भिक्खुपदभाजनीयवण्णना

इदानि सिक्खापदविभङ्गस्स अत्थं वण्णयिस्साम. यं वुत्तं यो पनाति यो यादिसोतिआदि. एत्थ यो पनाति विभजितब्बपदं; यो यादिसोतिआदीनि तस्स विभजनपदानि. एत्थ च यस्मा पनाति निपातमत्तं; योति अत्थपदं; तञ्च अनियमेन पुग्गलं दीपेति, तस्मा तस्स अत्थं दस्सेन्तो अनियमेन पुग्गलदीपकं यो सद्दमेव आह. तस्मा एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – यो पनाति यो योकोचीति वुत्तं होति. यस्मा पन यो योकोचि नाम, सो अवस्सं लिङ्ग-युत्त-जाति-नाम-गोत्त-सील-विहार-गोचरवयेसु एकेनाकारेन पञ्ञायति, तस्मा तं तथा ञापेतुं तं पभेदं पकासेन्तो ‘‘यादिसो’’तिआदिमाह. तत्थ यादिसोति लिङ्गवसेन यादिसो वा तादिसो वा होतु; दीघो वा रस्सो वा काळो वा ओदातो वा मङ्गुरच्छवि वा किसो वा थूलो वाति अत्थो. यथायुत्तोति योगवसेन येन वा तेन वा युत्तो होतु; नवकम्मयुत्तो वा उद्देसयुत्तो वा वासधुरयुत्तो वाति अत्थो. यथाजच्चोति जातिवसेन यंजच्चो वा तंजच्चो वा होतु; खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वाति अत्थो. यथानामोति नामवसेन यथानामो वा तथानामो वा होतु; बुद्धरक्खितो वा धम्मरक्खितो वा सङ्घरक्खितो वाति अत्थो. यथागोत्तोति गोत्तवसेन यथागोत्तो वा तथागोत्तो वा येन वा तेन वा गोत्तेन होतु; कच्चायनो वा वासिट्ठो वा कोसियो वाति अत्थो. यथासीलोति सीलेसु यथासीलो वा तथासीलो वा होतु; नवकम्मसीलो वा उद्देससीलो वा वासधुरसीलो वाति अत्थो. यथाविहारीति विहारेसुपि यथाविहारी वा तथाविहारी वा होतु; नवकम्मविहारी वा उद्देसविहारी वा वासधुरविहारी वाति अत्थो. यथागोचरोति गोचरेसुपि यथागोचरो वा तथागोचरो वा होतु; नवकम्मगोचरो वा उद्देसगोचरो वा वासधुरगोचरो वाति अत्थो. थेरो वाति आदीसु वयोवुड्ढादीसु यो वा सो वा होतु; परिपुण्णदसवस्सताय थेरो वा ऊनपञ्चवस्सताय नवो वा अतिरेकपञ्चवस्सताय मज्झिमो वाति अत्थो. अथ खो सब्बोव इमस्मिं अत्थे एसो वुच्चति ‘‘यो पना’’ति.

भिक्खुनिद्देसे भिक्खतीति भिक्खको; लभन्तो वा अलभन्तो वा अरियाय याचनाय याचतीति अत्थो. बुद्धादीहि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खाचरियं अज्झुपगतो नाम. यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविककप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु. परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु; पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु. अग्घफस्सवण्णभेदेन भिन्नं पटं धारेतीति भिन्नपटधरो. तत्थ सत्थकच्छेदनेन अग्घभेदो वेदितब्बो. सहस्सग्घनकोपि हि पटो सत्थकेन खण्डाखण्डिकं छिन्नो भिन्नग्घो होति. पुरिमग्घतो उपड्ढम्पि न अग्घति. सुत्तसंसिब्बनेन फस्सभेदो वेदितब्बो. सुखसम्फस्सोपि हि पटो सुत्तेहि संसिब्बितो भिन्नफस्सो होति. खरसम्फस्सतं पापुणाति. सूचिमलादीहि वण्णभेदो वेदितब्बो. सुपरिसुद्धोपि हि पटो सूचिकम्मतो पट्ठाय सूचिमलेन, हत्थसेदमलजल्लिकाहि, अवसाने रजनकप्पकरणेहि च भिन्नवण्णो होति; पकतिवण्णं विजहति. एवं तीहाकारेहि भिन्नपटधारणतो भिन्नपटधरोति भिक्खु. गिहिवत्थविसभागानं वा कासावानं धारणमत्तेनेव भिन्नपटधरोति भिक्खु.

