५. पाचित्तियकण्डं
१. मुसावादवग्गो
१. मुसावादसिक्खापदवण्णना
येसं नवहि वग्गेहि, सङ्गहो सुप्पतिट्ठितो;
खुद्दकानं अयं दानि, तेसं भवति वण्णना.
१. तत्थ मुसावादवग्गस्स ताव पठमसिक्खापदे हत्थकोति तस्स थेरस्स नामं. सक्यानं पुत्तोति सक्यपुत्तो. बुद्धकाले किर सक्यकुलतो असीति पुरिससहस्सानि पब्बजिंसु, तेसं सो अञ्ञतरोति. वादक्खित्तोति ‘‘वादं करिस्सामी’’ति एवं परिवितक्कितेन वादेन परवादिसन्तिकं खित्तो पक्खित्तो पहितो पेसितोति अत्थो. वादम्हि वा सकेन चित्तेन खित्तो. यत्र यत्र वादो तत्र तत्रेव सन्दिस्सतीतिपि वादक्खित्तो. अवजानित्वा अवजानातीति अत्तनो वादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति पटिजानाति. पटिजानित्वा अवजानातीति किस्मिञ्चिदेव वचने आनिसंसं सल्लक्खेन्तो ‘‘अयं मम वादो’’ति पटिजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो तत्थ दोसं सल्लक्खेत्वा ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानाति. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन कारणेन अञ्ञं कारणं पटिचरति पटिच्छादेति अज्झोत्थरति, ‘‘रूपं अनिच्चं जानितब्बतो’’ति वत्वा पुन ‘‘जातिधम्मतो’’तिआदीनि वदति. कुरुन्दियं पन ‘‘एतस्स पटिच्छादनहेतुं अञ्ञं बहुं कथेती’’ति वुत्तं. तत्रायं अधिप्पायो – यं तं पटिजाननञ्च अवजाननञ्च, तस्स पटिच्छादनत्थं ‘‘को आह, किं आह, किस्मिं आहा’’ति एवमादि बहुं भासतीति. पुन महाअट्ठकथायं ‘‘अवजानित्वा पटिजानन्तो पटिजानित्वा अवजानन्तो एव च अञ्ञेनञ्ञं पटिचरती’’ति वुत्तं. सम्पजानमुसा भासतीति जानन्तो मुसा भासति. सङ्केतं कत्वा विसंवादेतीति पुरेभत्तादीसु ‘‘असुकस्मिं नाम काले असुकस्मिं नाम पदेसे वादो होतू’’ति सङ्केतं कत्वा सङ्केततो पुरे वा पच्छा वा गन्त्वा ‘‘पस्सथ भो, तित्थिया न आगता पराजिता’’ति पक्कमति.
२. सम्पजानमुसावादेति जानित्वा जानन्तस्स च मुसा भणने.
३. विसंवादनपुरेक्खारस्साति विसंवादनचित्तं पुरतो कत्वा वदन्तस्स. वाचाति मिच्छावाचापरियापन्नवचनसमुट्ठापिका चेतना. गिराति ताय चेतनाय समुट्ठापितसद्दं दस्सेति. ब्यप्पथोति वचनपथो; वाचायेव हि अञ्ञेसम्पि दिट्ठानुगतिमापज्जन्तानं पथभूततो ब्यप्पथोति वुच्चति. वचीभेदोति वचीसञ्ञिताय वाचाय भेदो; पभेदगता वाचा एव एवं वुच्चति. वाचसिका विञ्ञत्तीति वचीविञ्ञत्ति. एवं पठमपदेन सुद्धचेतना, मज्झे तीहि तंसमुट्ठापितसद्दसहिता चेतना, अन्ते एकेन विञ्ञत्तिसहिता चेतना ‘‘कथिता’’ति वेदितब्बा. अनरियवोहाराति अनरियानं बालपुथुज्जनानं वोहारा.
