विनीतवत्थुवण्णना
मक्कटी वज्जिपुत्ता च…पे… वुड्ढपब्बजितो मिगोति इदं किं? इमा विनीतवत्थूनं भगवता सयं विनिच्छितानं तेसं तेसं वत्थूनं उद्दानगाथा नाम. तानि वत्थूनि ‘‘सुखं विनयधरा उग्गण्हिस्सन्ती’’ति धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ठपितानि. वत्थुगाथा पन धरमानेयेव भगवति उपालित्थेरेन ठपिता ‘‘इमिना लक्खणेन आयतिं विनयधरा विनयं विनिच्छिनिस्सन्ती’’ति. तस्मा एत्थ वुत्तलक्खणं साधुकं सल्लक्खेत्वा पठमसिक्खापदं विनिच्छिनितब्बं. दुतियादीनञ्च विनीतवत्थूसु वुत्तलक्खणेन दुतियादीनि. विनीतवत्थूनि हि सिप्पिकानं पटिच्छन्नकरूपानि विय विनयधरानं पटिच्छन्नकवत्थूनि होन्तीति.
६७. तत्थ पुरिमानि द्वे वत्थूनि अनुपञ्ञत्तियंयेव वुत्तत्थानि. ततिये वत्थुम्हि गिहिलिङ्गेनाति गिहिवेसेन ओदातवत्थो हुत्वा. चतुत्थे नत्थि किञ्चि वत्तब्बं. ततो परेसु सत्तसु वत्थूसु कुसचीरन्ति कुसे गन्थेत्वा कतचीरं. वाकचीरं नाम तापसानं वक्कलं. फलकचीरं नाम फलकसण्ठानानि फलकानि सिब्बित्वा कतचीरं. केसकम्बलोति केसेहि तन्ते वायित्वा कतकम्बलो. वालकम्बलोति चमरवालेहि वायित्वा कतकम्बलो. उलूकपक्खिकन्ति उलूकसकुणस्स पक्खेहि कतनिवासनं. अजिनक्खिपन्ति सलोमं सखुरं अजिनमिगचम्मं. द्वादसमे वत्थुम्हि सारत्तोति कायसंसग्गरागेन सारत्तो; तं रागं ञत्वा भगवा ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति आह.
६८. तेरसमे वत्थुम्हि उप्पलवण्णाति सा थेरी सावत्थियं सेट्ठिधीता सतसहस्सकप्पे अभिनीहारसम्पन्ना. तस्सा पकतियापि अतिदस्सनीया नीलुप्पलवण्णा कायच्छवि, अब्भन्तरे पन किलेससन्तापस्स अभावेन अतिविय विरोचति. सा तायेव वण्णपोक्खरताय ‘‘उप्पलवण्णा’’ति नामं लभि. पटिबद्धचित्तोति गिहिकालतो पट्ठाय रत्तचित्तो; सो किर तस्सा ञातिदारको होति. अथ खोति अनन्तरत्थे निपातो; मञ्चके निसिन्नानन्तरमेवाति वुत्तं होति. दिवा बाहिरतो आगन्त्वा द्वारं पिधाय निसिन्नानञ्हि पठमं अन्धकारं होति. सो यावस्सा तं अन्धकारं न नस्सति, तावदेव एवमकासीति अत्थो. दूसेसीति पधंसेसि. थेरी पन अनवज्जा अत्तनो समणसञ्ञं पच्चुपट्ठपेत्वा असादियन्ती निसीदि असद्धम्माधिप्पायेन परामट्ठा अग्गिक्खन्ध-सिलाथम्भ-खदिरसारखाणुका विय. सोपि अत्तनो मनोरथं पूरेत्वा गतो. तस्सा थेरिया दस्सनपथं विजहन्तस्सेव अयं महापथवी सिनेरुपब्बतं धारेतुं समत्थापि तं पापपुरिसं ब्याममत्तकळेवरं धारेतुं असक्कोन्ती विय भिज्जित्वा विवरमदासि. सो तङ्खणञ्ञेव अवीचिजालानं इन्धनभावं अगमासि. भगवा तं सुत्वा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, असादियन्तिया’’ति वत्वा थेरिं सन्धाय धम्मपदे इमं गाथं अभासि –
‘‘वारि पोक्खरपत्तेव, आरग्गेरिव सासपो;
यो न लिम्पति कामेसु, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४०१);
