स परिक्खेपोयेव परिच्छेदो. तस्मा तस्स विसुं परिच्छेदं अवत्वा ‘‘गामूपचारो नाम परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीले ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति पाळियं वुत्तं. अपरिक्खित्तस्स पन गामस्स गामपरिच्छेदो वत्तब्बो. तस्मा तस्स गामपरिच्छेददस्सनत्थं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति वुत्तं. गामपरिच्छेदे च दस्सिते गामूपचारलक्खणं पुब्बे वुत्तनयेनेव सक्का ञातुन्ति पुन ‘‘तत्थ ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति न वुत्तं. यो पन घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातंयेव ‘‘गामूपचारो’’ति वदति, तस्स घरूपचारो गामोति आपज्जति. ततो घरं, घरूपचारो, गामो, गामूपचारोति एस विभागो सङ्करीयति. असङ्करतो चेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो विकाले गामप्पवेसनादीसु. तस्मा पाळिञ्च अट्ठकथञ्च संसन्दित्वा वुत्तनयेनेवेत्थ गामो च गामूपचारो च वेदितब्बो. योपि च गामो पुब्बे महा हुत्वा पच्छा कुलेसु नट्ठेसु अप्पको होति, सो घरूपचारतो लेड्डुपातेनेव परिच्छिन्दितब्बो. पुरिमपरिच्छेदो पनस्स परिक्खित्तस्सापि अपरिक्खित्तस्सापि अप्पमाणमेवाति.

अरञ्ञं नाम ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चाति इमं यथावुत्तलक्खणं गामञ्च गामूपचारञ्च ठपेत्वा इमस्मिं अदिन्नादानसिक्खापदे अवसेसं ‘‘अरञ्ञं’’ नामाति वेदितब्बं. अभिधम्मे पन ‘‘अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तं. आरञ्ञकसिक्खापदे ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) वुत्तं. तं इन्दखीलतो पट्ठाय आरोपितेन आचरियधनुना पञ्चधनुसतप्पमाणन्ति वेदितब्बं. एवं भगवता ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति एतस्स अत्थं विभजन्तेन ‘‘घरं, घरूपचारो, गामो, गामूपचारो अरञ्ञ’’न्ति पापभिक्खूनं लेसोकासनिसेधनत्थं पञ्च कोट्ठासा दस्सिता. तस्मा घरे वा घरूपचारे वा गामे वा गामूपचारे वा अरञ्ञे वा पादग्घनकतो पट्ठाय सस्सामिकं भण्डं अवहरन्तस्स पाराजिकमेवाति वेदितब्बं.

इदानि ‘‘अदिन्नं थेय्यसङ्खातं आदियेय्या’’तिआदीनं अत्थदस्सनत्थं ‘‘अदिन्नं नामा’’तिआदिमाह. तत्थ अदिन्नन्ति दन्तपोनसिक्खापदे अत्तनो सन्तकम्पि अप्पटिग्गहितकं कप्पियं अज्झोहरणीयं वुच्चति. इध पन यंकिञ्चि परपरिग्गहितं सस्सामिकं भण्डं, तदेतं तेहि सामिकेहि कायेन वा वाचाय वा न दिन्नन्ति अदिन्नं. अत्तनो हत्थतो वा यथाठितट्ठानतो वा न निस्सट्ठन्ति अनिस्सट्ठं. यथाठाने ठितम्पि अनपेक्खताय न परिच्चत्तन्ति अपरिच्चत्तं. आरक्खसंविधानेन रक्खितत्ता रक्खितं. मञ्जूसादीसु पक्खिपित्वा गोपितत्ता गोपितं. ‘‘मम इद’’न्ति तण्हाममत्तेन ममायितत्ता ममायितं. ताहि अपरिच्चागरक्खणगोपनाहि तेहि भण्डसामिकेहि परेहि परिग्गहितन्ति परपरिग्गहितं. एतं अदिन्नं नाम.

थेय्यसङ्खातन्ति एत्थ थेनोति चोरो, थेनस्स भावो थेय्यं; अवहरणचित्तस्सेतं अधिवचनं. ‘‘सङ्खा, सङ्खात’’न्ति अत्थतो एकं; कोट्ठासस्सेतं अधिवचनं, ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’तिआदीसु (सु. नि. ८८०) विय. थेय्यञ्च तं सङ्खातञ्चाति थेय्यसङ्खातं, थेय्यचित्तसङ्खातो एको चित्तकोट्ठासोति अत्थो. करणत्थे चेतं पच्चत्तवचनं, तस्मा थेय्यसङ्खातेनाति अत्थतो दट्ठब्बं. यो च थेय्यसङ्खातेन आदियति, सो यस्मा थेय्यचित्तो होति, तस्मा ब्यञ्जनं अनादियित्वा अत्थमेव दस्सेतुं थेय्यचित्तो अवहरणचित्तोति एवमस्स पदभाजनं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

आदियेय्य , हरेय्य, अवहरेय्य, इरियापथं विकोपेय्य, ठाना चावेय्य, सङ्केतं वीतिनामेय्याति एत्थ पन पठमपदं अभियोगवसेन वुत्तं, दुतियपदं अञ्ञेसं भण्डं हरन्तस्स गच्छतो वसेन, ततियपदं उपनिक्खित्तभण्डवसेन, चतुत्थं सविञ्ञाणकवसेन, पञ्चमं थले निक्खित्तादिवसेन, छट्ठं परिकप्पवसेन वा सुङ्कघातवसेन वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. योजना पनेत्थ एकभण्डवसेनपि नानाभण्डवसेनपि होति. एकभण्डवसेन च सविञ्ञाणकेनेव लब्भति, नानाभण्डवसेन सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकमिस्सकेन.

तत्थ नानाभण्डवसेन ताव एवं वेदितब्बं – आदियेय्याति आरामं अभियुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्स. सामिकस्स विमतिं उप्पादेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. सामिको ‘‘न मय्हं भविस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, आपत्ति पाराजिकस्स.

हरेय्याति अञ्ञस्स भण्डं हरन्तो सीसे भारं थेय्यचित्तो आमसति, आपत्ति दुक्कटस्स. फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. खन्धं ओरोपेति, आपत्ति पाराजिकस्स.

अवहरेय्याति उपनिक्खित्तं भण्डं ‘‘देहि मे भण्ड’’न्ति वुच्चमानो ‘‘नाहं गण्हामी’’ति भणति, आपत्ति दुक्कटस्स. सामिकस्स विमतिं उप्पादेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. सामिको ‘‘न मय्हं दस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, आपत्ति पाराजिकस्स.

इरियापथंविकोपेय्याति ‘‘सहभण्डहारकं नेस्सामी’’ति पठमं पादं सङ्कामेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. दुतियं पादं सङ्कामेति, आपत्ति पाराजिकस्स.

ठाना चावेय्याति थलट्ठं भण्डं थेय्यचित्तो आमसति, आपत्ति दुक्कटस्स. फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. ठाना चावेति, आपत्ति पाराजिकस्स.

सङ्केतं वीतिनामेय्याति परिकप्पितट्ठानं पठमं पादं अतिक्कामेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. दुतियं पादं अतिक्कामेति, आपत्ति पाराजिकस्स. अथ वा पठमं पादं सुङ्कघातं अतिक्कामेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. दुतियं पादं अतिक्कामेति, आपत्ति पाराजिकस्साति – अयमेत्थ नानाभण्डवसेन योजना.

एकभण्डवसेन पन सस्सामिकं दासं वा तिरच्छानं वा यथावुत्तेन अभियोगादिना नयेन आदियति वा हरति वा अवहरति वा इरियापथं वा विकोपेति, ठाना वा चावेति, परिच्छेदं वा अतिक्कामेति – अयमेत्थ एकभण्डवसेन योजना.

पञ्चवीसतिअवहारकथा

अपिच इमानि छ पदानि वण्णेन्तेन पञ्च पञ्चके समोधानेत्वा पञ्चवीसति अवहारा दस्सेतब्बा. एवं वण्णयता हि इदं अदिन्नादानपाराजिकं सुवण्णितं होति. इमस्मिञ्च ठाने सब्बअट्ठकथा आकुला लुळिता दुविञ्ञेय्यविनिच्छया. तथा हि सब्बअट्ठकथासु यानि तानि पाळियं ‘‘पञ्चहाकारेहि अदिन्नं आदियन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स, परपरिग्गहितञ्च होती’’तिआदिना नयेन अवहारङ्गानि वुत्तानि, तानिपि गहेत्वा कत्थचि एकं पञ्चकं दस्सितं, कत्थचि ‘‘छहाकारेही’’ति आगतेहि सद्धिं द्वे पञ्चकानि दस्सितानि. एतानि च पञ्चकानि न होन्ति. यत्थ हि एकेकेन पदेन अवहारो सिज्झति, तं पञ्चकं नाम वुच्चति. एत्थ पन सब्बेहिपि पदेहि एकोयेव अवहारो. यानि च तत्थ लब्भमानानियेव पञ्चकानि दस्सितानि, तेसम्पि न सब्बेसं अत्थो पकासितो. एवमिमस्मिं ठाने सब्बअट्ठकथा आकुला लुळिता दुविञ्ञेय्यविनिच्छया. तस्मा पञ्च पञ्चकेसमोधानेत्वा दस्सियमाना इमे पञ्चवीसति अवहारा साधुकं सल्लक्खेतब्बा.

पञ्च पञ्चकानि नाम – नानाभण्डपञ्चकं, एकभण्डपञ्चकं, साहत्थिकपञ्चकं, पुब्बपयोगपञ्चकं, थेय्यावहारपञ्चकन्ति. तत्थ नानाभण्डपञ्चकञ्च एकभण्डपञ्चकञ्च ‘‘आदियेय्य, हरेय्य, अवहरेय्य, इरियापथं विकोपेय्य, ठाना चावेय्या’’ति इमेसं पदानं वसेन लब्भन्ति. तानि पुब्बे योजेत्वा दस्सितनयेनेव वेदितब्बानि. यं पनेतं ‘‘सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति छट्ठं पदं, तं परिकप्पावहारस्स च निस्सग्गियावहारस्स च साधारणं. तस्मा तं ततियपञ्चमेसु पञ्चकेसु लब्भमानपदवसेन योजेतब्बं. वुत्तं नानाभण्डपञ्चकञ्च एकभण्डपञ्चकञ्च.

कतमं साहत्थिकपञ्चकं? पञ्च अवहारा – साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, अत्थसाधको, धुरनिक्खेपोति. तत्थ साहत्थिको नाम परस्स भण्डं सहत्था अवहरति. आणत्तिको नाम ‘‘असुकस्स भण्डं अवहरा’’ति अञ्ञं आणापेति. निस्सग्गियो नाम अन्तोसुङ्कघाते ठितो बहिसुङ्कघातं पातेति, आपत्ति पाराजिकस्साति, इमिना च सद्धिं ‘‘सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति इदं पदयोजनं लभति. अत्थसाधको नाम ‘‘असुकं नाम भण्डं यदा सक्कोसि, तदा अवहरा’’ति आणापेति. तत्थ सचे परो अनन्तरायिको हुत्वा तं अवहरति, आणापको आणत्तिक्खणेयेव पाराजिको होति, अवहारको पन अवहटकाले. अयं अत्थसाधको. धुरनिक्खेपो पन उपनिक्खित्तभण्डवसेन वेदितब्बो. इदं साहत्थिकपञ्चकं.