समञ्ञायाति पञ्ञत्तिया वोहारेनाति अत्थो. समञ्ञाय एव हि एकच्चो ‘‘भिक्खू’’ति पञ्ञायति. तथा हि निमन्तनादिम्हि भिक्खूसु गणियमानेसु सामणेरेपि गहेत्वा ‘‘सतं भिक्खू सहस्सं भिक्खू’’ति वदन्ति. पटिञ्ञायाति अत्तनो पटिजाननेन पटिञ्ञायपि हि एकच्चो ‘‘भिक्खू’’ति पञ्ञायति. तस्स ‘‘को एत्थाति? अहं, आवुसो, भिक्खू’’ति (अ. नि. १०.९६) एवमादीसु सम्भवो दट्ठब्बो. अयं पन आनन्दत्थेरेन वुत्ता धम्मिका पटिञ्ञा. रत्तिभागे पन दुस्सीलापि पटिपथं आगच्छन्ता ‘‘को एत्था’’ति वुत्ते अधम्मिकाय पटिञ्ञाय अभूताय ‘‘मयं भिक्खू’’ति वदन्ति.

एहि भिक्खूति एहि भिक्खु नाम भगवतो ‘‘एहि भिक्खू’’ति वचनमत्तेन भिक्खुभावं एहिभिक्खूपसम्पदं पत्तो. भगवा हि एहिभिक्खुभावाय उपनिस्सयसम्पन्नं पुग्गलं दिस्वा रत्तपंसुकूलन्तरतो सुवण्णवण्णं दक्खिणहत्थं नीहरित्वा ब्रह्मघोसं निच्छारेन्तो ‘‘एहि, भिक्खु, चर ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति वदति. तस्स सहेव भगवतो वचनेन गिहिलिङ्गं अन्तरधायति, पब्बज्जा च उपसम्पदा च रुहति. भण्डु कासायवसनो होति. एकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा एकं अंसे ठपेत्वा वामंसकूटे आसत्तनीलुप्पलवण्णमत्तिकापत्तो –

‘‘तिचीवरञ्च पत्तो च, वासि सूचि च बन्धनं;

परिस्सावनेन अट्ठेते, युत्तयोगस्स भिक्खुनो’’ति.

एवं वुत्तेहि अट्ठहि परिक्खारेहि सरीरे पटिमुक्केहियेव सट्ठिवस्सिकत्थेरो विय इरियापथसम्पन्नो बुद्धाचरियको बुद्धुपज्झायको सम्मासम्बुद्धं वन्दमानोयेव तिट्ठति. भगवा हि पठमबोधियं एकस्मिं काले एहिभिक्खूपसम्पदाय एव उपसम्पादेति. एवं उपसम्पन्नानि च सहस्सुपरि एकचत्तालीसुत्तरानि तीणि भिक्खुसतानि अहेसुं; सेय्यथिदं – पञ्च पञ्चवग्गियत्थेरा, यसो कुलपुत्तो, तस्स परिवारा चतुपण्णास सहायका, तिंस भद्दवग्गिया, सहस्सपुराणजटिला, सद्धिं द्वीहि अग्गसावकेहि अड्ढतेय्यसता परिब्बाजका, एको अङ्गुलिमालत्थेरोति. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं –

‘‘तीणि सतं सहस्सञ्च, चत्तालीसं पुनापरे;

एको च थेरो सप्पञ्ञो, सब्बे ते एहिभिक्खुका’’ति.

न केवलञ्च एते एव, अञ्ञेपि बहू सन्ति. सेय्यथिदं – तिसतपरिवारो सेलो ब्राह्मणो, सहस्सपरिवारो महाकप्पिनो, दससहस्सा कपिलवत्थुवासिनो कुलपुत्ता, सोळससहस्सा पारायनिकब्राह्मणाति एवमादयो. ते पन विनयपिटके पाळियं न निद्दिट्ठत्ता न वुत्ता. इमे तत्थ निद्दिट्ठत्ता वुत्ताति.