एवं सम्पजानमुसावादं दस्सेत्वा इदानि अन्ते वुत्तानं सम्पजानमुसावादसङ्खातानं अनरियवोहारानं लक्खणं दस्सेन्तो ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदिमाह. तत्थ अदिट्ठं दिट्ठं मेति एवं वदतो वचनं तंसमुट्ठापिका वा चेतना एको अनरियवोहारोति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. अपिचेत्थ चक्खुवसेन अग्गहितारम्मणं अदिट्ठं, सोतवसेन अग्गहितं असुतं, घानादिवसेन मुनित्वा तीहि इन्द्रियेहि एकाबद्धं विय कत्वा पत्वा अग्गहितं अमुतं, अञ्ञत्र पञ्चहि इन्द्रियेहि सुद्धेन विञ्ञाणेनेव अग्गहितं अविञ्ञातन्ति वेदितब्बं. पाळियं पन ‘‘अदिट्ठं नाम न चक्खुना दिट्ठ’’न्ति एवं ओळारिकेनेव नयेन देसना कताति. दिट्ठादीसु च अत्तनापि परेनपि दिट्ठं दिट्ठमेव. एवं सुतमुतविञ्ञातानीति अयमेको परियायो. अपरो नयो यं अत्तना दिट्ठं दिट्ठमेव तं. एस नयो सुतादीसु. यं पन परेन दिट्ठं, तं अत्तना सुतट्ठाने तिट्ठति. एवं मुतादीनिपि.
४. इदानि तेसं अनरियवोहारानं वसेन आपत्तिं आरोपेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तीहाकारेही’’तिआदिमाह. तस्सत्थो ‘‘तीहि आकारेहि पठमं झानं समापज्जिन्ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति एवमादिचतुत्थपाराजिकपाळिवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. केवलञ्हि तत्थ ‘‘पठमं झानं समापज्जि’’न्ति इध ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति, तत्थ च ‘‘आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति ‘‘इध आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति एवं वत्थुमत्ते आपत्तिमत्ते च विसेसो, सेसं एकलक्खणमेवाति.
९. तीहाकारेहि दिट्ठे वेमतिकोतिआदीनम्पि अत्थो ‘‘दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो दिट्ठे वेमतिको’’ति एवमादिदुट्ठदोसपाळिवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. पाळिमत्तमेव हि एत्थ विसेसो, अत्थे पन सथेरवादे किञ्चि नानाकरणं नत्थि.
११. सहसा भणतीति अवीमंसित्वा अनुपधारेत्वा वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘‘अदिट्ठं मे’’ति भणति. अञ्ञं भणिस्सामीति अञ्ञं भणतीति मन्दत्ता जळत्ता पक्खलन्तो ‘‘चीवर’’न्ति वत्तब्बे ‘‘चीर’’न्ति आदिं भणति. यो पन सामणेरेन ‘‘अपि भन्ते मय्हं उपज्झायं पस्सित्था’’ति वुत्तो केळिं कुरुमानो ‘‘तव उपज्झायो दारुसकटं योजेत्वा गतो भविस्सती’’ति वा सिङ्गालसद्दं सुत्वा ‘‘कस्सायं भन्ते सद्दो’’ति वुत्तो ‘‘मातुया ते यानेन गच्छन्तिया कद्दमे लग्गचक्कं उद्धरन्तानं अयं सद्दो’’ति वा एवं नेव दवा न रवा अञ्ञं भणति, सो आपत्तिं आपज्जतियेव. अञ्ञा पूरणकथा नाम होति, एको गामे थोकं तेलं लभित्वा विहारं आगतो सामणेरं भणति – ‘‘त्वं अज्ज कुहिं गतो, गामो एकतेलो अहोसी’’ति वा पच्छिकाय ठपितं पूवखण्डं लभित्वा ‘‘अज्ज गामे पच्छिकाहि पूवे चारेसु’’न्ति वा, अयं मुसावादोव होति. सेसं उत्तानमेवाति.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
मुसावादसिक्खापदं पठमं.