कतमं पुब्बपयोगपञ्चकं? अपरेपि पञ्च अवहारा – पुब्बपयोगो, सहपयोगो, संविदावहारो, सङ्केतकम्मं, निमित्तकम्मन्ति. तत्थ आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो. ठाना चावनवसेन सहपयोगो. इतरे पन तयो पाळियं (पारा. ११८-१२०) आगतनयेनेव वेदितब्बाति. इदं पुब्बपयोगपञ्चकं.

कतमं थेय्यावहारपञ्चकं? अपरेपि पञ्च अवहारा – थेय्यावहारो, पसय्हावहारो, परिकप्पावहारो, पटिच्छन्नावहारो, कुसावहारोति. ते पञ्चपि ‘‘अञ्ञतरो भिक्खु सङ्घस्स चीवरे भाजियमाने थेय्यचित्तो कुसं सङ्कामेत्वा चीवरं अग्गहेसी’’ति (पारा. १३८) एतस्मिं कुससङ्कामनवत्थुस्मिं वण्णयिस्साम. इदं थेय्यावहारपञ्चकं. एवमिमानि पञ्च पञ्चकानि समोधानेत्वा इमे पञ्चवीसति अवहारा वेदितब्बा.

इमेसु च पन पञ्चसु पञ्चकेसु कुसलेन विनयधरेन ओतिण्णं वत्थुं सहसा अविनिच्छिनित्वाव पञ्च ठानानि ओलोकेतब्बानि. यानि सन्धाय पोराणा आहु –

‘‘वत्थुं कालञ्च देसञ्च, अग्घं परिभोगपञ्चमं;

तुलयित्वा पञ्च ठानानि, धारेय्यत्थं विचक्खणो’’ति.

तत्थ वत्थुन्ति भण्डं; अवहारकेन हि ‘‘मया इदं नाम अवहट’’न्ति वुत्तेपि आपत्तिं अनारोपेत्वाव तं भण्डं सस्सामिकं वा अस्सामिकं वाति उपपरिक्खितब्बं. सस्सामिकेपि सामिकानं सालयभावो वा निरालयभावो वा उपपरिक्खितब्बो. सचे तेसं सालयकाले अवहटं, भण्डं अग्घापेत्वा आपत्ति कातब्बा. सचे निरालयकाले, न पाराजिकेन कारेतब्बो. भण्डसामिकेसु पन भण्डं आहरापेन्तेसु भण्डं दातब्बं. अयमेत्थ सामीचि.

इमस्स पनत्थस्स दीपनत्थमिदं वत्थु – भातियराजकाले किर महाचेतियपूजाय दक्खिणदिसतो एको भिक्खु सत्तहत्थं पण्डुकासावं अंसे करित्वा चेतियङ्गणं पाविसि; तङ्खणमेव च राजापि चेतियवन्दनत्थं आगतो. तत्थ उस्सारणाय वत्तमानाय महाजनसम्मद्दो अहोसि. अथ सो भिक्खु जनसम्मद्दपीळितो अंसतो पतन्तं कासावं अदिस्वाव निक्खन्तो; निक्खमित्वा च कासावं अपस्सन्तो ‘‘को ईदिसे जनसम्मद्दे कासावं लच्छति, न दानि तं मय्ह’’न्ति धुरनिक्खेपं कत्वा गतो. अथञ्ञो भिक्खु पच्छा आगच्छन्तो तं कासावं दिस्वा थेय्यचित्तेन गहेत्वा पुन विप्पटिसारी हुत्वा ‘‘अस्समणो दानिम्हि, विब्भमिस्सामी’’ति चित्ते उप्पन्नेपि ‘‘विनयधरे पुच्छित्वा ञस्सामी’’ति चिन्तेसि.

तेन च समयेन चूळसुमनत्थेरो नाम सब्बपरियत्तिधरो विनयाचरियपामोक्खो महाविहारे पटिवसति. सो भिक्खु थेरं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ओकासं कारेत्वा अत्तनो कुक्कुच्चं पुच्छि. थेरो तेन भट्ठे जनकाये पच्छा आगन्त्वा गहितभावं ञत्वा ‘‘अत्थि दानि एत्थ ओकासो’’ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘सचे कासावसामिकं भिक्खुं आनेय्यासि, सक्का भवेय्य तव पतिट्ठा कातु’’न्ति. ‘‘कथाहं, भन्ते, तं दक्खिस्सामी’’ति? ‘‘तहिं तहिं गन्त्वा ओलोकेही’’ति. सो पञ्चपि महाविहारे ओलोकेत्वा नेव अद्दक्खि. ततो नं थेरो पुच्छि – ‘‘कतराय दिसाय बहू भिक्खू आगच्छन्ती’’ति? ‘‘दक्खिणदिसाय, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि कासावं दीघतो च तिरियञ्च मिनित्वा ठपेहि. ठपेत्वा दक्खिणदिसाय विहारपटिपाटिया विचिनित्वा तं भिक्खुं आनेही’’ति. सो तथा कत्वा तं भिक्खुं दिस्वा थेरस्स सन्तिकं आनेसि. थेरो पुच्छि – ‘‘तवेदं कासाव’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘कुहिं ते पातित’’न्ति? सो सब्बं आचिक्खि. थेरो पन तेन कतं धुरनिक्खेपं सुत्वा इतरं पुच्छि – ‘‘तया इदं कुहिं दिस्वा गहित’’न्ति? सोपि सब्बं आरोचेसि. ततो नं थेरो आह – ‘‘सचे ते सुद्धचित्तेन गहितं अभविस्स, अनापत्तियेव ते अस्स. थेय्यचित्तेन पन गहितत्ता दुक्कटं आपन्नोसि. तं देसेत्वा अनापत्तिको होहि. इदञ्च कासावं अत्तनो सन्तकं कत्वा एतस्सेव भिक्खुनो देही’’ति. सो भिक्खु अमतेनेव अभिसित्तो परमस्सासप्पत्तो अहोसीति. एवं वत्थु ओलोकेतब्बं.

कालोति अवहारकालो. तदेव हि भण्डं कदाचि समग्घं होति, कदाचि महग्घं. तस्मा तं भण्डं यस्मिं काले अवहटं, तस्मिंयेव काले यो तस्स अग्घो होति, तेन अग्घेन आपत्ति कारेतब्बा. एवं कालो ओलोकेतब्बो.

देसोति अवहारदेसो. तञ्हि भण्डं यस्मिं देसे अवहटं, तस्मिंयेव देसे यो तस्स अग्घो होति, तेन अग्घेन आपत्ति कारेतब्बा. भण्डुट्ठानदेसे हि भण्डं समग्घं होति, अञ्ञत्थ महग्घं.

इमस्सापि च अत्थस्स दीपनत्थमिदं वत्थु – अन्तरसमुद्दे किर एको भिक्खु सुसण्ठानं नाळिकेरं लभित्वा भमं आरोपेत्वा सङ्खथालकसदिसं मनोरमं पानीयथालकं कत्वा तत्थेव ठपेत्वा चेतियगिरिं अगमासि. अथञ्ञो भिक्खु अन्तरसमुद्दं गन्त्वा तस्मिं विहारे पटिवसन्तो तं थालकं दिस्वा थेय्यचित्तेन गहेत्वा चेतियगिरिमेव आगतो. तस्स तत्थ यागुं पिवन्तस्स तं थालकं दिस्वा थालकसामिको भिक्खु आह – ‘‘कुतो ते इदं लद्ध’’न्ति? ‘‘अन्तरसमुद्दतो मे आनीत’’न्ति. सो तं ‘‘नेतं तव सन्तकं, थेय्याय ते गहित’’न्ति सङ्घमज्झं आकड्ढि. तत्थ च विनिच्छयं अलभित्वा महाविहारं अगमिंसु. तत्थ भेरिं पहरापेत्वा महाचेतियसमीपे सन्निपातं कत्वा विनिच्छयं आरभिंसु. विनयधरत्थेरा अवहारं सञ्ञापेसुं.

तस्मिञ्च सन्निपाते आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरो नाम विनयकुसलो होति. सो एवमाह – ‘‘इमिना इदं थालकं कुहिं अवहट’’न्ति? ‘‘अन्तरसमुद्दे अवहट’’न्ति. ‘‘तत्रिदं किं अग्घती’’ति? ‘‘न किञ्चि अग्घति. तत्र हि नाळिकेरं भिन्दित्वा मिञ्जं खादित्वा कपालं छड्डेन्ति, दारुअत्थं पन फरती’’ति. ‘‘इमस्स भिक्खुनो एत्थ हत्थकम्मं किं अग्घती’’ति? ‘‘मासकं वा ऊनमासकं वा’’ति. ‘‘अत्थि पन कत्थचि सम्मासम्बुद्धेन मासकेन वा ऊनमासकेन वा पाराजिकं पञ्ञत्त’’न्ति. एवं वुत्ते ‘‘साधु! साधु! सुकथितं सुविनिच्छित’’न्ति एकसाधुकारो अहोसि. तेन च समयेन भातियराजापि चेतियवन्दनत्थं नगरतो निक्खमन्तो तं सद्दं सुत्वा ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छित्वा सब्बं पटिपाटिया सुत्वा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘मयि सन्ते भिक्खूनम्पि भिक्खूनीनम्पि गिहीनम्पि अधिकरणं आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरेन विनिच्छितं सुविनिच्छितं, तस्स विनिच्छये अतिट्ठमानं राजाणाय ठपेमी’’ति. एवं देसो ओलोकेतब्बो.

अग्घोति भण्डग्घो. नवभण्डस्स हि यो अग्घो होति, सो पच्छा परिहायति; यथा नवधोतो पत्तो अट्ठ वा दस वा अग्घति, सो पच्छा भिन्नो वा छिद्दो वा आणिगण्ठिकाहतो वा अप्पग्घो होति तस्मा न सब्बदा भण्डं पकतिअग्घेनेव कातब्बन्ति. एवं अग्घो ओलोकेतब्बो.

परिभोगोति भण्डपरिभोगो. परिभोगेनापि हि वासिआदिभण्डस्स अग्घो परिहायति. तस्मा एवं उपपरिक्खितब्बं, सचे कोचि कस्सचि पादग्घनकं वासिं हरति, तत्र वासिसामिको पुच्छितब्बो – ‘‘तया अयं वासि कित्तकेन कीता’’ति? ‘‘पादेन, भन्ते’’ति. ‘‘किं पन ते किणित्वाव ठपिता, उदाहु तं वळञ्जेसी’’ति? सचे वदति ‘‘एकदिवसं मे दन्तकट्ठं वा रजनछल्लिं वा पत्तपचनकदारुं वा छिन्नं, घंसित्वा वा निसिता’’ति. अथस्सा पोराणो अग्घो भट्ठोति वेदितब्बो. यथा च वासिया एवं अञ्जनिया वा अञ्जनिसलाकाय वा कुञ्चिकाय वा पलालेन वा थुसेहि वा इट्ठकचुण्णेन वा एकवारं घंसित्वा धोवनमत्तेनापि अग्घो भस्सति. तिपुमण्डलस्स मकरदन्तच्छेदनेनापि परिमज्जितमत्तेनापि, उदकसाटिकाय सकिं निवासनपारुपनेनापि परिभोगसीसेन अंसे वा सीसे वा ठपनमत्तेनापि, तण्डुलादीनं पप्फोटनेनापि ततो एकं वा द्वे वा अपनयनेनापि, अन्तमसो एकं पासाणसक्खरं उद्धरित्वा छड्डितमत्तेनापि, सप्पितेलादीनं भाजनन्तरपअवत्तनेनापि, अन्तमसो ततो मक्खिकं वा किपिल्लिकं वा उद्धरित्वा छड्डितमत्तेनापि, गुळपिण्डकस्स मधुरभावजाननत्थं नखेन विज्झित्वा अणुमत्तं गहितमत्तेनापि अग्घो भस्सति. तस्मा यंकिञ्चि पादग्घनकं वुत्तनयेनेव सामिकेहि परिभोगेन ऊनं कतं होति, न तं अवहटो भिक्खु पाराजिकेन कातब्बो. एवं परिभोगो ओलोकेतब्बो. एवं इमानि तुलयित्वा पञ्च ठानानि धारेय्यत्थं विचक्खणो, आपत्तिं वा अनापत्तिं वा गरुकं वा लहुकं वा आपत्तिं यथाठाने ठपेय्याति.