६९. चुद्दसमे वत्थुम्हि इत्थिलिङ्गं पातुभूतन्ति रत्तिभागे निद्दं ओक्कन्तस्स पुरिससण्ठानं मस्सुदाठिकादि सब्बं अन्तरहितं इत्थिसण्ठानं उप्पन्नं. तमेव उपज्झं तमेव उपसम्पदन्ति पुब्बे गहितउपज्झायमेव पुब्बे कतउपसम्पदमेव अनुजानामि. पुन उपज्झा न गहेतब्बा; उपसम्पदा न कातब्बाति अत्थो. तानियेव वस्सानीति भिक्खुउपसम्पदतो पभुति याव वस्सगणना, तंयेव वस्सगणनं अनुजानामि. न इतो पट्ठाय वस्सगणना कातब्बाति अत्थो. भिक्खुनीहि सङ्गमितुन्ति भिक्खुनीहि सद्धिं सङ्गमितुं सङ्गन्तुं समङ्गी भवितुं अनुजानामीति अत्थो. इदं वुत्तं होति – अप्पतिरूपं दानिस्सा भिक्खूनं मज्झे वसितुं, भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा भिक्खुनीहि सद्धिं वसतूति. या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि साधारणाति या देसनागामिनियो वा वुट्ठानगामिनियो वा आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि सद्धिं साधारणा. ता आपत्तियो भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुन्ति ता सब्बापि भिक्खुनीहि कातब्बं विनयकम्मं कत्वा भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुं अनुजानामीति अत्थो. ताहि आपत्तीहि अनापत्तीति या पन भिक्खूनं भिक्खुनीहि असाधारणा सुक्कविस्सट्ठि-आदिका आपत्तियो, ताहि अनापत्ति. लिङ्गपरिवत्तनेन ता आपत्तियो वुट्ठिताव होन्ति. पुन पकतिलिङ्गे उप्पन्नेपि ताहि आपत्तीहि तस्स अनापत्तियेवाति अयं तावेत्थ पाळिविनिच्छयो.
अयं पन पाळिमुत्तो ओक्कन्तिकविनिच्छयो – इमेसु ताव द्वीसु लिङ्गेसु पुरिसलिङ्गं उत्तमं, इत्थिलिङ्गं हीनं; तस्मा पुरिसलिङ्गं बलवअकुसलेन अन्तरधायति. इत्थिलिङ्गं दुब्बलकुसलेन पतिट्ठाति. इत्थिलिङ्गं पन अन्तरधायन्तं दुब्बलअकुसलेन अन्तरधायति. पुरिसलिङ्गं बलवकुसलेन पतिट्ठाति. एवं उभयम्पि अकुसलेन अन्तरधायति, कुसलेन पटिलब्भति.
तत्थ सचे द्विन्नं भिक्खूनं एकतो सज्झायं वा धम्मसाकच्छं वा कत्वा एकागारे निपज्जित्वा निद्दं ओक्कन्तानं एकस्स इत्थिलिङ्गं पातुभवति, उभिन्नम्पि सहसेय्यापत्ति होति. सो चे पटिबुज्झित्वा अत्तनो तं विप्पकारं दिस्वा दुक्खी दुम्मनो रत्तिभागेयेव इतरस्स आरोचेय्य, तेन समस्सासेतब्बो – ‘‘होतु, मा चिन्तयित्थ. वट्टस्सेवेसो दोसो. सम्मासम्बुद्धेन द्वारं दिन्नं, भिक्खु वा होतु भिक्खुनी वा, अनावटो धम्मो अवारितो सग्गमग्गो’’ति. समस्सासेत्वा च एवं वत्तब्बं – ‘‘तुम्हेहि भिक्खुनुपस्सयं गन्तुं वट्टति. अत्थि वो काचि सन्दिट्ठा भिक्खुनियो’’ति. सचस्सा होन्ति तादिसा भिक्खुनियो अत्थीति, नो चे होन्ति नत्थीति वत्वा सो भिक्खु वत्तब्बो – ‘‘मम सङ्गहं करोथ; इदानि मं पठमं भिक्खुनुपस्सयं नेथा’’ति. तेन भिक्खुना तं गहेत्वा तस्सा वा सन्दिट्ठानं अत्तनो वा सन्दिट्ठानं भिक्खुनीनं सन्तिकं गन्तब्बं. गच्छन्तेन च न एककेन गन्तब्बं. चतूहि पञ्चहि भिक्खूहि सद्धिं जोतिकञ्च कत्तरदण्डञ्च गहेत्वा संविदहनं परिमोचेत्वा ‘‘मयं असुकं नाम ठानं गच्छामा’’ति गन्तब्बं. सचे बहिगामे दूरे विहारो होति, अन्तरामग्गे गामन्तर-नदीपार-रत्तिविप्पवास-गणओहीयनापत्तीहि अनापत्ति. भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा ता भिक्खुनियो वत्तब्बा – ‘‘असुकं नाम भिक्खुं जानाथा’’ति? ‘‘आम, अय्या’’ति. ‘‘तस्स इत्थिलिङ्गं पातुभूतं, सङ्गहं दानिस्स करोथा’’ति. ता चे ‘‘साधु, अय्या, इदानि मयम्पि सज्झायिस्साम, धम्मं सोस्साम, गच्छथ तुम्हे’’ति वत्वा सङ्गहं करोन्ति, आराधिका च होन्ति सङ्गाहिका लज्जिनियो, ता कोपेत्वा अञ्ञत्थ न गन्तब्बं. गच्छति