२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना
१२. दुतियसिक्खापदे ओमसन्तीति ओविज्झन्ति. खुंसेन्तीति अक्कोसन्ति. वम्भेन्तीति पधंसेन्ति.
१३. भूतपुब्बन्ति इदं वत्थुं भगवा ओमसवादगरहणत्थं आहरि. नन्दिविसालो नामाति नन्दीति तस्स बलीबद्दस्स नामं, विसाणानि पनस्स विसालानि, तस्मा ‘‘नन्दिविसालो’’ति वुच्चति. बोधिसत्तो तेन समयेन नन्दिविसालो नाम होति. ब्राह्मणो तं यागुभत्तादीहि अतिविय पोसेसि. अथ सो ब्राह्मणं अनुकम्पमानो ‘‘गच्छ त्व’’न्तिआदिमाह. तत्थेव अट्ठासीति अहेतुकपटिसन्धिकालेपि परखुंसनं अमनापतोयेव पच्चेसि, तस्मा ब्राह्मणस्स दोसं दस्सेतुकामो अट्ठासि. सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेसीति पटिपाटिया ठपेत्वा हेट्ठारुक्खे दत्वा एकाबद्धं कत्वा मुग्गमासवालुकादीहि पुण्णं सकटसतं पवट्टेन्तो, किञ्चापि पुब्बे पतिट्ठितारप्पदेसं पुन अरे पत्ते पवट्टितं होति, बोधिसत्तो पन पुरिमसकटेन पतिट्ठितट्ठाने पच्छिमसकटं पतिट्ठापेतुं सकटसतप्पमाणं पदेसं पवट्टेसि. बोधिसत्तानञ्हि सिथिलकरणं नाम नत्थि. तेन चत्तमनो अहूति तेन ब्राह्मणस्स धनलाभेन अत्तनो कम्मेन च सो नन्दिविसालो अत्तमनो अहोसि.
१५. अक्कोसेनपीति एत्थ पन यस्मा परतो ‘‘द्वे अक्कोसा – हीनो च अक्कोसो उक्कट्ठो च अक्कोसो’’ति विभजितुकामो, तस्मा यथा पुब्बे ‘‘हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेन्ती’’ति वुत्तं; एवं अवत्वा ‘‘अक्कोसेन’’ इच्चेवमाह. वेनजातीति तच्छकजाति; वेणुकारजातीतिपि वदन्ति. नेसादजातीति मिगलुद्दकादिजाति.
रथकारजातीति चम्मकारजाति. पुक्कुसजातीति पुप्फछड्डकजाति. अवकण्णकादि दासानं नामं होति; तस्मा हीनं. ओञ्ञातन्ति अवञ्ञातं; ‘‘उञ्ञात’’न्तिपि पठन्ति. अवञ्ञातन्ति वम्भेत्वा ञातं. हीळितन्ति जिगुच्छितं. परिभूतन्ति किमेतेनातिति परिभवकतं. अचित्तीकतन्ति न गरुकतं.
कोट्ठककम्मन्ति तच्छककम्मं. मुद्दाति हत्थमुद्दागणना. गणनाति अच्छिद्दकादिअवसेसगणना. लेखाति अक्खरलेखा. मधुमेहाबाधो वेदनाय अभावतो ‘‘उक्कट्ठो’’ति वुत्तो. पाटिकङ्खाति इच्छितब्बा. यकारेन वा भकारेन वाति यकारभकारे योजेत्वा यो अक्कोसो. काटकोटचिकाय वाति ‘‘काट’’न्ति पुरिसनिमित्तं, ‘‘कोटचिका’’ति इत्थिनिमित्तं; एतेहि वा यो अक्कोसो, एसो हीनो नाम अक्कोसोति.
१६. इदानि तेसं जातिआदीनं पभेदवसेन आपत्तिं आरोपेत्वा दस्सेन्तो ‘‘उपसम्पन्नो उपसम्पन्न’’न्तिआदिमाह. तत्थ खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामोति अक्कोसितुकामो पधंसितुकामो गरहितुकामो नित्तेजं कत्तुकामोति अत्थो. हीनेन हीनन्ति हीनेन जातिवचनेन हीनजातिकं. एतेन उपायेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.
