सिक्खापच्चक्खानविभङ्गवण्णना

सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वाति सिक्खञ्च अप्पटिक्खिपित्वा दुब्बलभावञ्च अप्पकासेत्वा. यस्मा च दुब्बल्ये आविकतेपि सिक्खा अप्पच्चक्खाताव होति, सिक्खाय पन पच्चक्खाताय दुब्बल्यं आविकतमेव होति. तस्मा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति इमिना पदेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति. यथा पन ‘‘दिरत्ततिरत्तं सहसेय्यं कप्पेय्या’’ति वुत्ते दिरत्तवचनेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति, केवलं लोकवोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय मुखारूळ्हताय एतं वुत्तं. एवमिदम्पि वोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय मुखारूळ्हताय वुत्तन्ति वेदितब्बं.

यस्मा वा भगवा सात्थं सब्यञ्जनं धम्मं देसेति, तस्मा ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’ति इमिना अत्थं सम्पादेत्वा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति इमिना ब्यञ्जनं सम्पादेति. परिवारकपदविरहितञ्हि एकमेव अत्थपदं वुच्चमानं परिवारविरहितो राजा विय, वत्थालङ्कारविरहितो विय च पुरिसो न सोभति; परिवारकेन पन अत्थानुलोमेन सहायपदेन सद्धिं तं सोभतीति.

यस्मा वा सिक्खापच्चक्खानस्स एकच्चं दुब्बल्याविकम्मं अत्थो होति, तस्मा तं सन्धाय ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’तिपदस्स अत्थं विवरन्तो ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति आह.

तत्थ सिया यस्मा न सब्बं दुब्बल्याविकम्मं सिक्खापच्चक्खानं, तस्मा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति पठमं वत्वा तस्स अत्थनियमनत्थं ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’ति वत्तब्बन्ति, तञ्च न; कस्मा? अत्थानुक्कमाभावतो. ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति हि वुत्तत्ता यं सिक्खं समापन्नो, तं अप्पच्चक्खायाति वुच्चमानो अनुक्कमेनेव अत्थो वुत्तो होति, न अञ्ञथा. तस्मा इदमेव पठमं वुत्तन्ति.

अपिच अनुपटिपाटियापि एत्थ अत्थो वेदितब्बो. कथं? ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति एत्थ यं सिक्खं समापन्नो तं अप्पच्चक्खाय यञ्च साजीवं समापन्नो तत्थ दुब्बल्यं अनाविकत्वाति.

इदानि सिक्खापच्चक्खानदुब्बल्याविकम्मानं विसेसाविसेसं सिक्खापच्चक्खानलक्खणञ्च दस्सेन्तो ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ अत्थि भिक्खवेतिआदीनि द्वे मातिकापदानि; तानि विभजन्तो ‘‘कथञ्च भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना – कथन्ति केन आकारेन. दुब्बल्याविकम्मञ्चाति दुब्बल्यस्स आविकम्मञ्च. इधाति इमस्मिं सासने. उक्कण्ठितोति अनभिरतिया इमस्मिं सासने किच्छजीविकप्पत्तो. अथ वा अज्ज यामि, स्वे यामि, इतो यामि, एत्थ यामीति उद्धं कण्ठं कत्वा विहरमानो, विक्खित्तो अनेकग्गोति वुत्तं होति. अनभिरतोति सासने अभिरतिविरहितो.

सामञ्ञा चवितुकामोति समणभावतो अपगन्तुकामो. भिक्खुभावन्ति भिक्खुभावेन. करणत्थे उपयोगवचनं. ‘‘कण्ठे आसत्तेन अट्टीयेय्या’’तिआदीसु (पारा. १६२) पन यथालक्खणं करणवचनेनेव वुत्तं. अट्टीयमानोति अट्टं पीळितं दुक्खितं विय अत्तानं आचरमानो; तेन वा भिक्खुभावेन अट्टो करियमानो पीळियमानोति अत्थो. हरायमानोति लज्जमानो. जिगुच्छमानोति असुचिं विय तं जिगुच्छन्तो. गिहिभावं पत्थयमानोतिआदीनि उत्तानत्थानियेव. यंनूनाहं बुद्धं पच्चक्खेय्यन्ति एत्थ यंनूनाति परिवितक्कदस्सने निपातो. इदं वुत्तं होति – ‘‘सचाहं बुद्धं पच्चक्खेय्यं, साधु वत मे सिया’’ति. वदति विञ्ञापेतीति इममत्थं एतेहि वा अञ्ञेहि वा ब्यञ्जनेहि वचीभेदं कत्वा वदति चेव, यस्स च वदति, तं विञ्ञापेति जानापेति. एवम्पीति उपरिमत्थसम्पिण्डनत्तो पिकारो. एवम्पि दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अप्पच्चक्खाता, अञ्ञथापि.