निट्ठितो ‘‘आदियेय्य…पे… सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति.

इमेसं पदानं विनिच्छयो.

इदानि यदिदं ‘‘यथारूपे अदिन्नादाने’’तिआदीनि विभजन्तेन ‘‘यथारूपं नामा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथारूपन्ति यथाजातिकं. तं पन यस्मा पादतो पट्ठाय होति, तस्मा ‘‘पादं वा पादारहं वा अतिरेकपादं वा’’ति आह. तत्थ पादेन कहापणस्स चतुत्थभागं अकप्पियभण्डमेव दस्सेति. पादारहेन पादग्घनकं कप्पियभण्डं. अतिरेकपादेन उभयम्पि. एत्तावता सब्बाकारेन दुतियपाराजिकप्पहोनकवत्थु दस्सितं होति.

पथब्या राजाति सकलपथविया राजा दीपचक्कवत्ती असोकसदिसो, यो वा पनञ्ञोपि एकदीपे राजा, सीहळराजसदिसो. पदेसराजाति एकदीपस्स पदेसिस्सरो, बिम्बिसार-पसेनदि-आदयो विय. मण्डलिका नाम ये दीपपदेसेपि एकमेकं मण्डलं भुञ्जन्ति. अन्तरभोगिका नाम द्विन्नं राजूनं अन्तरा कतिपयगामसामिका. अक्खदस्साति धम्मविनिच्छनका, ते धम्मसभायं निसीदित्वा अपराधानुरूपं चोरानं हत्थपादच्छेज्जादिं अनुसासन्ति. ये पन ठानन्तरप्पत्ता अमच्चा वा राजकुमारा वा कतापराधा होन्ति, ते रञ्ञो आरोचेन्ति, गरुकं ठानं सयं न विनिच्छिनन्ति. महामत्ताति ठानन्तरप्पत्ता महाअमच्चा; तेपि तत्थ तत्थ गामे वा निगमे वा निसीदित्वा राजकिच्चं करोन्ति. ये वा पनाति अञ्ञेपि ये राजकुलनिस्सिता वा सकिस्सरियनिस्सिता वा हुत्वा छेज्जभेज्जं अनुसासन्ति, सब्बेपि ते इमस्मिं अत्थे ‘‘राजानो’’ति दस्सेति.

हनेय्युन्ति पोथेय्युञ्चेव छिन्देय्युञ्च. पब्बाजेय्युन्ति नीहरेय्युं. चोरोसीति एवमादीनि च वत्वा परिभासेय्युं; तेनेवाह – ‘‘परिभासो एसो’’ति. पुरिमं उपादायाति मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पाराजिकं आपत्तिं आपन्नं पुग्गलं उपादाय. सेसं पुब्बे वुत्तनयत्ता उत्तानपदत्थत्ता च पाकटमेवाति.

९३. एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यं तं आदियेय्यातिआदीहि छहि पदेहि सङ्खेपतो आदानं दस्सेत्वा सङ्खेपतोएव ‘‘पादं वा पादारहं वा अतिरेकपादं वा’’ति आदातब्बभण्डं दस्सितं, तं यत्थ यत्थ ठितं, यथा यथा आदानं गच्छति, अनागते पापभिक्खूनं लेसोकासनिरुन्धनत्थं तथा तथा वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘भूमट्ठं थलट्ठ’’न्तिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा ‘‘भूमट्ठं नाम भण्डं भूमियं निक्खित्तं होती’’तिआदिना नयेन तस्स विभङ्गं आह.

पञ्चवीसतिअवहारकथा निट्ठिता.

भूमट्ठकथा

९४. तत्रायं अनुत्तानपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा. निखातन्ति भूमियं खणित्वा ठपितं. पटिच्छन्नन्ति पंसुइट्ठकादीहि पटिच्छन्नं. भूमट्ठं भण्डं…पे… गच्छति वा, आपत्ति दुक्कटस्साति तं एवं निखणित्वा वा पटिच्छादेत्वा वा ठपितत्ता भूमियं ठितं भण्डं यो भिक्खु केनचिदेव उपायेन ञत्वा ‘‘आहरिस्सामी’’ति थेय्यचित्तो हुत्वा रत्तिभागे उट्ठाय गच्छति, सो भण्डट्ठानं अप्पत्वापि सब्बकायवचीविकारेसु दुक्कटं आपज्जति. कथं? सो हि तस्स आहरणत्थाय उट्ठहन्तो यं यं अङ्गपच्चङ्गं फन्दापेति, सब्बत्थ दुक्कटमेव. निवासनपारुपनं सण्ठपेति, हत्थवारे हत्थवारे दुक्कटं. ‘‘महन्तं निधानं न सक्का एकेन आहरितुं, दुतियं परियेसिस्सामी’’ति कस्सचि सहायस्स सन्तिकं गन्तुकामो द्वारं विवरति, पदवारे च हत्थवारे च दुक्कटं. द्वारपिदहने पन अञ्ञस्मिं वा गमनस्स अनुपकारे अनापत्ति. तस्स निपन्नोकासं गन्त्वा ‘‘इत्थन्नामा’’ति पक्कोसति, तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘एहि गच्छामा’’ति वदति, वाचाय वाचाय दुक्कटं. सो तस्स वचनेन उट्ठहति, तस्सापि दुक्कटं. उट्ठहित्वा तस्स सन्तिकं गन्तुकामो निवासनपारुपनं सण्ठपेति, द्वारं विवरित्वा तस्स समीपं गच्छति, हत्थवारपदवारेसु सब्बत्थ दुक्कटं. सो तं पुच्छति ‘‘असुको च असुको च कुहिं, असुकञ्च असुकञ्च पक्कोसाही’’ति, वाचाय वाचाय दुक्कटं. सब्बे समागते दिस्वा ‘‘मया असुकस्मिं नाम ठाने एवरूपो निधि उपलद्धो, गच्छाम तं गहेत्वा पुञ्ञानि च करिस्साम, सुखञ्च जीविस्सामा’’ति वदति, वाचाय वाचाय दुक्कटमेव.

एवं लद्धसहायो कुदालं परियेसति. सचे पनस्स अत्तनो कुदालो अत्थि, ‘‘तं आहरिस्सामी’’ति गच्छन्तो च गण्हन्तो च आहरन्तो च सब्बत्थ हत्थवारपदवारेसु दुक्कटं आपज्जति. सचे नत्थि, अञ्ञं भिक्खुं वा गहट्ठं वा गन्त्वा याचति, याचन्तो च सचे ‘‘कुदालं मे देहि, कुदालेन मे अत्थो, किञ्चि कातब्बमत्थि, तं कत्वा पच्चाहरिस्सामी’’ति मुसा अभणन्तो याचति, वाचाय वाचाय दुक्कटं. सचे ‘‘मातिका सोधेतब्बा अत्थि, विहारे भूमिकम्मं कातब्बं अत्थी’’ति मुसापि भणति, यं यं वचनं मुसा, तत्थ तत्थ पाचित्तियं. महाअट्ठकथायं पन सच्चेपि अलिकेपि दुक्कटमेव वुत्तं, तं पमादलिखितन्ति वेदितब्बं. न हि अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे पाचित्तियट्ठाने दुक्कटं नाम अत्थि. सचे पन कुदालस्स दण्डो नत्थि, ‘‘दण्डं करिस्सामी’’ति वासिं वा फरसुं वा निसेति, तदत्थाय गच्छति, गन्त्वा सुक्खकट्ठं छिन्दति तच्छति आकोटेति, सब्बत्थ हत्थवारपदवारेसु दुक्कटं. अल्लरुक्खं छिन्दति, पाचित्तियं. ततो परं सब्बपयोगेसु दुक्कटं. सङ्खेपट्ठकथायं पन महापच्चरियञ्च तत्थ जातककट्ठलताछेदनत्थं वासिफरसुं परियेसन्तानम्पि दुक्कटं वुत्तं. सचे पन तेसं एवं होति ‘‘वासिफरसुकुदाले याचन्ता आसङ्किता भविस्साम, लोहं समुट्ठापेत्वा करोमा’’ति. ततो अरञ्ञं गन्त्वा लोहबीजत्थं पथविं खणन्ति, अकप्पियपथविं खणन्तानं दुक्कटेहि सद्धिं पाचित्तियानीति महापच्चरियं वुत्तं. यथा च इध, एवं सब्बत्थ पाचित्तियट्ठाने दुक्कटा न मुच्चति. कप्पियपथविं खणन्तानं दुक्कटानियेव. बीजं पन गहेत्वा ततो परं सब्बकिरियासु पयोगे पयोगे दुक्कटं.

पिटकपरियेसनेपि हत्थवारपदवारेसु वुत्तनयेनेव दुक्कटं. मुसावादे पाचित्तियं. पिटकं कातुकामताय वल्लिच्छेदने पाचित्तियन्ति सब्बं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. गच्छति वा आपत्ति दुक्कटस्साति एवं परियिट्ठसहायकुदालपिटको निधिट्ठानं गच्छति, पदवारे पदवारे दुक्कटं. सचे पन गच्छन्तो ‘‘इमं निधिं लद्धा बुद्धपूजं वा धम्मपूजं वा सङ्घभत्तं वा करिस्सामी’’ति कुसलं उप्पादेति, कुसलचित्तेन गमने अनापत्ति. कस्मा? ‘‘थेय्यचित्तो दुतियं वा…पे… गच्छति वा, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता. यथा च इध, एवं सब्बत्थ अथेय्यचित्तस्स अनापत्ति. मग्गतो ओक्कम्म निधानट्ठानं गमनत्थाय मग्गं करोन्तो भूतगामं छिन्दति, पाचित्तियं. सुक्खकट्ठं छिन्दति, दुक्कटं.

तत्थजातकन्ति चिरनिहिताय कुम्भिया उपरि जातकं. कट्ठं वा लतं वाति न केवलं कट्ठलतमेव, यंकिञ्चि अल्लं वा सुक्खं वा तिणरुक्खलतादिं छिन्दन्तस्स सहपयोगत्ता दुक्कटमेव होति.