एत्थ च हीनेन हीनं वदन्तो किञ्चापि सच्चं वदति, ओमसितुकामताय पनस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं. उक्कट्ठेन हीनं वदन्तो च किञ्चापि अलिकं भणति, ओमसितुकामताय पन इमिनाव सिक्खापदेन पाचित्तियं आपज्जति, न पुरिमेन. योपि ‘‘अतिचण्डालोसि, अतिब्राह्मणोसि, दुट्ठचण्डालोसि, दुट्ठब्राह्मणोसी’’तिआदीनि वदति, सोपि आपत्तिया कारेतब्बो.
२६. सन्ति इधेकच्चेति वारे पन परिहरित्वा वुत्तभावेन दुक्कटं. एसेव नयो ये नून…पे… न मयन्ति वारेसुपि. अनुपसम्पन्ने पन चतूसुपि वारेसु दुक्कटमेव. चोरोसि गण्ठिभेदकोसीतिआदिवचनेहि पन उपसम्पन्नेपि अनुपम्पन्नेपि सब्बवारेसु दुक्कटमेव. दवकम्यताय पन उपसम्पन्नेपि अनुपसम्पन्नेपि सब्बवारेसु दुब्भासितं. दवकम्यता नाम केळिहसाधिप्पायता. इमस्मिञ्च सिक्खापदे ठपेत्वा भिक्खुं भिक्खुनीआदयो सब्बसत्ता अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिताति वेदितब्बा.
३५. अत्थपुरेक्खारस्सातिआदीसु पाळिया अत्थं वण्णयन्तो अत्थपुरेक्खारो; पाळिं वाचेन्तो धम्मपुरेक्खारो; अनुसिट्ठियं ठत्वा ‘‘इदानिपि चण्डालोसि, पापं मा अकासि, मा तमो तमपरायणो अहोसी’’तिआदिना नयेन कथेन्तो अनुसासनीपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बो. सेसं उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति. दुब्भासितापत्ति पनेत्थ वाचाचित्ततो समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनं सुखा च मज्झत्ता चाति.
ओमसवादसिक्खापदं दुतियं.
३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना
३६. ततियसिक्खापदे – भण्डनजातानन्ति सञ्जातभण्डनानं. भण्डनन्ति कलहस्स पुब्बभागो, ‘‘इमिना च इमिना च इदं कतं; एवं वुत्ते एवं वक्खामा’’तिआदिकं सकसकपक्खे सम्मन्तनं. कलहोति आपत्तिगामिको कायवाचावीतिक्कमो. विवादोति विग्गाहिककथा. तं विवादं आपन्नानं विवादापन्नानं. पेसुञ्ञन्ति पिसुणवाचं, पियभावस्स सुञ्ञकरणवाचन्ति वुत्तं होति.
३७. भिक्खुपेसुञ्ञेति भिक्खूनं पेसुञ्ञे; भिक्खुतो सुत्वा भिक्खुना भिक्खुस्स उपसंहटपेसुञ्ञेति अत्थो.
३८. द्वीहाकारेहीति द्वीहि कारणेहि. पियकम्यस्स वाति ‘‘एवं अहं एतस्स पियो भविस्सामी’’ति अत्तनो पियभावं पत्थयमानस्स वा. भेदाधिप्पायस्स वाति ‘‘एवमयं एतेन सद्धिं भिज्जिस्सती’’ति परस्स परेन भेदं इच्छन्तस्स वा. जातितोपीतिआदि सब्बं पुरिमसिक्खापदे वुत्तनयमेव. इधापि भिक्खुनिं आदिं कत्वा सब्बे अनुपसम्पन्ना नाम.