चे, गामन्तर-नदीपार-रत्तिविप्पवास-गणओहीयनापत्तीहि न मुच्चति. सचे पन लज्जिनियो होन्ति, न सङ्गाहिकायो; अञ्ञत्थ गन्तुं लब्भति. सचेपि अलज्जिनियो होन्ति, सङ्गहं पन करोन्ति; तापि परिच्चजित्वा अञ्ञत्थ गन्तुं लब्भति. सचे लज्जिनियो च सङ्गाहिका च, ञातिका न होन्ति, आसन्नगामे पन अञ्ञा ञातिकायो होन्ति पटिजग्गनिका, तासम्पि सन्तिकं गन्तुं वट्टतीति वदन्ति. गन्त्वा सचे भिक्खुभावेपि निस्सयपटिपन्नो, पतिरूपाय भिक्खुनिया सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो. मातिका वा विनयो वा उग्गहितो सुग्गहितो, पुन उग्गण्हनकारणं नत्थि. सचे भिक्खुभावे परिसावचरो, तस्स सन्तिकेयेव उपसम्पन्ना सूपसम्पन्ना. अञ्ञस्स सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो. पुब्बे तं निस्साय वसन्तेहिपि अञ्ञस्स सन्तिकेयेव निस्सयो गहेतब्बो. परिपुण्णवस्ससामणेरेनापि अञ्ञस्स सन्तिकेयेव उपज्झा गहेतब्बा.
यं पनस्स भिक्खुभावे अधिट्ठितं तिचीवरञ्च पत्तो च, तं अधिट्ठानं विजहति, पुन अधिट्ठातब्बं. सङ्कच्चिका च उदकसाटिका च गहेतब्बा. यं अतिरेकचीवरं वा अतिरेकपत्तो वा विनयकम्मं कत्वा ठपितो होति, तं सब्बम्पि विनयकम्मं विजहति, पुन कातब्बं. पटिग्गहिततेलमधुफाणितादीनिपि पटिग्गहणं विजहन्ति. सचे पटिग्गहणतो सत्तमे दिवसे लिङ्गं परिवत्तति, पुन पटिग्गहेत्वा सत्ताहं वट्टति. यं पन भिक्खुकाले अञ्ञस्स भिक्खुनो सन्तकं पटिग्गहितं, तं पटिग्गहणं न विजहति. यं उभिन्नं साधारणं अविभजित्वा ठपितं, तं पकतत्तो रक्खति. यं पन विभत्तं एतस्सेव सन्तकं, तं पटिग्गहणं विजहति. वुत्तम्पि चेतं परिवारे –
‘‘तेलं मधुं फाणितञ्चापि सप्पिं;
सामं गहेत्वान निक्खिपेय्य;
अवीतिवत्ते सत्ताहे;
सति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स आपत्ति;
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८०);
इदञ्हि लिङ्गपरिवत्तनं सन्धाय वुत्तं. पटिग्गहणं नाम लिङ्गपरिवत्तनेन, कालंकिरियाय, सिक्खापच्चक्खानेन, हीनायावत्तनेन, अनुपसम्पन्नस्स दानेन, अनपेक्खविस्सज्जनेन, अच्छिन्दित्वा गहणेन च विजहति. तस्मा सचेपि हरीतकखण्डम्पि पटिग्गहेत्वा ठपितमत्थि, सब्बमस्स पटिग्गहणं विजहति. भिक्खुविहारे पन यंकिञ्चिस्सा सन्तकं पटिग्गहेत्वा वा अप्पटिग्गहेत्वा वा ठपितं, सब्बस्स साव इस्सरा, आहरापेत्वा गहेतब्बं. यं पनेत्थ थावरं तस्सा सन्तकं सेनासनं वा उपरोपका वा, ते यस्सिच्छति तस्स दातब्बा. तेरससु सम्मुतीसु या भिक्खुकाले लद्धा सम्मुति, सब्बा सा पटिप्पस्सम्भति. पुरिमिकाय सेनासनग्गाहो पटिप्पस्सम्भति. सचे पच्छिमिकाय सेनासने गहिते लिङ्गं परिवत्तति, भिक्खुनिसङ्घो चस्सा उप्पन्नं लाभं दातुकामो होति, अपलोकेत्वा दातब्बो. सचे भिक्खुनीहि साधारणाय पटिच्छन्नाय आपत्तिया परिवसन्तस्स लिङ्गं परिवत्तति, पक्खमानत्तमेव दातब्बं. सचे मानत्तं चरन्तस्स परिवत्तति, पुन पक्खमानत्तमेव दातब्बं. सचे चिण्णमानत्तस्स परिवत्तति, भिक्खुनीहि अब्भानकम्मं कातब्बं. सचे अकुसलविपाके परिक्खीणे पक्खमानत्तकाले पुनदेव लिङ्गं परिवत्तति, छारत्तं मानत्तमेव दातब्बं. सचे चिण्णे पक्खमानत्ते परिवत्तति, भिक्खूहि अब्भानकम्मं कातब्बन्ति.