अट्ठविधं हेतं दुक्कटं नाम इमस्मिं ठाने समोधानेत्वा थेरेहि दस्सितं – पुब्बपयोगदुक्कटं, सहपयोगदुक्कटं, अनामासदुक्कटं, दुरुपचिण्णदुक्कटं, विनयदुक्कटं, ञातदुक्कटं, ञत्तिदुक्कटं, पटिस्सवदुक्कटन्ति. तत्थ ‘‘थेय्यचित्तो दुतियं वा कुदालं वा पिटकं वा परियेसति गच्छति वा, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं पुब्बपयोगदुक्कटं नाम. एत्थ हि दुक्कटट्ठाने दुक्कटं, पाचित्तियट्ठाने पाचित्तियमेव होति. ‘‘तत्थजातकं कट्ठं वा लतं वा छिन्दति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं सहपयोगदुक्कटं नाम. एत्थ पन पाचित्तियवत्थु च दुक्कटवत्थु च दुक्कटट्ठानेयेव तिट्ठति. कस्मा? अवहारस्स सहपयोगत्ताति. यं पन दसविधं रतनं, सत्तविधं धञ्ञं, सब्बञ्च आवुधभण्डादिं आमसन्तस्स दुक्कटं वुत्तं, इदं अनामासदुक्कटं नाम. यं कदलिनाळिकेरादीनं तत्थजातकफलानि आमसन्तस्स दुक्कटं वुत्तं, इदं दुरुपचिण्णदुक्कटं नाम. यं पन पिण्डाय चरन्तस्स पत्ते रजे पतिते पत्तं अप्पटिग्गहेत्वा अधोवित्वा वा तत्थ भिक्खं गण्हन्तस्स दुक्कटं वुत्तं, इदं विनयदुक्कटं नाम. ‘‘सुत्वा न वदन्ति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ४१९) इदं ञातदुक्कटं नाम. यं एकादससु समनुभासनासु ‘‘ञत्तिया दुक्कट’’न्ति (पारा. ४१४) वुत्तं, इदं ञत्तिदुक्कटं नाम. ‘‘तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो पुरिमिका च न पञ्ञायति, पटिस्सवे च आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०७) इदं पटिस्सवदुक्कटं नाम. इदं पन सहपयोगदुक्कटं. तेन वुत्तं – ‘‘यंकिञ्चि अल्लं वा सुक्खं वा तिणरुक्खलतादिं छिन्दन्तस्स सहपयोगत्ता दुक्कटमेव होती’’ति.

सचे पनस्स तत्थजातके तिणरुक्खलतादिम्हि छिन्नेपि लज्जिधम्मो ओक्कमति, संवरो उप्पज्जति, छेदनपच्चया दुक्कटं देसेत्वा मुच्चति. अथ धुरनिक्खेपं अकत्वा सउस्साहोव पंसुं खणति, छेदनदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, खणनदुक्कटे पतिट्ठाति. अकप्पियपथविं खणन्तोपि हि इध सहपयोगत्ता दुक्कटमेव आपज्जति. सचे पनस्स सब्बदिसासु खणित्वा कुम्भिमूलं पत्तस्सापि लज्जिधम्मो ओक्कमति, खणनपच्चया दुक्कटं देसेत्वा मुच्चति.

ब्यूहति वाति अथ पन सउस्साहोव पंसुं वियूहति, एकपस्से रासिं करोति, खणनदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, वियूहनदुक्कटे पतिट्ठाति. तञ्च पंसुं तत्थ तत्थ पुञ्जं करोन्तो पयोगे पयोगे दुक्कटं आपज्जति. सचे पन रासिं कत्वापि धुरनिक्खेपं करोति, लज्जिधम्मं आपज्जति, वियूहनदुक्कटं देसेत्वा मुच्चति. उद्धरति वाति अथ पन सउस्साहोव पंसुं उद्धरित्वा बहि पातेति, वियूहनदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, उद्धरणदुक्कटे पतिट्ठाति. पंसुं पन कुदालेन वा हत्थेहि वा पच्छिया वा तहिं तहिं पातेन्तो पयोगे पयोगे दुक्कटं आपज्जति. सचे पन सब्बं पंसुं नीहरित्वा कुम्भिं थलट्ठं कत्वापि लज्जिधम्मं आपज्जति, उद्धरणदुक्कटं देसेत्वा मुच्चति. अथ पन सउस्साहोव कुम्भिं आमसति, उद्धरणदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, आमसनदुक्कटे पतिट्ठाति. आमसित्वापि च लज्जिधम्मं आपज्जन्तो आमसनदुक्कटं देसेत्वा मुच्चति. अथ सउस्साहोव कुम्भिं फन्दापेति, आमसनदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, ‘‘फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तथुल्लच्चये पतिट्ठाति.

तत्रायं दुक्कटथुल्लच्चयानं द्विन्नम्पि वचनत्थो – पठमं तावेत्थ दुट्ठु कतं सत्थारा वुत्तकिच्चं विराधेत्वा कतन्ति दुक्कटं. अथ वा दुट्ठं कतं, विरूपा सा किरिया भिक्खुकिरियानं मज्झे न सोभतीति एवम्पि दुक्कटं. वुत्तञ्चेतं –

‘‘दुक्कटं इति यं वुत्तं, तं सुणोहि यथातथं;

अपरद्धं विरद्धञ्च, खलितं यञ्च दुक्कटं.

‘‘यं मनुस्सो करे पापं, आवि वा यदि वा रहो;

दुक्कटन्ति पवेदेन्ति, तेनेतं इति वुच्चती’’ति. (परि. ३३९);

इतरं पन थूलत्ता, अच्चयत्ता च थुल्लच्चयं. ‘‘सम्पराये च दुग्गति’’ (सं. नि. १.४९), ‘‘यं होति कटुकप्फल’’न्तिआदीसु (ध. प. ६६; नेत्ति. ९१) विय चेत्थ संयोगभावो वेदितब्बो. एकस्स सन्तिके देसेतब्बेसु हि अच्चयेसु तेन समो थूलो अच्चयो नत्थि. तस्मा वुत्तं ‘‘थूलत्ता अच्चयत्ता च थुल्लच्चय’’न्ति. वुत्तञ्चेतं –

‘‘थुल्लच्चयन्ति यं वुत्तं, तं सुणोहि यथातथं;

एकस्स मूले यो देसेति, यो च तं पटिग्गण्हति;

अच्चयो तेन समो नत्थि, तेनेतं इति वुच्चती’’ति. (परि. ३३९);

फन्दापेन्तस्स च पयोगे पयोगे थुल्लच्चयं. फन्दापेत्वापि च लज्जिधम्मं ओक्कन्तो थुल्लच्चयं देसेत्वा मुच्चति. सहपयोगतो पट्ठायेव चेत्थ पुरिमा पुरिमा आपत्ति पटिप्पस्सम्भति. सहपयोगं पन अकत्वा लज्जिधम्मं ओक्कन्तेन या पुब्बपयोगे दुक्कटपाचित्तिया आपन्ना, सब्बा ता देसेतब्बा. सहपयोगे च तत्थजातकच्छेदने बहुकानिपि दुक्कटानि पंसुखणनं पत्वा पटिप्पस्सम्भन्ति. एकं खणनदुक्कटमेव होति. खणने बहुकानिपि वियूहनं, वियूहने बहुकानिपि उद्धरणं, उद्धरणे बहुकानिपि आमसनं, आमसने बहुकानिपि फन्दापनं पत्वा पटिप्पस्सम्भन्ति. पंसुखणनादीसु च लज्जिधम्मे उप्पन्ने बहुकापि आपत्तियो होन्तु, एकमेव देसेत्वा मुच्चतीति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं. पुरिमापत्तिपटिप्पस्सद्धि च नामेसा ‘‘ञत्तिया दुक्कटं, द्वीहि कम्मवाचाहि थुल्लच्चया पटिप्पस्सम्भन्ती’’ति (पारा. ४१४) एवं अनुसावनासुत्तेसुयेव आगता. इध पन दुतियपाराजिके अट्ठकथाचरियप्पमाणेन गहेतब्बाति.

ठानाचावेति, आपत्ति पाराजिकस्साति यो पन फन्दापेत्वापि लज्जिधम्मं अनोक्कमित्वाव तं कुम्भिं ठानतो अन्तमसो केसग्गमत्तम्पि चावेति, पाराजिकमेव आपज्जतीति अत्थो. ठाना चावनञ्चेत्थ छहि आकारेहि वेदितब्बं. कथं? कुम्भिं मुखवट्टियं गहेत्वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढन्तो इमिना अन्तेन फुट्ठोकासं केसग्गमत्तम्पि पारिमन्तेन अतिक्कामेति, पाराजिकं. तथेव गहेत्वा परतो पेल्लेन्तो पारिमन्तेन फुट्ठोकासं केसग्गमत्तम्पि इमिना अन्तेन अतिक्कामेति, पाराजिकं. वामतो वा दक्खिणतो वा अपनामेन्तो वामन्तेन फुट्ठोकासं केसग्गमत्तम्पि दक्खिणन्तेन अतिक्कामेति, पाराजिकं. दक्खिणन्तेन वा फुट्ठोकासं केसग्गमत्तम्पि वामन्तेन अतिक्कामेति, पाराजिकं. उद्धं उक्खिपन्तो केसग्गमत्तम्पि भूमितो मोचेति, पाराजिकं. खणित्वा हेट्ठतो ओसीदेन्तो बुन्देन फुट्ठोकासं केसग्गमत्तम्पि मुखवट्टिया अतिक्कामेति, पाराजिकन्ति एवं एकट्ठाने ठिताय कुम्भिया. यदि पन कुम्भिमुखवट्टिया पासं कत्वा लोहखाणुं वा खदिरसारादिखाणुं वा पथवियं आकोटेत्वा तत्थ सङ्खलिकाय बन्धित्वा ठपेन्ति, एकिस्सा दिसाय एकाय सङ्खलिकाय बद्धाय द्वे ठानानि लब्भन्ति, द्वीसु तीसु चतूसु दिसासु चतूहि सङ्खलिकाहि बद्धाय पञ्च ठानानि लब्भन्ति.

तत्थ एकखाणुके बद्धकुम्भिया पठमं खाणुकं वा उद्धरति, सङ्खलिकं वा छिन्दति, थुल्लच्चयं. ततो कुम्भिं यथावुत्तनयेन केसग्गमत्तम्पि ठाना चावेति, पाराजिकं. अथ पठमं कुम्भिं उद्धरति, थुल्लच्चयं. ततो खाणुकं केसग्गमत्तम्पि ठाना चावेति, सङ्खलिकं वा छिन्दति, पाराजिकं. एतेन उपायेन द्वीसु तीसु चतूसु खाणुकेसु बद्धकुम्भियापि पच्छिमे ठानाचावने पाराजिकं. सेसेसु थुल्लच्चयं वेदितब्बं.

सचे खाणु नत्थि, सङ्खलिकाय अग्गे वलयं कत्वा तत्थजातके मूले पवेसितं होति, पठमं कुम्भिं उद्धरित्वा पच्छा मूलं छेत्वा वलयं नीहरति, पाराजिकं. अथ मूलं अच्छेत्वा वलयं इतो चितो च सारेति, रक्खति. सचे पन मूलतो अनीहरित्वापि हत्थेन गहेत्वा आकासगतं करोति, पाराजिकं. अयमेत्थ विसेसो. सेसं वुत्तनयमेव.