इदानि तं अञ्ञथापि दुब्बल्याविकम्मं सिक्खाय च अप्पच्चक्खानं दस्सेन्तो ‘‘अथ वा पना’’तिआदिमाह. तं सब्बं अत्थतो उत्तानमेव. पदतो पनेत्थ आदितो पट्ठाय ‘‘बुद्धं पच्चक्खेय्यं, धम्मं, सङ्घं, सिक्खं, विनयं, पातिमोक्खं, उद्देसं, उपज्झायं, आचरियं, सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं, समानुपज्झायकं, समानाचरियकं, सब्रह्मचारिं पच्चक्खेय्य’’न्ति इमानि चुद्दस पदानि पच्चक्खानाकारेन वुत्तानि.

गिही अस्सन्तिआदीनि ‘‘गिही, उपासको, आरामिको, सामणेरो, तित्थियो, तित्थियसावको, अस्समणो, असक्यपुत्तियो अस्स’’न्ति इमानि अट्ठ पदानि ‘‘अस्स’’न्ति इमिना भावविकप्पाकारेन वुत्तानि. एवं ‘‘यंनूनाह’’न्ति इमिना पटिसंयुत्तानि द्वावीसति पदानि.

४६. यथा च एतानि, एवं ‘‘यदि पनाहं, अपाहं, हन्दाहं, होति मे’’ति इमेसु एकमेकेन पटिसंयुत्तानि द्वावीसतीति सब्बानेव सतञ्च दस च पदानि होन्ति.

४७. ततो परं सरितब्बवत्थुदस्सननयेन पवत्तानि ‘‘मातरं सरामी’’तिआदीनि सत्तरस पदानि. तत्थ खेत्तन्ति सालिखेत्तादिं. वत्थुन्ति तिणपण्णसाकफलाफलसमुट्ठानट्ठानं. सिप्पन्ति कुम्भकारपेसकारसिप्पादिकं.

४८. ततो परं सकिञ्चनसपलिबोधभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘माता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’’तिआदीनि नव पदानि.

४९. ततो परं सनिस्सयसप्पतिट्ठभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘माता मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’’तिआदीनि सोळस पदानि.

५०. ततो परं एकभत्तएकसेय्यब्रह्मचरियानं दुक्करभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘दुक्कर’’न्तिआदीनि अट्ठ पदानि.

तत्थ दुक्करन्ति एकभत्तादीनं करणे दुक्करतं दस्सेति. न सुकरन्ति सुकरभावं पटिक्खिपति. एवं दुच्चरं न सुचरन्ति एत्थ. न उस्सहामीति तत्थ उस्साहाभावं असक्कुणेय्यतं दस्सेति. न विसहामीति असय्हतं दस्सेति. न रमामीति रतिया अभावं दस्सेति. नाभिरमामीति अभिरतिया अभावं दस्सेति. एवं इमानि च पञ्ञास, पुरिमानि च दसुत्तरसतन्ति सट्ठिसतं पदानि दुब्बल्याविकम्मवारे वुत्तानीति वेदितब्बानि.

५१. सिक्खापच्चक्खानवारेपि ‘‘कथञ्च भिक्खवे’’ति आदि सब्बं अत्थतो उत्तानमेव. पदतो पनेत्थापि ‘‘बुद्धं पच्चक्खामि, धम्मं, सङ्घं, सिक्खं, विनयं, पातिमोक्खं, उद्देसं, उपज्झायं, आचरियं, सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं, समानुपज्झायकं, समानाचरियकं, सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति इमानि चुद्दस पदानि सिक्खापच्चक्खानवचनसम्बन्धेन पवत्तानि. सब्बपदेसु च ‘‘वदति विञ्ञापेती’’ति वचनस्स अयमत्थो – वचीभेदं कत्वा वदति, यस्स च वदति तं तेनेव वचीभेदेन ‘‘अयं सासनं जहितुकामो सासनतो मुच्चितुकामो भिक्खुभावं चजितुकामो इमं वाक्यभेदं करोती’’ति विञ्ञापेति सावेति जानापेति.