न पियकम्यस्स न भेदाधिप्पायस्साति एकं अक्कोसन्तं एकञ्च खमन्तं दिस्वा ‘‘अहो निल्लज्जो, ईदिसम्पि नाम भवन्तं पुन वत्तब्बं मञ्ञिस्सती’’ति एवं केवलं पापगरहिताय भणन्तस्स अनापत्ति. सेसं उत्तानत्थमेव. तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
पेसुञ्ञसिक्खापदं ततियं.
४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना
४४. चतुत्थसिक्खापदे – अप्पतिस्साति अप्पतिस्सवा. उपासकाति वुत्ते वचनम्पि न सोतुकामा; अनादराति अत्थो. अप्पतिस्सया वा अनीचवुत्तिनोति अत्थो. असभागवुत्तिकाति विसभागजीविका, यथा भिक्खूसु वत्तितब्बं; एवं अप्पवत्तवुत्तिनोति अत्थो.
४५. पदसो धम्मं वाचेय्याति एकतो पदं पदं धम्मं वाचेय्य; कोट्ठासं कोट्ठासं वाचेय्याति अत्थो. यस्मा पन तं कोट्ठासनामकं पदं चतुब्बिधं होति, तस्मा तं दस्सेतुं ‘‘पदं अनुपदं अन्वक्खरं अनुब्यञ्जन’’न्ति पदभाजनं वुत्तं. तत्थ पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो. अनुपदन्ति दुतियपादो. अन्वक्खरन्ति एकेकमक्खरं. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जनं. यं किञ्चि वा एकमक्खरं अन्वक्खरं, अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं, अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं. पठमपदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्बं.
इदानि पदं नाम एकतो पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्तीति गाथाबन्धं धम्मं वाचेन्तो ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति एकमेकं पदं सामणेरेन सद्धिं एकतो आरभित्वा एकतोयेव निट्ठापेति. एवं वाचेन्तस्स पदगणनाय पाचित्तिया वेदितब्बा. अनुपदं नाम पाटेक्कं पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्तीति थेरेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति वुत्ते सामणेरो तं पदं अपापुणित्वा ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’ति दुतियपदं एकतो भणति, इमे पाटेक्कं पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्ति नाम. एवं वाचेन्तस्सापि अनुपदगणनाय पाचित्तिया. अन्वक्खरं नाम रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो ‘‘रू’’ति ओपातेतीति ‘‘रूपं अनिच्चन्ति भण सामणेरा’’ति वुच्चमानो रूकारमत्तमेव एकतो वत्वा तिट्ठति. एवं वाचेन्तस्सापि अन्वक्खरगणनाय पाचित्तिया. गाथाबन्धेपि च एस नयो लब्भतियेव. अनुब्यञ्जनं नाम रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो वेदना अनिच्चाति सद्दं निच्छारेतीति ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’ति इमं सुत्तं वाचयमानो थेरेन ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वुच्चमानो सामणेरो सीघपञ्ञताय ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति इमं अनिच्चपदं थेरस्स ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एतेन अनिच्चपदेन सद्धिं एकतो भणन्तो वाचं निच्छारेति. एवं वाचेन्तस्सापि अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तिया. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – इमेसु पदादीसु यं यं एकतो भणति तेन तेन आपत्तिं आपज्जतीति.
बुद्धभासितोति सकलं विनयपिटकं अभिधम्मपिटकं धम्मपदं चरियापिटकं उदानं इतिवुत्तकं जातकं सुत्तनिपातो विमानवत्थु पेतवत्थु ब्रह्मजालादीनि च सुत्तानि. सावकभासितोति चतुपरिसपरियापन्नेहि सावकेहि भासितो अनङ्गणसम्मादिट्ठिअनुमानसुत्तचुळवेदल्लमहावेदल्लादिको. इसिभासितोति बाहिरपरिब्बाजकेहि भासितो सकलो परिब्बाजकवग्गो, बावरियस्स अन्तेवासिकानं सोळसन्नं ब्राह्मणानं पुच्छाति एवमादि. देवताभासितोति देवताहि भासितो; सो देवतासंयुत्तदेवपुत्तसंयुत्तमारसंयुत्तब्रह्मसंयुत्तसक्कसंयुत्तादिवसेन वेदितब्बो.