केचि पन निमित्तत्थाय कुम्भिमत्थके निग्रोधरुक्खादीनि रोपेन्ति, मूलानि कुम्भिं विनन्धित्वा ठितानि होन्ति, ‘‘मूलानि छिन्दित्वा कुम्भिं गहेस्सामी’’ति छिन्दन्तस्स पयोगे पयोगे दुक्कटं. छिन्दित्वा ओकासं कत्वा कुम्भिं केसग्गमत्तम्पि ठाना चावेति, पाराजिकं. मूलानि छिन्दतोव लुठित्वा कुम्भी निन्नट्ठानं गता, रक्खति ताव. गतट्ठानतो उद्धरति, पाराजिकं. सचे छिन्नेसु मूलेसु एकमूलमत्तेन कुम्भी तिट्ठति, सो च तं ‘‘इमस्मिं मूले छिन्ने पतिस्सती’’ति छिन्दति, छिन्नमत्ते पाराजिकं. सचे पन एकमूलेनेव पासे बद्धसूकरो विय ठिता होति, अञ्ञं किञ्चि लग्गनकं नत्थि, तस्मिम्पि मूले छिन्नमत्ते पाराजिकं. सचे कुम्भिमत्थके महापासाणो ठपितो होति, तं दण्डेन उक्खिपित्वा अपनेतुकामो कुम्भिमत्थके जातरुक्खं छिन्दति, दुक्कटं. तस्सा समीपे जातकं छेत्वा आहरति, अतत्थजातकत्ता तं छिन्दतो पाचित्तियं.

अत्तनो भाजनन्ति सचे पन कुम्भिं उद्धरितुं असक्कोन्तो कुम्भिगतभण्डग्गहणत्थं अत्तनो भाजनं पवेसेत्वा अन्तोकुम्भियं पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा अग्घनकं थेय्यचित्तो आमसति, आपत्ति दुक्कटस्स. परिच्छेदो चेत्थ पाराजिकनियमनत्थं वुत्तो. थेय्यचित्तेन पन ऊनपञ्चमासकम्पि आमसन्तो दुक्कटं आपज्जतियेव.

फन्दापेतीति एत्थ याव एकाबद्धं कत्वा अत्तनो भाजनं पवेसेति, ताव फन्दापेतीति वुच्चति. अपि च इतो चितो च अपब्यूहन्तोपि फन्दापेतियेव, सो थुल्लच्चयं आपज्जति. यदा पन एकाबद्धभावो छिन्नो, कुम्भिगतं कुम्भियमेव, भाजनगतम्पि भाजनेयेव होति, तदा अत्तनो भाजनगतं नाम होति. एवं कत्वा कुम्भितो अनीहतेपि च भाजने पाराजिकं आपज्जति.

मुट्ठिं वा छिन्दतीति एत्थ यथा अङ्गुलन्तरेहि निक्खन्तकहापणा कुम्भिगते कहापणे न सम्फुसन्ति, एवं मुट्ठिं करोन्तो मुट्ठिं छिन्दति नाम; सोपि पाराजिकं आपज्जति.

सुत्तारूळ्हन्ति सुत्ते आरूळ्हं; सुत्तेन आवुतस्सापि सुत्तमयस्सापि एतं अधिवचनं. पामङ्गादीनिहि सोवण्णमयानिपि होन्ति रूपियमयानिपि सुत्तमयानिपि, मुत्तावलिआदयोपि एत्थेव सङ्गहं गता. वेठनन्ति सीसवेठनपटो वुच्चति. एतेसु यंकिञ्चि थेय्यचित्तो आमसति, दुक्कटं. फन्दापेति, थुल्लच्चयं. पामङ्गादीनि कोटियं गहेत्वा आकासट्ठं अकरोन्तो उच्चारेति, थुल्लच्चयं.

घंसन्तो नीहरतीति एत्थ पन परिपुण्णाय कुम्भिया उपरि समतित्तिकं कुम्भिं कत्वा ठपितं वा एकं कोटिं बुन्दे एकं कोटिं मुखवट्टियं कत्वा ठपितं वा घंसन्तस्स नीहरतो थुल्लच्चयं. कुम्भिमुखा मोचेन्तस्स पाराजिकं. यं पन उपड्ढकुम्भियं वा रित्तकुम्भियं वा ठपितं, तस्स अत्तनो फुट्ठोकासोव ठानं, न सकला कुम्भी, तस्मा तं घंसन्तस्सापि नीहरतो पतिट्ठितोकासतो केसग्गमत्ते मुत्ते पाराजिकमेव. कुम्भिया पन परिपुण्णाय वा ऊनाय वा उजुकमेव उद्धरन्तस्स हेट्ठिमकोटिया पतिट्ठितोकासा मुत्तमत्तेव पाराजिकं. अन्तोकुम्भियं ठपितं यंकिञ्चि पाराजिकप्पहोनकं भण्डं सकलकुम्भियं चारेन्तस्स, पामङ्गादिञ्च घंसित्वा नीहरन्तस्स याव मुखवट्टिं नातिक्कमति, ताव थुल्लच्चयमेव. तस्स हि सब्बापि कुम्भी ठानन्ति सङ्खेपमहापच्चरियादीसु वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘ठपितट्ठानमेव ठानं, न सकला कुम्भी. तस्मा यथाठितट्ठानतो केसग्गमत्तम्पि मोचेन्तस्स पाराजिकमेवा’’ति वुत्तं, तं पमाणं. इतरं पन आकासगतं अकरोन्तस्स चीवरवंसे ठपितचीवरवेठनकनयेन वुत्तं, तं न गहेतब्बं. विनयविनिच्छये हि आगते गरुके ठातब्बं, एसा विनयधम्मता. अपिच ‘‘अत्तनो भाजनगतं वा करोति, मुट्ठिं वा छिन्दती’’ति वचनतो पेतं वेदितब्बं. यथा अन्तोकुम्भियं ठितस्स न सब्बा कुम्भी ठानन्ति.

सप्पिआदीसु यंकिञ्चि पिवतो एकपयोगेन पीतमत्ते पाराजिकन्ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. महापच्चरियादीसु पन अयं विभागो दस्सितो – ‘‘मुखं अनपनेत्वा आकड्ढन्तस्स पिवतो सचे परगलगतं पादं न अग्घति, मुखगतेन सद्धिं अग्घति, रक्खति ताव. कण्ठेन पन परिच्छिन्नकालेयेव पाराजिकं होति. सचेपि ओट्ठेहि परिच्छिन्दन्तो ओट्ठे पिदहति, पाराजिकमेव. उप्पलदण्डवेळुनाळिनळनाळिआदीहि पिवन्तस्सापि सचे परगलगतमेव पादं अग्घति, पाराजिकं. सचे सह मुखगतेन अग्घति, न ताव पाराजिकं होति. उप्पलदण्डादिगतेन सद्धिं एकाबद्धभावं कोपेत्वा ओट्ठेहि परिच्छिन्नमत्ते पाराजिकं. सचे उप्पलदण्डादिगतेन सद्धिं अग्घति, उप्पलदण्डादीनं बुन्दे अङ्गुलियापि पिहितमत्ते पाराजिकं. पादग्घनके परगलं अप्पविट्ठे उप्पलदण्डादीसु च मुखे च अतिरेकपादारहम्पि एकाबद्धं हुत्वा तिट्ठति, रक्खतियेवा’’ति. तं सब्बम्पि यस्मा ‘‘अत्तनो भाजनगतं वा करोति, मुट्ठिं वा छिन्दती’’ति इमं नयं भजति, तस्मा सुदस्सितमेव. एस ताव एकाबद्धे नयो.

सचे पन हत्थेन वा पत्तेन वा थालकादिना वा केनचि भाजनेन गहेत्वा पिवति, यम्हि पयोगे पादग्घनकं पूरेति, तम्हि गते पाराजिकं. अथ महग्घं होति, सिप्पिकायपि एकपयोगेनेव पादग्घनकं गहेतुं सक्का होति, एकुद्धारेयेव पाराजिकं. भाजनं पन निमुज्जापेत्वा गण्हन्तस्स याव एकाबद्धं होति, ताव रक्खति. मुखवट्टिपरिच्छेदेन वा उद्धारेन वा पाराजिकं. यदा पन सप्पिं वा तेलं वा अच्छं तेलसदिसमेव मधुफाणितं वा कुम्भिं आविञ्छेत्वा अत्तनो भाजने पवेसेति, तदा तेसं अच्छताय एकाबद्धता नत्थीति पादग्घनके मुखवट्टितो गळितमत्ते पाराजिकं.

पचित्वा ठपितं पन मधुफाणितं सिलेसो विय चिक्कनं आकड्ढनविकड्ढनयोग्गं होति, उप्पन्ने कुक्कुच्चे एकाबद्धमेव हुत्वा पटिनीहरितुं सक्कोति, एतं मुखवट्टिया निक्खमित्वा भाजने पविट्ठम्पि बाहिरेन सद्धिं एकाबद्धत्ता रक्खति, मुखवट्टितो छिन्नमत्ते पन पाराजिकं. योपि थेय्यचित्तेन परस्स कुम्भिया पादग्घनकं सप्पिं वा तेलं वा अवस्सपिवनकं यंकिञ्चि दुकूलसाटकं वा चम्मखण्डादीनं वा अञ्ञतरं पक्खिपति, हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं.

रित्तकुम्भिया ‘‘इदानि तेलं आकिरिस्सन्ती’’ति ञत्वा यंकिञ्चि भण्डं थेय्यचित्तो पक्खिपति, तं चे तत्थ तेले आकिण्णे पञ्चमासकअग्घनकं पिवति, पीतमत्ते पाराजिकन्ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. तं पन तत्थेव सुक्खतळाके सुक्खमातिकाय उजुकरणविनिच्छयेन विरुज्झति, अवहारलक्खणञ्चेत्थ न पञ्ञायति, तस्मा न गहेतब्बं. महापच्चरियादीसु पन तस्स उद्धारे पाराजिकं वुत्तं, तं युत्तं.

