आपत्तानापत्तिवारवण्णना
६६. इदानि यं वुत्तं ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्सा’’तिआदि, एत्थ असम्मोहत्थं ‘‘मग्गेन मग्ग’’न्तिआदिमाह. तत्थ मग्गेन मग्गन्ति इत्थिया तीसु मग्गेसु अञ्ञतरेन मग्गेन अत्तनो अङ्गजातं पवेसेति अथ वा सम्भिन्नेसु द्वीसु मग्गेसु पस्सावमग्गेन वच्चमग्गं वच्चमग्गेन वा पस्सावमग्गं पवेसेति. मग्गेन अमग्गन्ति पस्सावादिमग्गेन पवेसेत्वा तस्स सामन्ता वणेन नीहरति. अमग्गेन मग्गन्ति मग्गसामन्तेन वणेन पवेसेत्वा मग्गेन नीहरति. अमग्गेन अमग्गन्ति द्वीसु सम्भिन्नवणेसु एकेन वणेन पवेसेत्वा दुतियेन नीहरति. इमस्स सुत्तस्स अनुलोमवसेन सब्बत्थ वणसङ्खेपे थुल्लच्चयं वेदितब्बं.
इदानि यं परतो वक्खति ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्स असादियन्तस्सा’’ति, तत्थ असम्मोहत्थं ‘‘भिक्खु सुत्तभिक्खुम्ही’’तिआदिमाह. तत्रायं अधिप्पायो – यो पटिबुद्धो सादियति सो ‘‘सुत्तम्हि मयि एसो विप्पटिपज्जि, नाहं जानामी’’ति न मुच्चति. उभो नासेतब्बाति चेत्थ द्वेपि लिङ्गनासनेन नासेतब्बा. तत्र दूसकस्स पटिञ्ञाकरणं नत्थि, दूसितो पुच्छित्वा पटिञ्ञाय नासेतब्बो. सचे न सादियति, न नासेतब्बो. एस नयो सामणेरवारेपि.
एवं तत्थ तत्थ तं तं आपत्तिञ्च अनापत्तिञ्च दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिमेव दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ अजानन्तो नाम यो महानिद्दं ओक्कन्तो परेन कतं उपक्कमम्पि न जानाति वेसालियं महावने दिवाविहारगतो भिक्खु विय. एवरूपस्स अनापत्ति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘‘नाहं भगवा जानामी’ति; ‘अनापत्ति, भिक्खु, अजानन्तस्सा’’’ति (पारा. ७५). असादियन्तो नाम यो जानित्वापि न सादियति, तत्थेव सहसा वुट्ठितभिक्खु विय. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘‘नाहं भगवा सादियि’न्ति. ‘अनापत्ति, भिक्खु, असादियन्तस्सा’’ति.
उम्मत्तको नाम पित्तुम्मत्तको. दुविधञ्हि पित्तं – बद्धपित्तं, अबद्धपित्तञ्चाति. तत्थ अबद्धपित्तं लोहितं विय सब्बङ्गगतं, तम्हि कुपिते सत्तानं कण्डुकच्छुसरीरकम्पादीनि होन्ति. तानि भेसज्जकिरियाय वूपसमन्ति. बद्धपित्तं पन पित्तकोसके ठितं. तम्हि कुपिते सत्ता उम्मत्तका होन्ति विपल्लत्थसञ्ञा हिरोत्तप्पं छड्डेत्वा असारुप्पाचारं चरन्ति. लहुकगरुकानि सिक्खापदानि मद्दन्तापि न जानन्ति. भेसज्जकिरियायपि अतेकिच्छा होन्ति. एवरूपस्स उम्मत्तकस्स अनापत्ति.
खित्तचित्तो नाम विस्सट्ठचित्तो यक्खुम्मत्तको वुच्चति. यक्खा किर भेरवानि वा आरम्मणानि दस्सेत्वा मुखेन हत्थं पवेसेत्वा हदयरूपं वा मद्दन्ता सत्ते विक्खित्तचित्ते विपल्लत्थसञ्ञे करोन्ति. एवरूपस्स खित्तचित्तस्स अनापत्ति. तेसं पन उभिन्नं अयं विसेसो – पित्तुम्मत्तको निच्चमेव उम्मत्तको होति, पकतिसञ्ञं न लभति. यक्खुम्मत्तको अन्तरन्तरा पकतिसञ्ञं पटिलभतीति. इध पन पित्तुम्मत्तको वा होतु यक्खुम्मत्तको वा, यो सब्बसो मुट्ठस्सति किञ्चि न जानाति, अग्गिम्पि सुवण्णम्पि गूथम्पि चन्दनम्पि एकसदिसं मद्दन्तोव विचरति, एवरूपस्स अनापत्ति. अन्तरन्तरा सञ्ञं पटिलभित्वा ञत्वा करोन्तस्स पन आपत्तियेव.
वेदनाट्टो नाम यो अधिमत्ताय दुक्खवेदनाय आतुरो किञ्चि न जानाति, एवरूपस्स अनापत्ति.
आदिकम्मिको नाम यो तस्मिं तस्मिं कम्मे आदिभूतो. इध पन सुदिन्नत्थेरो आदिकम्मिको, तस्स अनापत्ति. अवसेसानं मक्कटीसमणवज्जिपुत्तकादीनं आपत्तियेवाति.
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.