अत्थूपसञ्हितोति अट्ठकथानिस्सितो. धम्मूपसञ्हितोति पाळिनिस्सितो; उभयेनापि विवट्टूपनिस्सितमेव वदति. किञ्चापि विवट्टूपनिस्सितं वदति, तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हधम्मंयेव पन पदसो वाचेन्तस्स आपत्ति. विवट्टूपनिस्सितेपि नानाभासावसेन गाथासिलोकबन्धादीहि अभिसङ्खते अनापत्ति. तिस्सो सङ्गीतियो अनारुळ्हेपि कुलुम्बसुत्तं राजोवादसुत्तं तिक्खिन्द्रियं चतुपरिवट्टं नन्दोपनन्दन्ति ईदिसे आपत्तियेव. अपलालदमनम्पि वुत्तं, महापच्चरियम्पन पटिसिद्धं. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसु थेरस्स सकपटिभाने अनापत्ति, यं रञ्ञो सञ्ञापनत्थं आहरित्वा वुत्तं, तत्थ आपत्ति. वण्णपिटकअङ्गुलिमालपिटकरट्ठपालगअजतआळवकगज्जितगुळ्हमग्गगुळ्हवेस्सन्तरगुळ्हविनयवेदल्लपिटकानि पन अबुद्धवचनानियेवाति वुत्तं. सीलूपदेसो नाम धम्मसेनापतिना वुत्तोति वदन्ति, तस्मिं आपत्तियेव. अञ्ञानिपि मग्गकथाआरम्मणकथाबुद्धिकदण्डक ञाणवत्थुअसुभकथादीनि अत्थि, तेसु सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा विभत्ता, धुतङ्गपञ्हे पटिपदा विभत्ता; तस्मा तेसु आपत्तीति वुत्तं. महापच्चरियादीसु पन सङ्गीतिं अनारुळ्हेसु राजोवादतिक्खिन्द्रियचतुपरिवट्टनन्दोपनन्दकुलुम्बसुत्तेसुयेव आपत्तीति वत्वा अवसेसेसु यं बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तं, तदेव आपत्तिवत्थु होति, न इतरन्ति अयमत्थो परिग्गहितो.
४८. एकतो उद्दिसापेन्तोति अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसं गण्हन्तोपि एकतो वदति अनापत्तीति अत्थो.
तत्रायं विनिच्छयो – उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च निसीदित्वा उद्दिसापेन्ति. आचरियो निसिन्नानं भणामीति तेहि सद्धिं एकतो वदति, आचरियस्स आपत्ति. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं गण्हन्तस्स अनापत्ति. द्वेपि ठिता गण्हन्ति, एसेव नयो. दहरभिक्खु निसिन्नो, सामणेरो ठितो, निसिन्नस्स भणामीति भणतो अनापत्ति. सचे दहरो तिट्ठति, इतरो निसीदति, ठितस्स भणामीति भणतोपि अनापत्ति. सचे बहूनं भिक्खूनं अन्तरे एको सामणेरो निसिन्नो होति, तस्मिं निसिन्ने पदसो धम्मं वाचेन्तस्स आचरियस्स अचित्तकापत्ति. सचे सामणेरो उपचारं मुञ्चित्वा ठितो वा निसिन्नो वा होति, येसं वाचेति, तेसु अपरियापन्नत्ता एकेन दिसाभागेन पलायनकगन्थं नाम गण्हातीति सङ्ख्यं गच्छति, तस्मा अनापत्ति. एकतो सज्झायं करोन्तोपि अनुपसम्पन्नेन सद्धिं उपसम्पन्नो एकतो सज्झायं करोन्तो तेन सद्धिंयेव भणति, अनापत्ति. अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके उद्देसं गण्हन्तस्सपि तेन सद्धिं एकतो भणन्तस्स अनापत्ति. अयम्पि हि एकतो सज्झायं करोतिच्चेव सङ्ख्यं गच्छति.