अनन्तरे भिक्खुनिया लिङ्गपरिवत्तनवत्थुम्हि इध वुत्तनयेनेव सब्बो विनिच्छयो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – सचेपि भिक्खुनिकाले आपन्ना सञ्चरित्तापत्ति पटिच्छन्ना होति, परिवासदानं नत्थि, छारत्तं मानत्तमेव दातब्बं. सचे पक्खमानत्तं चरन्तिया लिङ्गं परिवत्तति, न तेनत्थो, छारत्तं मानत्तमेव दातब्बं. सचे चिण्णमानत्ताय परिवत्तति, पुन मानत्तं अदत्वा भिक्खूहि अब्भेतब्बो. अथ भिक्खूहि मानत्ते अदिन्ने पुन लिङ्गं परिवत्तति, भिक्खुनीहि पक्खमानत्तमेव दातब्बं. अथ छारत्तं मानत्तं चरन्तस्स पुन परिवत्तति, पक्खमानत्तमेव दातब्बं. चिण्णमानत्तस्स पन लिङ्गपरिवत्ते जाते भिक्खुनीहि अब्भानकम्मं कातब्बं. पुन परिवत्ते च लिङ्गे भिक्खुनिभावे ठितायपि या आपत्तियो पुब्बे पटिप्पस्सद्धा, ता सुप्पटिप्पस्सद्धा एवाति.
७०. इतो परानि ‘‘मातुया मेथुनं धम्म’’न्तिआदीनि चत्तारि वत्थूनि उत्तानत्थानियेव.
७१. मुदुपिट्ठिकवत्थुम्हि सो किर भिक्खु नटपुब्बको. तस्स सिप्पकोसल्लत्थं परिकम्मकता पिट्ठि मुदुका अहोसि. तस्मा एवं कातुं असक्खि.
लम्बीवत्थुम्हि तस्स भिक्खुस्स अङ्गजातं दीघं होति लम्बति, तस्मा लम्बीति वुत्तो.
इतो परानि द्वे वणवत्थूनि उत्तानानेव. लेपचित्तवत्थुम्हि लेपचित्तं नाम चित्तकम्मरूपं.
दारुधीतलिकवत्थुम्हि दारुधीतलिका नाम कट्ठरूपं. यथा च इमेसु द्वीसु एवं अञ्ञेसुपि दन्तरूप-पोत्थकरूप-लोहरूपादीसु अनुपादिन्नकेसु इत्थिरूपेसु निमित्ते मेथुनरागेन उपक्कमन्तस्स असुचि मुच्चतु वा मा वा, दुक्कटमेव. कायसंसग्गरागेन उपक्कमन्तस्सापि तथेव दुक्कटं. मोचनरागेन पन उपक्कमन्तस्स मुत्ते सङ्घादिसेसो, अमुत्ते थुल्लच्चयन्ति.
७२. सुन्दरवत्थुम्हि अयं सुन्दरो नाम राजगहे कुलदारको सद्धाय पब्बजितो; अत्तभावस्स अभिरूपताय ‘‘सुन्दरो’’ति नामं लभि. तं रथिकाय गच्छन्तं दिस्वा समुप्पन्नछन्दरागा सा इत्थी इमं विप्पकारं अकासि. थेरो पन अनागामी. तस्मा सो न सादियि. अञ्ञेसं पन अविसयो एसो.