सचे पनायं ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वत्तुकामो पदपच्चाभट्ठं कत्वा ‘‘पच्चक्खामि बुद्ध’’न्ति वा वदेय्य. मिलक्खभासासु वा अञ्ञतरभासाय तमत्थं वदेय्य. ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वत्तुकामो उप्पटिपाटिया ‘‘धम्मं पच्चक्खामी’’ति वा ‘‘सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति वा वदेय्य, सेय्यथापि उत्तरिमनुस्सधम्मविभङ्गे ‘‘पठमं झानं समापज्जामी’’ति वत्तुकामो ‘‘दुतियं झान’’न्ति वदति, सचे यस्स वदति सो ‘‘अयं भिक्खुभावं चजितुकामो एतमत्थं वदती’’ति एत्तकमत्तम्पि जानाति, विरद्धं नाम नत्थि; खेत्तमेव ओतिण्णं, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. सक्कत्ता वा ब्रह्मत्ता वा चुतसत्तो विय चुतोव होति सासना.

सचे पन ‘‘बुद्धं पच्चक्खि’’न्ति वा, ‘‘बुद्धं पच्चक्खिस्सामी’’ति वा, ‘‘बुद्धं पच्चक्खेय्य’’न्ति वाति अतीतानागतपरिकप्पवचनेहि वदति, दूतं वा पहिणाति, सासनं वा पेसेति, अक्खरं वा छिन्दति, हत्थमुद्दाय वा तमत्थं आरोचेति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा. उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनं पन हत्थमुद्दायपि सीसं एति. सिक्खापच्चक्खानं मनुस्सजातिकसत्तस्स सन्तिके चित्तसम्पयुत्तं वचीभेदं करोन्तस्सेव सीसं एति. वचीभेदं कत्वा विञ्ञापेन्तोपि च यदि ‘‘अयमेव जानातू’’ति एकं नियमेत्वा आरोचेति, तञ्च सोयेव जानाति, पच्चक्खाता होति सिक्खा. अथ सो न जानाति, अञ्ञो समीपे ठितो जानाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा. अथ द्विन्नं ठितट्ठाने द्विन्नम्पि नियमेत्वा ‘‘एतेसं आरोचेमी’’ति वदति, तेसु एकस्मिं जानन्तेपि द्वीसु जानन्तेसुपि पच्चक्खाताव होति सिक्खा. एवं सम्बहुलेसुपि वेदितब्बं.

सचे पन अनभिरतिया पीळितो सभागे भिक्खू परिसङ्कमानो ‘‘यो कोचि जानातू’’ति उच्चसद्दं करोन्तो ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वदति, तञ्च अविदूरे ठितो नवकम्मिको वा अञ्ञो वा समयञ्ञू पुरिसो सुत्वा ‘‘उक्कण्ठितो अयं समणो गिहिभावं पत्थेति, सासनतो चुतो’’ति जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. तङ्खणञ्ञेव पन अपुब्बं अचरिमं दुज्जानं, सचे आवज्जनसमये जानाति; यथा पकतिया लोके मनुस्सा वचनं सुत्वा जानन्ति, पच्चक्खाता होति सिक्खा. अथ अपरभागे ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति कङ्खन्तो चिरेन जानाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा. इदञ्हि सिक्खापच्चक्खानञ्च उपरि अभूतारोचनदुट्ठुल्लवाचा-अत्तकामदुट्ठदोसभूता-रोचनसिक्खापदानि च एकपरिच्छेदानि. आवज्जनसमये ञाते एव सीसं एन्ति, ‘‘किं अयं भणती’’ति कङ्खता चिरेन ञाते सीसं न एन्ति. यथा चायं ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति पदे विनिच्छये वुत्तो; एवं सब्बपदेसु वेदितब्बो.

यस्मा च यदा सिक्खा पच्चक्खाता होति, तदा ‘‘यंनूनाहं बुद्धं पच्चक्खेय्य’’न्तिआदीनि अवदतापि दुब्बल्यं आविकतमेव होति; तस्मा सब्बेसं पदानं अवसाने वुत्तं – ‘‘एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता’’ति.