येभुय्येन पगुणं गन्थं भणन्तं ओपातेतीति सचे एकगाथाय एको पादो न आगच्छति, सेसं आगच्छति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम. एतेन नयेन सुत्तेपि वेदितब्बो. तं ओपातेन्तस्स एवं भणाहीति एकतोपि भणन्तस्स अनापत्ति. ओसारेन्तं ओपातेतीति सुत्तं उच्चारेन्तं परिसमज्झे परिसङ्कमानं एवं वदेहीति तेन सद्धिं एकतोपि वदन्तस्स अनापत्ति. यं पन महापच्चरियादीसु ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो यदि वदति, ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं, तं महाअट्ठकथायं नत्थि, नत्थिभावोयेव चस्स युत्तो. कस्मा? किरियसमुट्ठानत्ता. इतरथा हि किरियाकिरियं भवेय्य. सेसं उत्तानत्थमेव.
पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
पदसोधम्मसिक्खापदं चतुत्थं.
५. सहसेय्यसिक्खापदवण्णना
४९. पञ्चमसिक्खापदे – मुट्ठस्सती असम्पजानाति पुब्बभागे सतिसम्पजञ्ञस्स अकरणवसेनेतं वुत्तं, भवङ्गोतिण्णकाले पन कुतो सतिसम्पजञ्ञन्ति! विकूजमानाति विप्पलपमाना. काकच्छमानाति नासाय काकसद्दं विय निरत्थकसद्दं मुञ्चमाना. उपासकाति पठमतरं उट्ठितउपासका.
५०. एतदवोचुन्ति ‘‘भगवता आवुसो राहुल सिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति भिक्खू सिक्खापदगारवेनेव एतं अवोचुं. पकतिया पन ते भगवति च गारवेन आयस्मतो च राहुलस्स सिक्खाकामताय तस्स आयस्मतो वसनट्ठानं आगतस्स चूळमञ्चकं वा अपस्सेनं वा यं अत्थि तं पञ्ञपेत्वा चीवरं वा उत्तरासङ्गं वा उस्सीसकरणत्थाय देन्ति. तत्रिदं तस्सायस्मतो सिक्खाकामताय – भिक्खू किर तं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा मुट्ठिसम्मुञ्जनिञ्च कचवरछड्डनकञ्च बहि खिपन्ति. अथञ्ञेहि ‘‘आवुसो केनिदं पातित’’न्ति वुत्ते अञ्ञे एवं वदन्ति – ‘‘भन्ते, राहुलो इमस्मिं पदेसे सञ्चरि, तेन नु खो पातित’’न्ति. सो पनायस्मा ‘‘न मय्हं भन्ते इदं कम्म’’न्ति एकदिवसम्पि अवत्वा तं पटिसामेत्वा भिक्खू खमापेत्वा गच्छति. वच्चकुटिया सेय्यं कप्पेसीति तंयेव सिक्खाकामतं अनुब्रूहन्तो धम्मसेनापतिमहामोग्गल्लानआनन्दत्थेरादीनं सन्तिकं अगन्त्वा भगवतो वळञ्जनकवच्चकुटियं सेय्यं कप्पेसि. सा किर कुटि कवाटबद्धा गन्धपरिभण्डकता समोसरितपुप्फदामा चेतियट्ठानमिव तिट्ठति, अपरिभोगा अञ्ञेसं.