इतो परेसु चतूसु वत्थूसु ते भिक्खू जळा दुम्मेधा मातुगामस्स वचनं गहेत्वा तथा कत्वा पच्छा कुक्कुच्चायिंसु.
७३. अक्खायितादीनि तीणि वत्थूनि उत्तानत्थानेव. द्वीसु छिन्नसीसवत्थूसु अयं विनिच्छयो – वट्टकते मुखे विवटे अङ्गजातं पवेसेन्तो सचे हेट्ठा वा उपरि वा उभयपस्सेहि वा छुपन्तं पवेसेति, पाराजिकं. चतूहिपि पस्सेहि अछुपन्तं पवेसेत्वा अब्भन्तरे तालुकं छुपति, पाराजिकमेव. चत्तारि पस्सानि तालुकञ्च अछुपन्तो आकासगतमेव कत्वा पवेसेति च नीहरति च, दुक्कटं. यदि पन दन्ता सुफुसिता, अन्तोमुखे ओकासो नत्थि, दन्ता च बहि ओट्ठमंसेन पटिच्छन्ना, तत्थ वातेन असम्फुट्ठं अल्लोकासं तिलफलमत्तम्पि पवेसेन्तस्स पाराजिकमेव. उप्पाटिते पन ओट्ठमंसे दन्तेसुयेव उपक्कमन्तस्स थुल्लच्चयं. योपि दन्तो बहि निक्खमित्वा तिट्ठति, न सक्का ओट्ठेहि पिदहितुं. तत्थ उपक्कमन्तेपि बहि निक्खन्तजिव्हाय उपक्कमन्तेपि थुल्लच्चयमेव. जीवमानकसरीरेपि बहि निक्खन्तजिव्हाय थुल्लच्चयमेव. यदि पन बहिजिव्हाय पलिवेठेत्वा अन्तोमुखं पवेसेति, पाराजिकमेव. उपरिगीवाय छिन्नसीसस्सपि अधोभागेन अङ्गजातं पवेसेत्वा तालुकं छुपन्तस्स पाराजिकमेव.
अट्ठिकवत्थुम्हि सुसानं गच्छन्तस्सापि दुक्कटं. अट्ठिकानि सङ्कड्ढन्तस्सापि, निमित्ते मेथुनरागेन उपक्कमन्तस्सापि, कायसंसग्गरागेन उपक्कमन्तस्सापि, मुच्चतु वा मा वा, दुक्कटमेव. मोचनरागेन पन उपक्कमन्तस्स मुच्चन्ते सङ्घादिसेसो, अमुच्चन्ते थुल्लच्चयमेव.
नागीवत्थुम्हि नागमाणविका वा होतु किन्नरीआदीनं वा अञ्ञतरा, सब्बत्थ पाराजिकं.
यक्खीवत्थुम्हि सब्बापि देवता यक्खीयेव.
पेतीवत्थुम्हि निज्झामतण्हिकादिपेतियो अल्लीयितुम्पि न सक्का. विमानपेतियो पन अत्थि; यासं काळपक्खे अकुसलं विपच्चति, जुण्हपक्खे देवता विय सम्पत्तिं अनुभोन्ति. एवरूपाय पेतिया वा यक्खिया वा सचे दस्सन-गहण-आमसन-फुसन-घट्टनानि पञ्ञायन्ति, पाराजिकं. अथापि दस्सनं नत्थि, इतरानि पञ्ञायन्ति, पाराजिकमेव. अथ दस्सनगहणानि न पञ्ञायन्ति, आमसनफुसनघट्टनेहि पञ्ञायमानेहि तं पुग्गलं विसञ्ञं कत्वा अत्तनो मनोरथं पूरेत्वा गच्छति, अयं अविसयो नाम. तस्मा एत्थ अविसयत्ता अनापत्ति. पण्डकवत्थु पाकटमेव.
उपहतिन्द्रियवत्थुम्हि उपहतिन्द्रियोति उपहतकायप्पसादो खाणुकण्टकमिव सुखं वा दुक्खं वा न वेदयति. अवेदयन्तस्सापि सेवनचित्तवसेन आपत्ति.
