९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना
१३५. नवमसिक्खापदे – याव द्वारकोसाति एत्थ द्वारकोसो नाम पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो. महापच्चरियं पन ‘‘द्वारबाहतो पट्ठाय दियड्ढो हत्थो’’ति वुत्तं. कुरुन्दियं पन ‘‘द्वारस्स उभोसु पस्सेसु कवाटप्पमाण’’न्ति. महाअट्ठकथायं ‘‘कवाटं नाम दियड्ढहत्थम्पि होति द्विहत्थम्पि अड्ढतेय्यहत्थम्पी’’ति वुत्तं, तं सुवुत्तं. तदेव हि सन्धाय भगवतापि ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति अयं उक्कट्ठनिद्देसो कतो. अग्गळट्ठपनायाति सकवाटकद्वारबन्धट्ठपनाय; सकवाटकस्स द्वारबन्धस्स निच्चलभावत्थायाति अत्थो. द्वारट्ठपनायाति इदम्पि हि पदभाजनं इममेवत्थं सन्धाय भासितं. अयं पनेत्थ अधिप्पायो – कवाटञ्हि लहुपरिवट्टकं विवरणकाले भित्तिं आहनति, पिदहनकाले द्वारबन्धं. तेन आहननेन भित्ति कम्पति, ततो मत्तिका चलति, चलित्वा सिथिला वा होति पतति वा. तेनाह भगवा ‘‘याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाया’’ति. तत्थ किञ्चापि ‘‘इदं नाम कत्तब्ब’’न्ति नेव मातिकायं न पदभाजने वुत्तं, अट्ठुप्पत्तियं पन ‘‘पुनप्पुनं छादापेसि पुनप्पुनं लेपापेसी’’ति अधिकारतो याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति एवमत्थो दट्ठब्बो.
यं पन पदभाजने ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति वुत्तं. तत्थ यस्स वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा उपचारो होति, खुद्दकस्स विहारस्स द्वीसु दिसासु उपचारो होति. तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपूरउपचारापि होति. उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा द्वारस्स निच्चलभावत्थाय लेपो अनुञ्ञातो. सचे पनस्स द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति. आलोकसन्धिपरिकम्मायाति एत्थ आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ति, तेपि विवरणकाले विदत्थिमत्तम्पि अतिरेकम्पि भित्तिप्पदेसं पहरन्ति. उपचारो पनेत्थ सब्बदिसासु लब्भति, तस्मा सब्बदिसासु कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो आलोकसन्धिपरिकम्मत्थाय लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अयमेत्थ अधिप्पायो.
सेतवण्णन्तिआदिकं न मातिकाय पदभाजनं. इमिना हि विहारस्स भारिकत्तं नाम नत्थीति पदभाजनेयेव अनुञ्ञातं, तस्मा सब्बमेतं यथासुखं कत्तब्बं.
एवं लेपकम्मे यं कत्तब्बं, तं दस्सेत्वा पुन छदने कत्तब्बं दस्सेतुं ‘‘द्वत्तिच्छदनस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ द्वत्तिच्छदनस्स परियायन्ति छदनस्स द्वत्तिपरियायं; परियायो वुच्चति परिक्खेपो, परिक्खेपद्वयं वा परिक्खेपत्तयं वा अधिट्ठातब्बन्ति अत्थो. अप्पहरिते ठितेनाति अहरिते ठितेन. हरितन्ति चेत्थ सत्तधञ्ञभेदं पुब्बण्णं मुग्गमासतिलकुलत्थअलाबुकुम्भण्डादिभेदञ्च अपरण्णं अधिप्पेतं. तेनेवाह – ‘‘हरितं नाम पुब्बण्णं अपरण्ण’’न्ति.
सचे हरिते ठितो अधिट्ठाति, आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ पन यस्मिम्पि खेत्ते वुत्तं बीजं न ताव सम्पज्जति, वस्से वा पन पतिते सम्पज्जिस्सति, तम्पि हरितसङ्ख्यमेव गच्छति. तस्मा एवरूपे खेत्तेपि ठितेन न अधिट्ठातब्बं, अहरितेयेव ठितेन अधिट्ठातब्बं. तत्रापि अयं परिच्छेदो, पिट्ठिवंसस्स वा कूटागारकण्णिकाय वा उपरि थुपिकाय वा पस्से निसिन्नो छदनमुखवट्टिअन्तेन ओलोकेन्तो यस्मिं भूमिभागे ठितं पस्सति, यस्मिञ्च भूमिभागे ठितो, तं उपरि निसिन्नकं पस्सति, तस्मिं ठाने अधिट्ठातब्बं. तस्स अन्तो अहरितेपि ठत्वा अधिट्ठातुं न लब्भति. कस्मा? विहारस्स हि पतन्तस्स अयं पतनोकासोति.
१३६. मग्गेन छादेन्तस्साति एत्थ मग्गेन छादनं नाम अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादनं; तं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति. द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वाति द्वे मग्गा सचे दुच्छन्ना होन्ति, अपनेत्वापि पुनप्पुनं छादेतुं लब्भति, तस्मा यथा इच्छति; तथा द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियंमग्गं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. परियायेनाति परिक्खेपेन. एवंछदनं पन तिणपण्णेहि लब्भति. तस्मा इधापि यथा इच्छति तथा द्वे परियाये अधिट्ठहित्वा ततियं परियायं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. सचे न पक्कमति, तुण्हीभूतेन ठातब्बं. सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं. उपरूपरिच्छन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति. ततो चे उत्तरिन्ति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वा.
१३७. करळे करळेति तिणमुट्ठियं तिणमुट्ठियं. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
महल्लकविहारसिक्खापदं नवमं.