ततो परं गिहीति मं धारेहीति एत्थ सचेपि ‘‘गिही भविस्सामी’’ति वा ‘‘गिही होमी’’ति वा ‘‘गिही जातोम्ही’’ति वा ‘‘गिहिम्ही’’ति वा वदति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा. सचे पन ‘‘अज्ज पट्ठाय गिहीति मं धारेही’’ति वा ‘‘जानाही’’ति वा ‘‘सञ्जानाही’’ति वा ‘‘मनसि करोही’’ति वा वदति, अरियकेन वा वदति मिलक्खकेन वा; एवमेतस्मिं अत्थे वुत्ते यस्स वदति, सचे सो जानाति, पच्चक्खाता होति सिक्खा. एस नयो सेसेसुपि ‘‘उपासको’’तिआदीसु सत्तसु पदेसु. एवं इमानि च अट्ठ, पुरिमानि च चुद्दसाति द्वावीसति पदानि होन्ति.

५२. इतो परं पुरिमानेव चुद्दस पदानि ‘‘अलं मे, किन्नु मे, न ममत्थो, सुमुत्ताह’’न्ति इमेहि चतूहि योजेत्वा वुत्तानि छप्पञ्ञास होन्ति. तत्थ अलन्ति होतु, परियत्तन्ति अत्थो. किंनु मेति किं मय्हं किच्चं, किं करणीयं, किं साधेतब्बन्ति अत्थो. न ममत्थोति नत्थि मम अत्थो. सुमुत्ताहन्ति सुमुत्तो अहं. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव. एवं इमानि च छप्पञ्ञास पुरिमानि च द्वावीसतीति अट्ठसत्तति पदानि सरूपेनेव वुत्तानि.

५३. यस्मा पन तेसं वेवचनेहिपि सिक्खापच्चक्खानं होति, तस्मा ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपी’’तिआदिमाह. तत्थ यानि वा पनञ्ञानिपीति पाळियं ‘‘बुद्ध’’न्तिआदीनि आगतपदानि ठपेत्वा यानि अञ्ञानि अत्थि. बुद्धवेवचनानि वाति बुद्धस्स वा परियायनामानि…पे… असक्यपुत्तियस्स वा. तत्थ वण्णपट्ठाने आगतं नामसहस्सं उपालिगाथासु (म. नि. २.७६) नामसतं अञ्ञानि च गुणतो लब्भमानानि नामानि ‘‘बुद्धवेवचनानी’’ति वेदितब्बानि. सब्बानिपि धम्मस्स नामानि धम्मवेवचनानीति वेदितब्बानि. एस नयो सब्बत्थ.

अयं पनेत्थ योजना – बुद्धं पच्चक्खामीति न वेववचनेन पच्चक्खानं यथारुतमेव. ‘‘सम्मासम्बुद्धं पच्चक्खामि, अनन्तबुद्धिं, अनोमबुद्धिं, बोधिपञ्ञाणं, धीरं, विगतमोहं, पभिन्नखीलं, विजितविजयं पच्चक्खामी’’ति एवमादिबुद्धवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं.

धम्मं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं, यथारुतमेव. ‘‘स्वाक्खातं धम्मं पच्चक्खामि, सन्दिट्ठिकं, अकालिकं, एहिपस्सिकं, ओपनेय्यिकं, पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहि धम्मं पच्चक्खामि. असङ्खतं धम्मं पच्चक्खामि; विरागं, निरोधं, अमतं धम्मं पच्चक्खामि, दीघनिकायं पच्चक्खामि, ब्रह्मजालं मज्झिमनिकायं, मूलपरियायं, संयुत्तनिकायं, ओघतरणं, अङ्गुत्तरनिकायं, चित्तपरियादानं, खुद्दकनिकायं, जातकं, अभिधम्मं, कुसलं धम्मं, अकुसलं धम्मं, अब्याकतं धम्मं, सतिपट्ठानं, सम्मप्पधानं, इद्धिपादं, इन्द्रियं, बलं, बोज्झङ्गं, मग्गं, फलं, निब्बानं पच्चक्खामी’’ति चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सेसु एकधम्मक्खन्धस्सपि नामं धम्मवेवचनमेव. एवं धम्मवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