छुपितमत्तवत्थुस्मिं यो ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेविस्सामी’’ति मातुगामं गण्हित्वा मेथुने विरज्जित्वा विप्पटिसारी होति, दुक्कटमेवस्स होति. मेथुनधम्मस्स हि पुब्बपयोगा हत्थग्गाहादयो याव सीसं न पापुणाति, ताव दुक्कटे तिट्ठन्ति. सीसे पत्ते पाराजिकं होति. पठमपाराजिकस्स हि दुक्कटमेव सामन्तं. इतरेसं तिण्णं थुल्लच्चयं. अयं पन भिक्खु मेथुनधम्मे विरज्जित्वा कायसंसग्गं सादियीति वेदितब्बो. तेनाह भगवा – ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति.
७४. भद्दियवत्थुस्मिं भद्दियं नाम तं नगरं. जातियावनं नाम जातिपुप्फगुम्बानं उस्सन्नताय एवं लद्धनामं; तं तस्स नगरस्स उपचारे वनं होति. सो तत्थ निपन्नो तेन वातुपत्थम्भेन महानिद्दं ओक्कमि. एकरसं भवङ्गमेव वत्तति. किलिन्नं पस्सित्वाति असुचिकिलिट्ठं पस्सित्वा.
७५. इतो परानि सादियनपटिसंयुत्तानि चत्तारि वत्थूनि, अजाननवत्थु चाति पञ्च उत्तानत्थानेव.
७६. द्वीसु असादियनवत्थूसु सहसा वुट्ठासीति आसीविसेन दट्ठो विय अग्गिना दड्ढो विय च तुरितं वुट्ठासि. अक्कमित्वा पवत्तेसीति अप्पमत्तो भिक्खु आरद्धविपस्सको उपट्ठितस्सति खिप्पं वुट्ठहन्तोव अक्कमित्वा भूमियं वट्टेन्तो परिवट्टेन्तो विहेठेन्तो पातेसि. पुथुज्जनकल्याणकेन हि एवरूपेसु ठानेसु चित्तं रक्खितब्बं. अयञ्च तेसं अञ्ञतरो सङ्गामसीसयोधो भिक्खु.
७७. द्वारं विवरित्वा निपन्नवत्थुम्हि दिवा पटिसल्लीयन्तेनाति दिवा निपज्जन्तेन. द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितुन्ति द्वारं पिदहित्वा निपज्जितुं. एत्थ च किञ्चापि पाळियं ‘‘अयं नाम आपत्ती’’ति न वुत्ता. विवरित्वा निपन्नदोसेन पन उप्पन्ने वत्थुस्मिं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति वुत्तत्ता असंवरित्वा पटिसल्लीयन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. भगवतो हि अधिप्पायं ञत्वा उपालित्थेरादीहि अट्ठकथा ठपिता. ‘‘अत्थापत्ति दिवा आपज्जति नो रत्ति’’न्ति (परि. ३२३) इमिनापि चेतं सिद्धं.
कीदिसं पन द्वारं संवरितब्बं, कीदिसं न संवरितब्बं? रुक्खपदरवेळुपदरकिलञ्जपण्णादीनं येन केनचि कवाटं कत्वा हेट्ठा उदुक्खले उपरि उत्तरपासके च पवेसेत्वा कतं परिवत्तकद्वारमेव संवरितब्बं. अञ्ञं गोरूपानं वजेसु विय रुक्खसूचिकण्टकद्वारं, गामथकनकं चक्कलकयुत्तद्वारं, फलकेसु वा किटिकासु वा द्वे तीणि चक्कलकानि योजेत्वा कतं संसरणकिटिकद्वारं, आपणेसु विय कतं उग्घाटनकिटिकद्वारं, द्वीसु तीसु ठानेसु वेणुसलाका गोप्फेत्वा पण्णकुटीसु कतं सलाकहत्थकद्वारं, दुस्ससाणिद्वारन्ति एवरूपं द्वारं न संवरितब्बं. पत्तहत्थस्स कवाटप्पणामने पन एकं दुस्ससाणिद्वारमेव अनापत्तिकरं, अवसेसानि पणामेन्तस्स आपत्ति. दिवा पटिसल्लीयन्तस्स पन परिवत्तकद्वारमेव आपत्तिकरं, सेसानि संवरित्वा वा असंवरित्वा वा निपन्नस्स आपत्ति नत्थि. संवरित्वा पन निपज्जितब्बं, एतं वत्तं.