परस्स रित्तकुम्भिया सङ्गोपनत्थाय भण्डं ठपेत्वा तत्थ तेले आकिण्णे ‘‘सचे अयं जानिस्सति, मं पलिबुज्झिस्सती’’ति भीतो पादग्घनकं तेलं पीतं भण्डं थेय्यचित्तेन उद्धरति, पाराजिकं. सुद्धचित्तेन उद्धरति, परे आहरापेन्ते भण्डदेय्यं. भण्डदेय्यं नाम यं परस्स नट्ठं, तस्स मूलं वा तदेव वा भण्डं दातब्बन्ति अत्थो. नो चे देति, सामिकस्स धुरनिक्खेपे पाराजिकं. सचे परस्स कुम्भिया अञ्ञो सप्पिं वा तेलं वा आकिरति, तत्र चायं थेय्यचित्तेन तेलपिवनकं भण्डं पक्खिपति, वुत्तनयेनेव पाराजिकं. अत्तनो रित्तकुम्भिया परस्स सप्पिं वा तेलं वा आकिरणभावं ञत्वा थेय्यचित्तेन भण्डं निक्खिपति, पुब्बे वुत्तनयेनेव उद्धारे पाराजिकं. सुद्धचित्तो निक्खिपित्वा पच्छा थेय्यचित्तेन उद्धरति, पाराजिकमेव. सुद्धचित्तोव उद्धरति, नेव अवहारो, न गीवा; महापच्चरियं पन अनापत्तिमत्तमेव वुत्तं. ‘‘‘किस्स मम कुम्भियं तेलं आकिरसी’ति कुपितो अत्तनो भण्डं उद्धरित्वा छड्डेति, नो भण्डदेय्य’’न्ति कुरुन्दियं वुत्तं. थेय्यचित्तेन मुखवट्टियं गहेत्वा कुम्भिं आविञ्छति तेलं गळेतुकामो, पादग्घनके गळिते पाराजिकं. थेय्यचित्तेनेव जज्जरं करोति ‘‘सवित्वा गमिस्सती’’ति पादग्घनके सवित्वा गते पाराजिकं. थेय्यचित्तेनेव छिद्दं करोति ओमट्ठं वा उम्मट्ठं वा वेमट्ठं वा, इदं पन सम्मोहट्ठानं; तस्मा सुट्ठु सल्लेक्खेतब्बं. अयञ्हेत्थ विनिच्छयो – ओमट्ठं नाम अधोमुखछिद्दं; उम्मट्ठं नाम उद्धंमुखछिद्दं; वेमट्ठं नाम उळुङ्कस्सेव उजुगतछिद्दं. तत्र ओमट्ठस्स बहि पट्ठाय कतस्स अब्भन्तरन्ततो पादग्घनके तेले गळिते बहि अनिक्खन्तेपि पाराजिकं. कस्मा? यस्मा ततो गळितमत्तमेव बहिगतं नाम होति, न कुम्भिगतसङ्ख्यं लभति. अन्तो पट्ठाय कतस्स बाहिरन्ततो पादग्घनके गळिते पाराजिकं. उम्मट्ठस्स यथा तथा वा कतस्स बाहिरन्ततो पादग्घनके गळिते पाराजिकं. तञ्हि याव बाहिरन्ततो न गळति, ताव कुम्भिगतमेव होति. ‘‘वेमट्ठस्स च कपालमज्झतो गळितवसेन कारेतब्बो’’ति अट्ठकथासु वुत्तं. तं पन अन्तो च बहि च पट्ठाय मज्झे ठपेत्वा कतछिद्दे तळाकस्स च मरियादभेदेन समेति. अन्तो पट्ठाय कते पन बाहिरन्तेन, बहि पट्ठाय कते अब्भन्तरन्तेन कारेतब्बोति इदमेत्थ युत्तं. यो पन ‘‘वट्टित्वा गच्छिस्सती’’ति थेय्यचित्तेन कुम्भिया आधारकं वा उपत्थम्भनलेड्डुके वा अपनेति, वट्टित्वा गताय पाराजिकं. तेलाकिरणभावं पन ञत्वा रित्तकुम्भिया जज्जरभावे वा छिद्देसु वा कतेसु पच्छा निक्खन्ततेलप्पमाणेन भण्डदेय्यं होति. अट्ठकथासु पन कत्थचि पाराजिकन्तिपि लिखितं, तं पमादलिखितं.

परिपुण्णाय कुम्भिया उपरि कथलं वा पासाणं वा ‘‘पतित्वा भिन्दिस्सति, ततो तेलं पग्घरिस्सती’’ति थेय्यचित्तेन दुब्बन्धं वा करोति, दुट्ठपितं वा ठपेति, अवस्सपतनकं तथा करोन्तस्स कतमत्ते पाराजिकं. रित्तकुम्भिया उपरि करोति, तं पच्छा पुण्णकाले पतित्वा भिन्दति, भण्डदेय्यं. ईदिसेसु हि ठानेसु भण्डस्स नत्थिकाले कतपयोगत्ता आदितोव पाराजिकं न होति. भण्डविनासद्वारस्स पन कतत्ता भण्डदेय्यं होति. आहरापेन्तेसु अददतो सामिकानं धुरनिक्खेपेन पाराजिकं.

थेय्यचित्तेन मातिकं उजुकं करोति ‘‘वट्टित्वा वा गमिस्सति, वेलं वा उत्तरापेस्सती’’ति; वट्टित्वा वा गच्छतु, वेलं वा उत्तरतु, उजुकरणकाले पाराजिकं. ईदिसा हि पयोगा पुब्बपयोगावहारे सङ्गहं गच्छन्ति. सुक्खमातिकाय उजुकताय पच्छा उदके आगते वट्टित्वा वा गच्छतु, वेलं वा उत्तरतु, भण्डदेय्यं. कस्मा? ठाना चावनपयोगस्स अभावा. तस्स लक्खणं नावट्ठे आवि भविस्सति.

तत्थेव भिन्दति वातिआदीसु अट्ठकथायं ताव वुत्तं – ‘‘भिन्दति वाति मुग्गरेन पोथेत्वा भिन्दति. छड्डेति वाति उदकं वा वालिकं वा आकिरित्वा उत्तरापेति. झापेति वाति दारूनि आहरित्वा झापेति. अपरिभोगं वा करोतीति अखादितब्बं वा अपातब्बं वा करोति; उच्चारं वा पस्सावं वा विसं वा उच्छिट्ठं वा कुणपं वा पातेसि, आपत्ति दुक्कटस्साति ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कटं, बुद्धविसयो नामेसो. किञ्चापि दुक्कटं, आहरापेन्ते पन भण्डदेय्य’’न्ति. तत्थ पुरिमद्वयं न समेति. तञ्हि कुम्भिजज्जरकरणेन च मातिकाउजुकरणेन च सद्धिं एकलक्खणं. पच्छिमं पन द्वयं ठाना अचावेन्तेनापि सक्का कातुं. तस्मा एत्थ एवं विनिच्छयं वदन्ति – ‘‘अट्ठकथायं किर ‘ठाना चावनस्स नत्थिताय दुक्कट’न्ति इदं पच्छिमद्वयं सन्धाय वुत्तं. ठाना चावनं अकरोन्तोयेव हि थेय्यचित्तेन वा विनासेतुकामताय वा झापेय्यपि, अपरिभोगम्पि करेय्य. पुरिमद्वये पन वुत्तनयेन भिन्दन्तस्स वा छड्डेन्तस्स वा ठाना चावनं अत्थि, तस्मा तथा करोन्तस्स विनासेतुकामताय भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिक’’न्ति. पाळियं ‘‘दुक्कट’’न्ति वुत्तत्ता अयुत्तन्ति चे? न; अञ्ञथा गहेतब्बत्थतो. पाळियञ्हि थेय्यचित्तपक्खे ‘‘भिन्दति वाति उदकेन सम्भिन्दति, छड्डेति वाति तत्थ वमति वा पस्सावं वा छड्डेती’’ति एवमेके वदन्ति.

अयं पनेत्थ सारो – विनीतवत्थुम्हि तिणज्झापको विय ठाना अचावेतुकामोव केवलं भिन्दति, भिन्नत्ता पन तेलादीनि निक्खमन्ति, यं वा पनेत्थ पत्थिन्नं, तं एकाबद्धमेव तिट्ठति. अछड्डेतुकामोयेव च केवलं तत्थ उदकवालिकादीनि आकिरति, आकिण्णत्ता पन तेलं छड्डीयति. तस्मा वोहारवसेन ‘‘भिन्दति वा छड्डेति वा’’ति वुच्चतीति. एवमेतेसं पदानं अत्थो गहेतब्बो. नासेतुकामतापक्खे पन इतरथापि युज्जति. एवञ्हि कथियमाने पाळि च अट्ठकथा च पुब्बापरेन संसन्दित्वा कथिता होन्ति. एत्तावतापि च सन्तोसं अकत्वा आचरिये पयिरुपासित्वा विनिच्छयो वेदितब्बोति.

भूमट्ठकथा निट्ठिता.

थलट्ठकथा

९५. थलट्ठे थले निक्खित्तन्ति भूमितले वा पासाणतलपब्बततलादीसु वा यत्थ कत्थचि पटिच्छन्ने वा अप्पटिच्छन्ने वा ठपितं थलट्ठन्ति वेदितब्बं. तं सचे रासिकतं होति, अन्तोकुम्भियं भाजनगतकरणमुट्ठिच्छेदनविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं. सचे एकाबद्धं सिलेसनिय्यासादि पक्कमधुफाणितविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं. सचे गरुकं होति भारबद्धं लोहपिण्डि-गुळपिण्डि-तेलमधुघटादि वा, कुम्भियं ठानाचावनविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं. सङ्खलिकबद्धस्स च ठानभेदो सल्लक्खेतब्बो. पत्थरित्वा ठपितं पन पावारत्थरणसाटकादिं उजुकं गहेत्वा आकड्ढति, पारिमन्ते ओरिमन्तेन फुट्ठोकासं अतिक्कन्ते पाराजिकं. एवं सब्बदिसासु सल्लक्खेतब्बं. वेठेत्वा उद्धरति, केसग्गमत्तं आकासगतं करोन्तस्स पाराजिकं. सेसं वुत्तनयमेवाति.

थलट्ठकथा निट्ठिता.

आकासट्ठकथा

९६. आकासट्ठे मोरस्स छहि आकारेहि ठानपरिच्छेदो वेदितब्बो – पुरतो मुखतुण्डकेन, पच्छतो कलापग्गेन, उभयपस्सेसु पक्खपरियन्तेहि, अधो पादनखसिखाय, उद्धं सिखग्गेनाति. भिक्खु ‘‘सस्सामिकं आकासट्ठं मोरं गहेस्सामी’’ति पुरतो वा तिट्ठति, हत्थं वा पसारेति, मोरो आकासेयेव पक्खे चारेति, वातं गाहापेत्वा गमनं उपच्छिन्दित्वा तिट्ठति. तस्स भिक्खुनो दुक्कटं. तं अफन्देन्तो हत्थेन आमसति, दुक्कटमेव. ठाना अचावेन्तो फन्दापेति, थुल्लच्चयं. हत्थेन पन गहेत्वा वा अग्गहेत्वा वा मुखतुण्डकेन फुट्ठोकासं कलापग्गं, कलापग्गेन वा फुट्ठोकासं मुखतुण्डकं अतिक्कामेति, पाराजिकं. तथा वामपक्खपरियन्तेन फुट्ठोकासं दक्खिणपक्खपरियन्तं, दक्खिणपक्खपरियन्तेन वा फुट्ठोकासं वामपक्खपरियन्तं अतिक्कामेति, पाराजिकं. तथा पादनखसिखाय फुट्ठोकासं सिखग्गं, सिखग्गेन वा फुट्ठोकासं पादनखसिखं अतिक्कामेति, पाराजिकं.

आकासेन गच्छन्तो मोरो सीसादीसु यस्मिं अङ्गे निलीयति, तं तस्स ठानं. तस्मा तं हत्थे निलीनं इतो चितो च करोन्तोपि फन्दापेतियेव, यदि पन इतरेन हत्थेन गहेत्वा ठाना चावेति, पाराजिकं. इतरं हत्थं उपनेति, मोरो सयमेव उड्डेत्वा तत्थ निलीयति, अनापत्ति. अङ्गे निलीनभावं ञत्वा थेय्यचित्तेन एकं पदवारं गच्छति, थुल्लच्चयं. दुतिये पाराजिकं.