सङ्घं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘सुप्पटिपन्नं सङ्घं पच्चक्खामि, उजुप्पटिपन्नं, ञायप्पटिपन्नं, सामीचिप्पटिपन्नं सङ्घं, चतुपुरिसयुगं सङ्घं, अट्ठपुरिसपुग्गलं सङ्घं, आहुनेय्यं सङ्घं, पाहुनेय्यं, दक्खिणेय्यं, अञ्जलिकरणीयं, अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं सङ्घं पच्चक्खामी’’ति एवं सङ्घवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

सिक्खं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘भिक्खुसिक्खं पच्चक्खामि, भिक्खुनीसिक्खं, अधिसीलसिक्खं, अधिचित्तसिक्खं, अधिपञ्ञासिक्खं पच्चक्खामी’’ति एवं सिक्खावेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

विनयं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘भिक्खुविनयं पच्चक्खामि, भिक्खुनीविनयं, पठमं पाराजिकं, दुतियं ततियं चतुत्थं पाराजिकं, सङ्घादिसेसं, थुल्लच्चयं, पाचित्तियं, पाटिदेसनीयं, दुक्कटं, दुब्भासितं पच्चक्खामी’’ति एवमादिविनयवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

पातिमोक्खं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘भिक्खुपातिमोक्खं भिक्खुनीपातिमोक्खं पच्चक्खामी’’ति एवं पातिमोक्खवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

उद्देसं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘भिक्खुपातिमोक्खुद्देसं, भिक्खुनीपातिमोक्खुद्देसं, पठमं पातिमोक्खुद्देसं, दुतियं ततियं चतुत्थं पञ्चमं पातिमोक्खुद्देसं, सम्मासम्बुद्धुद्देसं, अनन्तबुद्धिउद्देसं, अनोमबुद्धिउद्देसं, बोधिपञ्ञाणुद्देसं, धीरुद्देसं, विगतमोहुद्देसं, पभिन्नखीलुद्देसं, विजितविजयुद्देसं पच्चक्खामी’’ति एवमादिउद्देसवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

उपज्झायं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘यो मं पब्बाजेसि, यो मं उपसम्पादेसि, यस्स मूलेनाहं पब्बजितो, यस्स मूलेनाहं उपसम्पन्नो, यस्समूलिका मय्हं पब्बज्जा, यस्समूलिका मय्हं उपसम्पदा ताहं पच्चक्खामी’’ति एवं उपज्झायवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

आचरियं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘यो मं पब्बाजेसि, यो मं अनुस्सावेसि, याहं निस्साय वसामि, याहं उद्दिसापेमि, याहं परिपुच्छामि, यो मं उद्दिसति, यो मं परिपुच्छापेति ताहं पच्चक्खामी’’ति एवं आचरियवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

सद्धिविहारिकं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘याहं पब्बाजेसिं, याहं उपसम्पादेसिं, मय्हं मूलेन यो पब्बजितो, मय्हं मूलेन यो उपसम्पन्नो, मय्हंमूलिका यस्स पब्बज्जा, मय्हं मूलिका यस्स उपसम्पदा ताहं पच्चक्खामी’’ति एवं सद्धिविहारिकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

अन्तेवासिकंपच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘याहं पब्बाजेसिं, याहं अनुस्सावेसिं, यो मं निस्साय वसति, यो मं उद्दिसापेति, यो मं परिपुच्छति, यस्साहं उद्दिसामि, याहं परिपुच्छापेमि तं पच्चक्खामी’’ति एवं अन्तेवासिकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

समानुपज्झायकं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘मय्हं उपज्झायो यं पब्बाजेसि, यं उपसम्पादेसि, यो तस्स मूलेन पब्बजितो, यो तस्स मूलेन उपसम्पन्नो, यस्स तम्मूलिका पब्बज्जा, यस्स तम्मूलिका उपसम्पदा तं पच्चक्खामी’’ति एवं समानुपज्झायकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

समानाचरियकं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘मय्हं आचरियो यं पब्बाजेसि, यं अनुस्सावेसि, यो तं निस्साय वसति, यो तं उद्दिसापेति परिपुच्छति, यस्स मे आचरियो उद्दिसति, यं परिपुच्छापेति तं पच्चक्खामी’’ति एवं समानाचरियकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