परिवत्तकद्वारं पन कित्तकेन संवुतं होति? सूचिघटिकादीसु दिन्नासु संवुतमेव होति. अपिच खो सूचिमत्तेपि दिन्ने वट्टति. घटिकमत्तेपि दिन्ने वट्टति. द्वारबाहं फुसित्वा पिहितमत्तेपि वट्टति. ईसकं अफुसितेपि वट्टति. सब्बन्तिमेन विधिना यावता सीसं नप्पविसति तावता अफुसितेपि वट्टतीति. सचे बहूनं वळञ्जनट्ठानं होति, भिक्खुं वा सामणेरं वा ‘‘द्वारं, आवुसो, जग्गाही’’ति वत्वापि निपज्जितुं वट्टति. अथ भिक्खू चीवरकम्मं वा अञ्ञं वा किञ्चि करोन्ता निसिन्ना होन्ति, ‘‘एते द्वारं जग्गिस्सन्ती’’ति आभोगं कत्वापि निपज्जितुं वट्टति. कुरुन्दट्ठकथायं पन ‘‘उपासकम्पि आपुच्छित्वा वा, ‘एस जग्गिस्सती’ति आभोगं कत्वा वा निपज्जितुं वट्टति. केवलं भिक्खुनिं वा मातुगामं वा आपुच्छितुं न वट्टती’’ति वुत्तं. अथ द्वारस्स उदुक्खलं वा उत्तरपासको वा भिन्नो वा होति अट्ठपितो वा, संवरितुं न सक्कोति, नवकम्मत्थं वा पन इट्ठकपुञ्जो वा मत्तिकादीनं वा रासि अन्तोद्वारे कतो होति, अट्टं वा बन्धन्ति, यथा संवरितुं न सक्कोति; एवरूपे अन्तराये सति असंवरित्वापि निपज्जितुं वट्टति. यदि पन कवाटं नत्थि, लद्धकप्पमेव. उपरि सयन्तेन निस्सेणिं आरोपेत्वा निपज्जितब्बं. सचे निस्सेणिमत्थके थकनकं होति, थकेत्वापि निपज्जितब्बं. गब्भे निपज्जन्तेन गब्भद्वारं वा पमुखद्वारं वा यंकिञ्चि संवरित्वा निपज्जितुं वट्टति. सचे एककुट्टके गेहे द्वीसु पस्सेसु द्वारानि कत्वा वळञ्जन्ति, द्वेपि द्वारानि जग्गितब्बानि.
तिभूमकेपि पासादे द्वारं जग्गितब्बमेव. सचे भिक्खाचारा पटिक्कम्म लोहपासादसदिसं पासादं बहू भिक्खू दिवाविहारत्थं पविसन्ति, सङ्घत्थेरेन द्वारपालस्स ‘‘द्वारं जग्गाही’’ति वत्वा वा ‘‘द्वारजग्गनं एतस्स भारो’’ति आभोगं कत्वा वा पविसित्वा निपज्जितब्बं. याव सङ्घनवकेन एवमेव कत्तब्बं. पुरे पविसन्तानं ‘‘द्वारजग्गनं नाम पच्छिमानं भारो’’ति एवं आभोगं कातुम्पि वट्टति. अनापुच्छा वा आभोगं वा अकत्वा अन्तोगब्भे वा असंवुतद्वारे बहि वा निपज्जन्तानं आपत्ति. गब्भे वा बहि वा निपज्जनकालेपि ‘‘द्वारजग्गनं नाम महाद्वारे द्वारपालस्स भारो’’ति आभोगं कत्वा निपज्जितुं वट्टतियेव. लोहपासादादीसु आकासतले निपज्जन्तेनापि द्वारं संवरितब्बमेव.
अयञ्हेत्थ सङ्खेपो – इदं दिवापटिसल्लीयनं येन केनचि परिक्खित्ते सद्वारबन्धे ठाने कथितं. तस्मा अब्भोकासे वा रुक्खमूले वा मण्डपे वा यत्थ कत्थचि सद्वारबन्धे निपज्जन्तेन द्वारं संवरित्वाव निपज्जितब्बं. सचे महापरिवेणं होति, महाबोधियङ्गणलोहपासादङ्गणसदिसं बहूनं ओसरणट्ठानं, यत्थ द्वारं संवुतम्पि संवुतट्ठाने न तिट्ठति, द्वारं अलभन्ता पाकारं आरुहित्वापि विचरन्ति, तत्थ संवरणकिच्चं नत्थि. रत्तिं द्वारं विवरित्वा निपन्नो अरुणे उग्गते उट्ठहति, अनापत्ति. सचे पबुज्झित्वा पुन सुपति, आपत्ति. यो पन ‘‘अरुणे उग्गते वुट्ठहिस्सामी’’ति परिच्छिन्दित्वाव द्वारं असंवरित्वा रत्तिं निपज्जति, यथापरिच्छेदमेव च न वुट्ठाति, तस्स आपत्तियेव. महापच्चरियं पन ‘‘एवं निपज्जन्तो अनादरियदुक्कटापि न मुच्चती’’ति वुत्तं.