भूमियं ठितमोरो द्विन्नं वा पादानं कलापस्स च वसेन तीणि ठानानि लभति. तं उक्खिपन्तस्स याव एकम्पि ठानं पथविं फुसति, ताव थुल्लच्चयं. केसग्गमत्तम्पि पथविया मोचितमत्ते पाराजिकं. पञ्जरे ठितं सह पञ्जरेन उद्धरति, पाराजिकं. यदि पन पादं न अग्घति, सब्बत्थ अग्घवसेन कातब्बं. अन्तोवत्थुम्हि चरन्तं मोरं थेय्यचित्तेन पदसा बहिवत्थुं नीहरन्तो द्वारपरिच्छेदं अतिक्कामेति, पाराजिकं. वजे ठितबलीबद्दस्स हि वजो विय अन्तोवत्थु तस्स ठानं. हत्थेन पन गहेत्वा अन्तोवत्थुस्मिम्पि आकासगतं करोन्तस्स पाराजिकमेव. अन्तोगामे चरन्तम्पि गामपरिक्खेपं अतिक्कामेन्तस्स पाराजिकं. सयमेव निक्खमित्वा गामूपचारे वा वत्थूपचारे वा चरन्तं पन थेय्यचित्तो कट्ठेन वा कथलाय वा उत्रासेत्वा अटविमुखं करोति, मोरो उड्डेत्वा अन्तोगामे वा अन्तोवत्थुम्हि वा छदनपिट्ठे वा निलीयति, रक्खति. सचे पन अटविमुखे उड्डेति वा गच्छति वा ‘‘अटविं पवेसेत्वा गहेस्सामी’’ति परिकप्पे असति पथवितो केसग्गमत्तम्पि उड्डितमत्ते वा दुतियपदवारे वा पाराजिकं. कस्मा? यस्मा गामतो निक्खन्तस्स ठितट्ठानमेव ठानं होति. कपिञ्जरादीसुपि अयमेव विनिच्छयो.

साटकं वाति वातवेगुक्खित्तं पथवितले पत्थरित्वा ठपितमिव आकासेन गच्छन्तं खलिबद्धं साटकं अभिमुखागतं हत्थेन एकस्मिं अन्ते गण्हाति, इतो चितो च ठानं अविकोपेन्तोयेव गमनुपच्छेदे दुक्कटं. ठानाचावनं अकरोन्तो चालेति, फन्दापने थुल्लच्चयं. ठाना चावेति, पाराजिकं. ठानपरिच्छेदो चस्स मोरस्सेव छहि आकारेहि वेदितब्बो.

अबद्धसाटको पन एकस्मिं अन्ते गहितमत्तेव दुतियेनन्तेन पतित्वा भूमियं पतिट्ठाति, तस्स द्वे ठानानि होन्ति – हत्थो चेव भूमि च. तं यथागहितमेव पठमं गहितोकासप्पदेसतो चालेति, थुल्लच्चयं. पच्छा भूमितो दुतियहत्थेन वा पादेन वा उक्खिपति, पाराजिकं. पठमं वा भूमितो उद्धरति, थुल्लच्चयं. पच्छा गहितोकासप्पदेसतो चावेति, पाराजिकं. गहणं वा अमुञ्चन्तो उजुकमेव हत्थं ओनामेत्वा भूमिगतं कत्वा तेनेव हत्थेन उक्खिपति, पाराजिकं. वेठनेपि अयमेव विनिच्छयो.

हिरञ्ञं वा सुवण्णं वा छिज्जमानन्ति मनुस्सानं अलङ्करोन्तानं गीवेय्यकादिपिळन्धनं वा सुवण्णसलाकं छिन्दन्तानं सुवण्णकारानं सुवण्णखण्डं वा छिज्जमानं पतति, तञ्चे भिक्खु आकासेन आगच्छन्तं थेय्यचित्तो हत्थेन गण्हाति, गहणमेव ठानं. गहितप्पदेसतो हत्थं अपनेति, पाराजिकं. चीवरे पतितं हत्थेन उक्खिपति, पाराजिकं. अनुद्धरित्वाव याति, दुतिये पदवारे पाराजिकं. पत्ते पतितेपि एसेव नयो. सीसे वा मुखे वा पादे वा पतिट्ठितं हत्थेन गण्हाति, पाराजिकं. अग्गहेत्वाव याति, दुतिये पदवारे पाराजिकं. यत्थ कत्थचि पतति, तस्स पतितोकासोव ठानं, न सब्बं अङ्गपच्चङ्गं पत्तचीवरं वाति.

आकासट्ठकथा निट्ठिता.

वेहासट्ठकथा

९७. वेहासट्ठे मञ्चपीठादीसु ठपितं भण्डं आमासं वा होतु अनामासं वा, थेय्यचित्तेन आमसन्तस्स दुक्कटं. मञ्चपीठेसु ठपितभण्डेसु पनेत्थ थलट्ठे वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – सचे खलिया बद्धसाटको मञ्चे वा पीठे वा पत्थटो मज्झेन मञ्चतलं न फुसति, मञ्चपादेव फुसति, तेसं वसेन ठानं वेदितब्बं. पादानं उपरि फुट्ठोकासमेव हि अतिक्कमितमत्तेन तत्थ पाराजिकं होति. सह मञ्चपीठेहि हरन्तस्स पन मञ्चपीठपादानं पतिट्ठितोकासवसेन ठानं वेदितब्बं.

चीवरवंसे वाति चीवरठपनत्थाय बन्धित्वा ठपिते वंसे वा कट्ठदण्डके वा. तत्थ संहरित्वा पारतो अन्तं ओरतो भोगं कत्वा ठपितचीवरस्स पतिट्ठितोकासेन फुट्ठोकासोव ठानं, न सब्बो चीवरवंसो. तस्मा थेय्यचित्तेन तं भोगे गहेत्वा आकड्ढन्तस्स पारतो वंसे पतिट्ठितोकासं ओरतो चीवरेन वंसस्स फुट्ठप्पदेसं अतिक्कामेन्तस्स एकद्वङ्गुलमत्ताकड्ढनेनेव पाराजिकं. अन्ते गहेत्वा आकड्ढन्तस्सापि एसेव नयो. तत्थेव पन चीवरवंसे वामतो वा दक्खिणतो वा सारेन्तस्स वामन्तेन दक्खिणन्तट्ठानं दक्खिणन्तेन वा वामन्तट्ठानं अतिक्कन्तमत्ते दसद्वादसङ्गुलमत्तसारणेनेव पाराजिकं. उद्धं उक्खिपन्तस्स केसग्गमत्तुक्खिपनेन पाराजिकं. चीवरवंसं फुसन्तं वा अफुसन्तं वा रज्जुकेन बन्धित्वा ठपितचीवरं मोचेन्तस्स थुल्लच्चयं, मुत्ते पाराजिकं. मुत्तमत्तमेव हि तं ‘‘ठाना चुत’’न्ति सङ्ख्यं गच्छति. वंसे वेठेत्वा ठपितं निब्बेठेन्तस्स थुल्लच्चयं, निब्बेठितमत्ते पाराजिकं. वलयं कत्वा ठपिते वलयं छिन्दति वा मोचेति वा एकं वा वंसकोटिं मोचेत्वा नीहरति, थुल्लच्चयं. छिन्नमत्ते मुत्तमत्ते नीहटमत्ते च पाराजिकं. तथा अकत्वाव चीवरवंसे इतो चितो च सारेति, रक्खति ताव. वलयस्स हि सब्बोपि चीवरवंसो ठानं. कस्मा? तत्थ संसरणधम्मताय. यदा पन नं हत्थेन गहेत्वा आकासगतं करोति, पाराजिकं. पसारेत्वा ठपितस्स पतिट्ठितोकासेन फुट्ठोकासोव ठानं. तत्थ संहरित्वा ठपिते वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो. यं पन एकेनन्तेन भूमिं फुसित्वा ठितं होति, तस्स चीवरवंसे च भूमियञ्च पतिट्ठितोकासवसेन द्वे ठानानि. तत्थ भूमियं एकेनन्तेन पतिट्ठिते अबद्धसाटके वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. चीवररज्जुयापि अयमेव विनिच्छयो.

अङ्कुसके लग्गेत्वा ठपितभण्डं पन भेसज्जघटो वा भेसज्जत्थविका वा सचे भित्तिं वा भूमिं वा अफुसित्वा ठपितं लग्गनकं घंसन्तस्स नीहरतो अङ्कुसकोटितो निक्खन्तमत्ते पाराजिकं. लग्गनकं बद्धं होति, बुन्देन उक्खिपित्वा आकासगतं करोन्तस्स अङ्कुसकोटितो अनिक्खन्तेपि पाराजिकं. भित्तिनिस्सितं होति, पठमं अङ्कुसकोटितो नीहरति, थुल्लच्चयं. पच्छा भित्तिं मोचेति, पाराजिकं. पठमं भित्तिं मोचेत्वा पच्छा अङ्कुसतो नीहरन्तस्सापि एसेव नयो. सचे पन भारियं भण्डं नीहरितुं असक्कोन्तो सयं भित्तिनिस्सितं कत्वा अङ्कुसतो नीहरति, पुन भित्तिं अमोचेत्वापि अङ्कुसतो नीहटमत्तेयेव पाराजिकं. अत्तना कतट्ठानञ्हि ठानं न होति. भूमिं फुसित्वा ठितस्स पन द्वे एव ठानानि. तत्थ वुत्तोयेव विनिच्छयो. यं पन सिक्काय पक्खिपित्वा लग्गितं होति, तं सिक्कातो नीहरन्तस्सापि सह सिक्काय अङ्कुसतो नीहरन्तस्सापि पाराजिकं. भित्तिभूमिसन्निस्सितवसेन चेत्थ ठानभेदोपि वेदितब्बो.

भित्तिखीलोति उजुकं कत्वा भित्तियं आकोटितो वा तत्थजातको एव वा; नागदन्तो पन वङ्को आकोटितो एव. तेसु लग्गेत्वा ठपितं अङ्कुसके वुत्तनयेनेव विनिच्छिनितब्बं. द्वीसु तीसु पन पटिपाटिया ठितेसु आरोपेत्वा ठपितं कुन्तं वा भिन्दिवालं वा अग्गे वा बुन्दे वा गहेत्वा आकड्ढति, एकमेकस्स फुट्ठोकासमत्ते अतिक्कन्ते पाराजिकं. फुट्ठोकासमत्तमेव हि तेसं ठानं होति, न सब्बे खीला वा नागदन्ता वा. भित्तिअभिमुखो ठत्वा मज्झे गहेत्वा आकड्ढति, ओरिमन्तेन फुट्ठोकासं पारिमन्तेन अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं. परतो पेल्लेन्तस्सापि एसेव नयो. हत्थेन गहेत्वा उजुकं उक्खिपन्तो केसग्गमत्तम्पि आकासगतं करोति, पाराजिकं. भित्तिं निस्साय ठपितं भित्तिं घंसन्तो आकड्ढति, अग्गेन फुट्ठोकासं बुन्दं, बुन्देन वा फुट्ठोकासं अग्गं अतिक्कामेन्तस्स पाराजिकं. भित्तिअभिमुखो ठत्वा आकड्ढन्तो एकेनन्तेन फुट्ठोकासं अपरन्तं अतिक्कामेति, पाराजिकं. उजुकं उक्खिपन्तो केसग्गमत्तं आकासगतं करोति, पाराजिकं.