सब्रह्मचारिं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘येनाहं सद्धिं अधिसीलं सिक्खामि, अधिचित्तं अधिपञ्ञं सिक्खामि तं पच्चक्खामी’’ति एवं सब्रह्मचारिवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

गिहीति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘आगारिकोति मं धारेहि, कस्सको, वाणिजो, गोरक्खो, ओकल्लको, मोळिबद्धो, कामगुणिकोति मं धारेही’’ति एवं गिहिवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

उपासकोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘द्वेवाचिको उपासकोति मं धारेहि, तेवाचिको उपासको, बुद्धं सरणगमनिको, धम्मं सङ्घं सरणगमनिको, पञ्चसिक्खापदिको दससिक्खापदिको उपासकोति मं धारेही’’ति एवं उपासकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

आरामिकोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘कप्पियकारकोति मं धारेहि, वेय्यावच्चकरो, अप्पहरितकारको, यागुभाजको, फलभाजको, खज्जकभाजकोति मं धारेही’’ति एवं आरामिकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

सामणेरोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘कुमारकोति मं धारेहि, चेल्लको, चेटको, मोळिगल्लो, समणुद्देसो’ति मं धारेही’’ति एवं सामणेरवेचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

तित्थियोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘निगण्ठोति मं धारेहि, आजीवको, तापसो, परिब्बाजको, पण्डरङ्गोति मं धारेही’’ति एवं तित्थियवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

तित्थियसावकोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘निगण्ठसावकोति मं धारेहि’’ आजीवक तापस परिब्बाजक पण्डरङ्गसावकोति मं धारेहीति एवं तित्थियसावकवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

अस्समणोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘दुस्सीलोति मं धारेहि, पापधम्मो, असुचिसङ्कस्सरसमाचारो, पटिच्छन्नकम्मन्तो, अस्समणो समणपटिञ्ञो, अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो, अन्तोपूति, अवस्सुतो, कसम्बुजातो, कोण्ठो’ति मं धारेही’’ति एवं अस्समणवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

असक्यपुत्तियोति मं धारेहीति न वेवचनेन पच्चक्खानं. ‘‘न सम्मासम्बुद्धपुत्तोति मं धारेहि, न अनन्तबुद्धिपुत्तो, न अनोमबुद्धिपुत्तो, न बोधिपञ्ञाणपुत्तो, न धीरपुत्तो, न विगतमोहपुत्तो, न पभिन्नखीलपुत्तो, न विजितविजयपुत्तोति मं धारेही’’ति एवमादिअसक्यपुत्तियवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति.

तेहि आकारेहि तेहि लिङ्गेहि तेहि निमित्तेहीति तेहि ‘‘बुद्धवेवचनानि वा’’तिआदिना नयेन वुत्तेहि बुद्धादीनं वेवचनेहि. वेवचनानि हि सिक्खापच्चक्खानस्स कारणत्ता आकारानि, बुद्धादीनं सण्ठानदीपनत्ता सिक्खापच्चक्खानसण्ठानत्ता एव वा लिङ्गानि, सिक्खापच्चक्खानस्स सञ्जाननहेतुतो मनुस्सानं तिलकादीनि विय निमित्तानीति वुच्चन्ति. एवं खो भिक्खवेति इतो परं अञ्ञस्स सिक्खापच्चक्खानकारणस्स अभावतो नियमेन्तो आह. अयञ्हेत्थ अत्थो, एवमेव दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खापच्चक्खानञ्च, न इतो परं कारणमत्थीति.

५४. एवं सिक्खापच्चक्खानलक्खणं दस्सेत्वा अप्पच्चक्खाने असम्मोहत्थं तस्सेव च सिक्खापच्चक्खानलक्खणस्स पुग्गलादिवसेन विपत्तिदस्सनत्थं ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, अप्पच्चक्खाता’’तिआदिमाह. तत्थ येहि आकारेहीतिआदि वुत्तनयमेव. उम्मत्तकोति यक्खुम्मत्तको वा पित्तुम्मत्तको वा यो कोचि विपरीतसञ्ञो, सो सचे पच्चक्खाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा. उम्मत्तकस्साति तादिसस्सेव उम्मत्तकस्स; तादिसस्स हि सन्तिके सचे पकतत्तो सिक्खं पच्चक्खाति, उम्मत्तको न जानाति, अप्पच्चक्खाताव होति सिक्खा. खित्तचित्तोति यक्खुम्मत्तको वुच्चति. पुरिमपदे पन उम्मत्तकसामञ्ञेन वुत्तं ‘‘यक्खुम्मत्तको वा पित्तुम्मत्तको वा’’ति. उभिन्नम्पि विसेसो अनापत्तिवारे आवि भविस्सति. एवं खित्तचित्तो सिक्खं पच्चक्खाति, अप्पच्चक्खाताव होति. तस्स सन्तिके पच्चक्खातापि तम्हि अजानन्ते अप्पच्चक्खाताव होति.