यो पन बहुदेव रत्तिं जग्गित्वा अद्धानं वा गन्त्वा दिवा किलन्तरूपो मञ्चे निसिन्नो पादे भूमितो अमोचेत्वाव निद्दावसेन निपज्जति, तस्स अनापत्ति. सचे ओक्कन्तनिद्दो अजानन्तोपि पादे मञ्चकं आरोपेति, आपत्तियेव. निसीदित्वा अपस्साय सुपन्तस्स अनापत्ति. योपि च ‘‘निद्दं विनोदेस्सामी’’ति चङ्कमन्तो पतित्वा सहसाव वुट्ठाति, तस्सापि अनापत्ति. यो पन पतित्वा तत्थेव सयति, न वुट्ठाति, तस्स आपत्ति.
को मुच्चति, को न मुच्चतीति? महापच्चरियं ताव ‘‘एकभङ्गेन निपन्नकोयेव मुच्चति. पादे पन भूमितो मोचेत्वा निपन्नो यक्खगहितकोपि विसञ्ञीभूतोपि न मुच्चती’’ति वुत्तं. कुरुन्दट्ठकथायं पन ‘‘बन्धित्वा निपज्जापितोव मुच्चती’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘यो चङ्कमन्तो मुच्चित्वा पतितो तत्थेव सुपति, तस्सापि अविसयत्ता आपत्ति न दिस्सति. आचरिया पन एवं न कथयन्ति. तस्मा आपत्तियेवाति महापदुमत्थेरेन वुत्तं. द्वे पन जना आपत्तितो मुच्चन्तियेव, यो च यक्खगहितको, यो च बन्धित्वा निपज्जापितो’’ति.
७८. भारुकच्छकवत्थुम्हि अनापत्ति सुपिनन्तेनाति यस्मा सुपिनन्ते अविसयत्ता एवं होति, तस्मा उपालित्थेरो भगवता अविनिच्छितपुब्बम्पि इमं वत्थुं नयग्गाहेन विनिच्छिनि. भगवापि च सुत्वा ‘‘सुकथितं, भिक्खवे, उपालिना; अपदे पदं करोन्तो विय, आकासे पदं दस्सेन्तो विय उपालि इमं पञ्हं कथेसी’’ति वत्वा थेरं एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ. नि. १.२१९, २२८). इतो परानि सुपब्बादीनि वत्थूनि उत्तानत्थानेव.
८०. भिक्खुनीसम्पयोजनादीसु ते लिच्छविकुमारका खिड्डापसुता अत्तनो अनाचारेन एवं अकंसु. ततो पट्ठाय च लिच्छवीनं विनासो एव उदपादि.
८२. वुड्ढपब्बजितवत्थुम्हि दस्सनं अगमासीति अनुकम्पाय ‘‘तं दक्खिस्सामी’’ति गेहं अगमासि. अथस्स सा अत्तनो च दारकानञ्च नानप्पकारेहि अनाथभावं संवण्णेसि. अनपेक्खञ्च नं ञत्वा कुपिता ‘‘एहि विब्भमाही’’ति बलक्कारेन अग्गहेसि. सो अत्तानं मोचेतुं पटिक्कमन्तो जरादुब्बलताय उत्तानो परिपति. ततो सा अत्तनो मनं अकासि. सो पन भिक्खु अनागामी समुच्छिन्नकामरागो तस्मा न सादियीति.
८३. मिगपोतकवत्थु उत्तानत्थमेवाति.
विनीतवत्थु निट्ठितं.
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
पठमपाराजिकवण्णना निट्ठिता.
तत्रिदं समन्तपासादिकाय समन्तपासादिकत्तस्मिं –
आचरियपरम्परतो, निदानवत्थुप्पभेददीपनतो;
परसमयविवज्जनतो, सकसमयविसुद्धितो चेव.
ब्यञ्जनपरिसोधनतो, पदत्थतो पाळियोजनक्कमतो;
सिक्खापदनिच्छयतो, विभङ्गनयभेददस्सनतो.
सम्पस्सतं न दिस्सति, किञ्चि अपासादिकं यतो एत्थ;
विञ्ञूनमयं तस्मा, समन्तपासादिकात्वेव.
संवण्णना पवत्ता, विनयस्स विनेय्यदमनकुसलेन;
वुत्तस्स लोकनाथेन, लोकमनुकम्पमानेनाति.
पठमपाराजिकवण्णना निट्ठिता.