‘‘सत्तवीस सहस्सानि, तीणियेव सतानि च;

एतेपि सब्बे सङ्खाता, सब्बे ते एहिभिक्खुका’’ति.

तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नोति ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’तिआदिना नयेन तिक्खत्तुं वाचं भिन्दित्वा वुत्तेहि तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नो. अयञ्हि उपसम्पदा नाम अट्ठविधा – एहिभिक्खूपसम्पदा, सरणगमनूपसम्पदा, ओवादपटिग्गहणूपसम्पदा, पञ्हब्याकरणूपसम्पदा, गरुधम्मपटिग्गहणूपसम्पदा, दूतेनूपसम्पदा, अट्ठवाचिकूपसम्पदा, ञत्तिचतुत्थकम्मूपसम्पदाति. तत्थ एहिभिक्खूपसम्पदा, सरणगमनूपसम्पदा च वुत्ता एव.

ओवादपटिग्गहणूपसम्पदा नाम ‘‘तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं – ‘तिब्बं मे हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठितं भविस्सति थेरेसु नवेसु मज्झिमेसु चा’ति. एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्बं. तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं – ‘यं किञ्चि धम्मं सोस्सामि कुसलूपसंहितं, सब्बं तं अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बचेतसा समन्नाहरित्वा ओहितसोतो धम्मं सोस्सामी’ति. एवं हि ते, कस्सप, सिक्खितब्बं. तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं – ‘सातसहगता च मे कायगतासति न विजहिस्सती’ति. एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्ब’’न्ति (सं. नि. २.१५४) इमिना ओवादपटिग्गहणेन महाकस्सपत्थेरस्स अनुञ्ञातउपसम्पदा.

पञ्हब्याकरणूपसम्पदा नाम सोपाकस्स अनुञ्ञातउपसम्पदा. भगवा किर पुब्बारामे अनुचङ्कमन्तं सोपाकसामणेरं ‘‘‘उद्धुमातकसञ्ञा’ति वा, सोपाक, ‘रूपसञ्ञा’ति वा इमे धम्मा नानत्था नानाब्यञ्जना, उदाहु एकत्था, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति दस असुभनिस्सिते पञ्हे पुच्छि. सो ते ब्याकासि. भगवा तस्स साधुकारं दत्वा ‘‘कतिवस्सोसि त्वं, सोपाका’’ति पुच्छि. ‘‘सत्तवस्सोहं, भगवा’’ति. ‘‘सोपाक, त्वं मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं संसन्दित्वा पञ्हे ब्याकासी’’ति आरद्धचित्तो उपसम्पदं अनुजानि. अयं पञ्हब्याकरणूपसम्पदा.

गरुधम्मपटिग्गहणूपसम्पदा नाम महापजापतिया अट्ठगरुधम्मस्स पटिग्गहणेन अनुञ्ञातउपसम्पदा.

दूतेनूपसम्पदा नाम अड्ढकासिया गणिकाय अनुञ्ञातउपसम्पदा.

अट्ठवाचिकूपसम्पदा नाम भिक्खुनिया भिक्खुनिसङ्घतो ञत्तिचतुत्थेन भिक्खुसङ्घतो ञत्तिचतुत्थेनाति इमेहि द्वीहि कम्मेहि उपसम्पदा.

ञत्तिचतुत्थकम्मूपसम्पदा नाम भिक्खूनं एतरहि उपसम्पदा. इमासु अट्ठसु उपसम्पदासु ‘‘या सा, भिक्खवे, मया तीहि सरणगमनेहि उपसम्पदा अनुञ्ञाता, तं अज्जतग्गे पटिक्खिपामि. अनुजानामि, भिक्खवे, ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन उपसम्पादेतु’’न्ति (महाव. ६९) एवं अनुञ्ञाताय इमाय उपसम्पदाय उपसम्पन्नोति वुत्तं होति.