वेदनाट्टोति बलवतिया दुक्खवेदनाय फुट्ठो मुच्छापरेतो; तेन विलपन्तेन पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति. तस्स सन्तिके पच्चक्खातापि तम्हि अजानन्ते अप्पच्चक्खाता होति.

देवताय सन्तिकेति भुम्मदेवतं आदिं कत्वा याव अकनिट्ठदेवताय सन्तिके पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति. तिरच्छानगतस्साति नागमाणवकस्स वा सुपण्णमाणवकस्स वा किन्नर-हत्थि-मक्कटादीनं वा यस्स कस्सचि सन्तिके पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति. तत्र उम्मत्तकादीनं सन्तिके अजाननभावेन अप्पच्चक्खाताति आह. देवताय सन्तिके अतिखिप्पं जाननभावेन. देवता नाम महापञ्ञा तिहेतुकपटिसन्धिका अतिखिप्पं जानन्ति, चित्तञ्च नामेतं लहुपरिवत्तं. तस्मा चित्तलहुकस्स पुग्गलस्स चित्तवसेनेव ‘‘मा अतिखिप्पं विनासो अहोसी’’ति देवताय सन्तिके सिक्खापच्चक्खानं पटिक्खिपि.

मनुस्सेसु पन नियमो नत्थि. यस्स कस्सचि सभागस्स वा विसभागस्स वा गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा विञ्ञुस्स सन्तिके पच्चक्खाता पच्चक्खाताव होति. सचे पन सो न जानाति, अप्पच्चक्खाताव होतीति एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अरियकेना’’तिआदिमाह. तत्थ अरियकं नाम अरियवोहारो, मागधभासा. मिलक्खकं नाम यो कोचि अनरियको अन्धदमिळादि. सो च न पटिविजानातीति भासन्तरे वा अनभिञ्ञताय, बुद्धसमये वा अकोविदताय ‘‘इदं नाम अत्थं एस भणती’’ति नप्पटिविजानाति. दवायाति सहसा अञ्ञं भणितुकामो सहसा ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति भणति. रवायाति रवाभञ्ञेन, ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तो. पुरिमेन को विसेसोति चे? पुरिमं पण्डितस्सापि सहसावसेन अञ्ञभणनं. इदं पन मन्दत्ता मोमूहत्ता अपकतञ्ञुत्ता पक्खलन्तस्स ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञभणनं.

असावेतुकामो सावेतीति इमस्स सिक्खापदस्स पाळिं वाचेति परिपुच्छति उग्गण्हाति सज्झायं करोति वण्णेति, अयं वुच्चति ‘‘असावेतुकामो सावेती’’ति. सावेतुकामो न सावेतीति दुब्बलभावं आविकत्वा सिक्खं पच्चक्खन्तो वचीभेदं न करोति, अयं वुच्चति ‘‘सावेतुकामो न सावेती’’ति. अविञ्ञुस्स सावेतीति महल्लकस्स वा पोत्थकरूपसदिसस्स, गरुमेधस्स वा समये अकोविदस्स, गामदारकानं वा अविञ्ञुतं पत्तानं सावेति. विञ्ञुस्स न सावेतीति पण्डितस्स ञातुं समत्थस्स न सावेति. सब्बसो वा पनाति ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदीसु येन येन परियायेन सिक्खा पच्चक्खाता होति, ततो एकम्पि वचीभेदं कत्वा न सावेति. एवं खोति अप्पच्चक्खानलक्खणं नियमेति. अयं हेत्थ अत्थो – ‘‘एवमेव सिक्खा अप्पच्चक्खाता होति, न अञ्ञेन कारणेना’’ति.

सिक्खापच्चक्खानविभङ्गं निट्ठितं.