रुक्खे वा लग्गितन्ति तालरुक्खादीसु आरोपेत्वा लग्गिते अङ्कुसकादीसु वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो. तत्थजातकं पन तालपिण्डिं चालेन्तस्स थुल्लच्चयं. यस्मिं फले पाराजिकवत्थु पूरति, तस्मिं बन्धना मुत्तमत्ते पाराजिकं. पिण्डिं छिन्दति, पाराजिकं. अग्गेन पण्णन्तरं आरोपेत्वा ठपिता द्वे ठानानि लभति – ठपितट्ठानञ्च वण्टट्ठानञ्च; तत्थ वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो. यो पन ‘‘छिन्नमत्ता पतमाना सद्दं करेय्या’’ति भयेन सयं अग्गेन पण्णन्तरं आरोपेत्वा छिन्दति, छिन्नमत्ते पाराजिकं. अत्तना कतट्ठानञ्हि ठानं न होति. एतेन उपायेन सब्बरुक्खानं पुप्फफलेसु विनिच्छयो वेदितब्बो.

पत्ताधारकेपीति एत्थ रुक्खाधारको वा होतु वलयाधारको वा दण्डाधारको वा यंकिञ्चि पत्तट्ठपनकं पच्छिकापि होतु पत्ताधारको त्वेव सङ्ख्यं गच्छति. तत्थ ठपितपत्तस्स पत्तेन फुट्ठोकासो एव ठानं. तत्थ रुक्खाधारके पञ्चहाकारेहि ठानपरिच्छेदो होति. तत्थ ठितं पत्तं मुखवट्टियं गहेत्वा चतूसु दिसासु यतो कुतोचि कड्ढन्तो एकेनन्तेन फुट्ठोकासं अपरन्तं अतिक्कामेति, पाराजिकं. उद्धं केसग्गमत्तं उक्खिपतो पाराजिकं. सहाधारकेन हरन्तस्सापि एसेव नयोति.

वेहासट्ठकथा निट्ठिता.

उदकट्ठकथा

९८. उदकट्ठे – उदके निक्खित्तं होतीति राजभयादिभीतेहि उदकेन अविनस्सनधम्मेसु तम्बलोहभाजनादीसु सुप्पटिच्छन्नं कत्वा पोक्खरणीआदीसु असन्दनके उदके निक्खित्तं. तस्स पतिट्ठितोकासोयेव ठानं, न सब्बं उदकं. गच्छति वा आपत्ति दुक्कटस्साति अगम्भीरे उदके पदसा गच्छन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं. गम्भीरे हत्थेहि वा पादेहि वा पयोगं करोन्तस्स हत्थवारेहि वा पदवारेहि वा पयोगे पयोगे दुक्कटं. एसेव नयो कुम्भिगहणत्थं निमुज्जनुम्मुज्जनेसु. सचे पन अन्तरा किञ्चि उदकसप्पं वा वाळमच्छं वा दिस्वा भीतो पलायति, अनापत्ति. आमसनादीसु भूमिगताय कुम्भिया वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – तत्थ भूमिं खणित्वा कड्ढति, इध कद्दमे ओसारेति. एवं छहाकारेहि ठानपरिच्छेदो होति.

उप्पलादीसु यस्मिं पुप्फे वत्थुं पूरेति, तस्मिं छिन्नमत्ते पाराजिकं. उप्पलजातिकानञ्चेत्थ याव एकस्मिम्पि पस्से वाको न छिज्जति, ताव रक्खति. पदुमजातिकानं पन दण्डे छिन्ने अब्भन्तरे सुत्तं अच्छिन्नम्पि न रक्खति. सामिकेहि छिन्दित्वा ठपितानि उप्पलादीनि होन्ति, यं वत्थुं पूरेति, तस्मिं उद्धटे पाराजिकं. हत्थकबद्धानि होन्ति, यस्मिं हत्थके वत्थु पूरति, तस्मिं उद्धटे पाराजिकं. भारबद्धानि होन्ति, तं भारं छन्नं आकारानं येन केनचि आकारेन ठाना चावेन्तस्स भूमट्ठकुम्भियं वुत्तनयेन पाराजिकं. दीघनाळानि उप्पलादीनि होन्ति, पुप्फेसु वा नाळेसु वा वेणिं कत्वा उदकपिट्ठे रज्जुकेसु तिणानि सन्थरित्वा ठपेन्ति वा बन्धन्ति वा, तेसं दीघतो पुप्फग्गेन च नाळन्तेन च तिरियं परियन्तेहि हेट्ठा पतिट्ठितोकासेन उद्धं उपरि ठितस्स पिट्ठियाति छहाकारेहि ठाना चावनपरिच्छेदो वेदितब्बो.

योपि उदकपिट्ठियं ठपितपुप्फकलापं उदकं चालेत्वा वीचिं उट्ठापेत्वा केसग्गमत्तम्पि यथाठितट्ठानतो चावेति, पाराजिकं. अथ पन परिकप्पेति ‘‘एत्थ गतं गहेस्सामी’’ति, रक्खति ताव; गतट्ठाने पन उद्धरतो पाराजिकं. उदकतो अच्चुग्गतस्स पुप्फस्स सकलमुदकं ठानं, तं उप्पाटेत्वा उजुकं उद्धरन्तस्स नाळन्ते केसग्गमत्तं उदकतो अतिक्कन्ते पाराजिकं. पुप्फे गहेत्वा अपनामेत्वा आकड्ढन्तो उप्पाटेति, न उदकं ठानं, उप्पाटितमत्ते पाराजिकं. कलापबद्धानि पुप्फानि उदकट्ठाने वा रुक्खे वा गच्छे वा बन्धित्वा ठपेन्ति, बन्धनं अमोचेत्वा इतो चितो च करोन्तस्स थुल्लच्चयं, बन्धने मुत्तमत्ते पाराजिकं. पठमं बन्धनं मोचेत्वा पच्छा हरति, एत्थ छहाकारेहि ठानपरिच्छेदोति इदं उभयं महापच्चरियादीसु वुत्तं. पदुमिनियं पुप्फानि सह पदुमिनिंया गण्हितुकामस्स पुप्फनाळेहि च पत्तनाळेहि च फुट्ठउदकवसेन उद्धञ्चेव तिरियञ्च ठानपरिच्छेदो वेदितब्बो. तं पनस्स पदुमिनिं अनुप्पाटेत्वा पुप्फानि वा पत्तानि वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढन्तस्स थुल्लच्चयं. उप्पाटितमत्ते पाराजिकं.

पुप्फपत्तनाळे ठानतो अचावेत्वापि पठमं पदुमिनिं उप्पाटेन्तस्स थुल्लच्चयं. पच्छा पुप्फपत्तनाळेसु ठाना चावितेसु पाराजिकं. उप्पाटिताय पदुमिनिया पुप्फं गण्हन्तो पन भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो. बहि ठपिते रासिकतकलापबद्धभारबद्धपुप्फेपि एसेव नयो. भिसं वा मुळालं वा येन वत्थु पूरति, तं उप्पाटेन्तस्स पाराजिकं. कद्दमे फुट्ठोकासवसेन चेत्थ ठानं परिच्छिन्दितब्बं. तानि उप्पाटेन्तस्स सुखुमम्पि मूलं अच्छिन्नं होति, रक्खति ताव. भिसपब्बे जातं पत्तं वा पुप्फं वा होति, तम्पि रक्खतीति महाअट्ठकथायमेव वुत्तं. भिसगण्ठिम्हि पन कण्टको होति योब्बनप्पत्तानं मुखपिळका विय, अयं अदीघत्ता न रक्खति. सेसं उप्पलादीसु वुत्तनयमेव.

मच्छकच्छपानं सस्सामिकानं वापिआदीसु सकलमुदकं ठानं. तस्मा यो पटिजग्गनट्ठाने सस्सामिकं मच्छं बळिसेन वा जालेन वा कुमनेन वा हत्थेन वा गण्हाति, तस्स येन मच्छेन वत्थु पूरति, तस्मिं केसग्गमत्तम्पि उदकतो उद्धटमत्ते पाराजिकं. कोचि मच्छो गय्हमानो इतो चितो च धावति, आकासं वा उप्पतति, तीरे वा पतति, आकासे वा ठितं तीरे वा पतितं गण्हतोपि पाराजिकमेव. कच्छपम्पि बहि गोचरत्थं गतं गण्हतो एसेव नयो. उदकट्ठं पन उदका मोचयतो पाराजिकं.

तेसु तेसु पन जनपदेसु सब्बसाधारणस्स महातळाकस्स निद्धमनतुम्बं निस्साय सब्बसाधारणमेव कुन्नदीसदिसं उदकवाहकं खणन्ति. ततो खुद्दकमातिकायो नीहरित्वा मातिकाकोटियं अत्तनो अत्तनो वळञ्जनत्थाय आवाटे खणन्ति. तेसं पन यदा उदकेन अत्थो होति, तदा आवाटे खुद्दकमातिकायो उदकवाहकञ्च सोधेत्वा निद्धमनतुम्बं उग्घाटेन्ति. ततो उदकेन सद्धिं मच्छा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन आवाटे पत्वा वसन्ति. तत्थ तळाके च उदकवाहकेसु च मच्छे गण्हन्ते न वारेन्ति. खुद्दकासु पन अत्तनो अत्तनो मातिकासु उदकआवाटेसु च पविट्ठमच्छे गण्हितुं न देन्ति, वारेन्ति; तत्थ यो तळाके वा निद्धमनतुम्बे वा उदकवाहके वा मच्छे गण्हाति, अवहारेन सो न कारेतब्बो. खुद्दकमातिकासु पन आवाटेसु वा पविट्ठं गण्हन्तो गहितस्स अग्घवसेन कारेतब्बो. सचे ततो गय्हमानो मच्छो आकासे वा उप्पतति, तीरे वा पतति, तं आकासट्ठं वा तीरट्ठं वा उदकविनिमुत्तं गण्हतो अवहारो नत्थि. कस्मा? यस्मा अत्तनो परिग्गहट्ठाने ठितस्सेव ते सामिका. एवरूपा हि तत्थ कतिका. कच्छपेपि एसेव नयो.

सचे पन मच्छो गय्हमानो आवाटतो खुद्दकमातिकं आरुहति, तत्थ नं गण्हतोपि अवहारोयेव. खुद्दकमातिकातो पन उदकवाहकं, ततो च तळाकं आरूळ्हं गण्हतो अवहारो नत्थि. यो आवाटतो भत्तसित्थेहि पलोभेत्वा मातिकं आरोपेत्वा गण्हाति, अवहारोव. ततो पन पलोभेत्वा उदकवाहकं आरोपेत्वा गण्हन्तस्स अवहारो नत्थि. केचि पन कुतोचिदेव सब्बसाधारणट्ठानतो मच्छे आनेत्वा पच्छिमवत्थुभागे उदकावाटे खिपित्वा पोसेत्वा दिवसे दिवसे द्वे तीणि उत्तरिभङ्गत्थाय मारेन्ति. एवरूपं मच्छं उदके वा आकासे वा तीरे वा यत्थ कत्थचि ठितं गण्हतो अवहारो एव. कच्छपेपि एसेव नयो.