भद्रोति अपापको. कल्याणपुथुज्जनादयो हि याव अरहा, ताव भद्रेन सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन च समन्नागतत्ता ‘‘भद्रो भिक्खू’’ति सङ्ख्यं गच्छन्ति. सारोति तेहियेव सीलसारादीहि समन्नागतत्ता नीलसमन्नागमेन नीलो पटो विय ‘‘सारो भिक्खू’’ति वेदितब्बो. विगतकिलेसफेग्गुभावतो वा खीणासवोव ‘‘सारो’’ति वेदितब्बो. सेखोति पुथुज्जनकल्याणकेन सद्धिं सत्त अरिया तिस्सो सिक्खा सिक्खन्तीति सेखा. तेसु यो कोचि ‘‘सेखो भिक्खू’’ति वेदितब्बो. न सिक्खतीति असेखो. सेक्खधम्मे अतिक्कम्म अग्गफले ठितो, ततो उत्तरि सिक्खितब्बाभावतो खीणासवो ‘‘असेखो’’ति वुच्चति. समग्गेन सङ्घेनाति सब्बन्तिमेन परियायेन पञ्चवग्गकरणीये कम्मे यावतिका भिक्खू कम्मप्पत्ता, तेसं आगतत्ता छन्दारहानं छन्दस्स आहटत्ता, सम्मुखीभूतानञ्च अप्पटिक्कोसनतो एकस्मिं कम्मे समग्गभावं उपगतेन. ञत्तिचतुत्थेनाति तीहि अनुस्सावनाहि एकाय च ञत्तिया कातब्बेन. कम्मेनाति धम्मिकेन विनयकम्मेन. अकुप्पेनाति वत्थु-ञत्ति-अनुस्सावन-सीमा-परिससम्पत्तिसम्पन्नत्ता अकोपेतब्बतं अप्पटिक्कोसितब्बतञ्च उपगतेन. ठानारहेनाति कारणारहेन सत्थुसासनारहेन. उपसम्पन्नो नाम उपरिभावं समापन्नो, पत्तोति अत्थो. भिक्खुभावो हि उपरिभावो, तञ्चेस यथावुत्तेन कम्मेन समापन्नत्ता ‘‘उपसम्पन्नो’’ति वुच्चति. एत्थ च ञत्तिचतुत्थकम्मं एकमेव आगतं. इमस्मिं पन ठाने ठत्वा चत्तारि सङ्घकम्मानि नीहरित्वा वित्थारतो कथेतब्बानीति सब्बअट्ठकथासु वुत्तं. तानि च ‘‘अपलोकनकम्मं ञत्तिकम्मं ञत्तिदुतियकम्मं ञत्तिचतुत्थकम्म’’न्ति पटिपाटिया ठपेत्वा वित्थारेन खन्धकतो परिवारावसाने कम्मविभङ्गतो च पाळिं आहरित्वा कथितानि. तानि मयं परिवारावसाने कम्मविभङ्गेयेव वण्णयिस्साम. एवञ्हि सति पठमपाराजिकवण्णना च न भारिया भविस्सति; यथाठिताय च पाळिया वण्णना सुविञ्ञेय्या भविस्सति. तानि च ठानानि असुञ्ञानि भविस्सन्ति; तस्मा अनुपदवण्णनमेव करोम.

तत्राति तेसु ‘‘भिक्खको’’तिआदिना नयेन वुत्तेसु भिक्खूसु. य्वायं भिक्खूति यो अयं भिक्खु. समग्गेन सङ्घेन…पे… उपसम्पन्नोति अट्ठसु उपसम्पदासु ञत्तिचतुत्थेनेव कम्मेन उपसम्पन्नो. अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति अयं इमस्मिं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पाराजिको होती’’ति अत्थे ‘‘भिक्खू’’ति अधिप्पेतो. इतरे पन ‘‘भिक्खको’’ति आदयो अत्थुद्धारवसेन वुत्ता. तेसु च ‘‘भिक्खको’’ति आदयो निरुत्तिवसेन वुत्ता, ‘‘समञ्ञाय भिक्खु, पटिञ्ञाय भिक्खू’’ति इमे द्वे अभिलापवसेन वुत्ता, ‘‘एहि भिक्खू’’ति बुद्धेन उपज्झायेन पटिलद्धउपसम्पदावसेन वुत्तो. सरणगमनभिक्खु अनुप्पन्नाय कम्मवाचाय उपसम्पदावसेन वुत्तो, ‘‘भद्रो’’तिआदयो गुणवसेन वुत्ताति वेदितब्बा.

भिक्खुपदभाजनीयं निट्ठितं.