५१. उत्तरिदिरत्ततिरत्तन्ति भगवा सामणेरानं सङ्गहकरणत्थाय तिरत्तं परिहारं अदासि. न हि युत्तं कुलदारके पब्बाजेत्वा नानुग्गहेतुन्ति. सहसेय्यन्ति एकतो सेय्यं. सेय्याति कायप्पसारणसङ्खातं सयनम्पि वुच्चति, यस्मिं सेनासने सयन्ति, तम्पि. तत्थ सेनासनं ताव दस्सेतुं ‘‘सेय्या नाम सब्बच्छन्ना’’तिआदि वुत्तं. कायप्पसारणं दस्सेतुं अनुपसम्पन्ने निपन्ने भिक्खु निपज्जती’’तिआदि वुत्तं. तस्मा अयमेत्थ अत्थो – ‘‘सेनासनसङ्खातं सेय्यं पविसित्वा कायप्पसारणसङ्खातं सेय्यं कप्पेय्य विदहेय्य सम्पादेय्या’’ति. सब्बच्छन्नातिआदिना पन तस्सा सेनासनसङ्खाताय सेय्याय लक्खणं वुत्तं. तस्मा यं सेनासनं उपरि पञ्चहि छदनेहि अञ्ञेन वा केनचि सब्बमेव पटिच्छन्नं, अयं सब्बच्छन्ना नाम सेय्या. अट्ठकथासु पन पाकटवोहारं गहेत्वा वाचुग्गतवसेन ‘‘सब्बच्छन्ना नाम पञ्चहि छदनेहि छन्ना’’ति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं? अथ खो दुस्सकुटियं वसन्तस्सापि न सक्का अनापत्ति कातुं, तस्मा यं किञ्चि पटिच्छादनसमत्थं इध छदनञ्च परिच्छन्नञ्च वेदितब्बं. पञ्चविधच्छदनेयेव हि गय्हमाने पदरच्छन्नेपि सहसेय्या न भवेय्य. यं पन सेनासनं भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि परिक्खित्तं, अयं सब्बपरिच्छन्ना नाम सेय्या. छदनं अनाहच्च सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारादिना परिक्खित्तापि सब्बपरिच्छन्नायेवाति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं. यस्सा पन उपरि बहुतरं ठानं छन्नं, अप्पं अच्छन्नं, समन्ततो वा बहुतरं परिक्खित्तं, अप्पं अपरिक्खित्तं, अयं येभुय्येन छन्ना येभुय्येन परिच्छन्ना नाम. इमिना हि लक्खणेन समन्नागतो सचेपि सत्तभूमको पासादो एकूपचारो होति, सतगब्भं वा चतुस्सालं वा, एकसेय्याइच्चेव सङ्ख्यं गच्छति. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘चतुत्थे दिवसे अत्थङ्गते सूरिये अनुपसम्पन्ने निपन्ने भिक्खु निपज्जति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’तिआदि.
तत्थ च निपज्जनमत्तेनेव पाचित्तियं. सचे पन सम्बहुला सामणेरा, एको भिक्खु, सामणेरगणनाय पाचित्तिया. ते चे उट्ठायुट्ठाय निपज्जन्ति, तेसं पयोगे पयोगे भिक्खुस्स आपत्ति. भिक्खुस्स उट्ठायुट्ठाय निपज्जने पन भिक्खुस्सेव पयोगेन भिक्खुस्स आपत्ति. सचे पन सम्बहुला भिक्खू एको सामणेरो सब्बेसं आपत्तिं करोति, तस्स उट्ठायुट्ठाय निपज्जनेनपि भिक्खूनं आपत्तियेव. उभयेसं सम्बहुलभावेपि एसेव नयो.
अपिचेत्थ एकावासादिकम्पि चतुक्कं वेदितब्बं. यो हि एकस्मिं आवासे एकेनेव अनुपसम्पन्नेन सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्स चतुत्थदिवसतो पट्ठाय देवसिका आपत्ति. योपि एकस्मिंयेव आवासे नानाअनुपसम्पन्नेहि सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि. योपि नानाआवासेसु एकेनेव अनुपसम्पन्नेन सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि. योपि नानाआवासेसु नानाअनुपसम्पन्नेहि सद्धिं योजनसतम्पि गन्त्वा सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि चतुत्थदिवसतो पट्ठाय देवसिका आपत्ति.
अयञ्च सहसेय्यापत्ति नाम ‘‘भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नो नामा’’ति वचनतो तिरच्छानगतेनपि सद्धिं होति, तत्र तिरच्छानगतस्स परिच्छेदो मेथुनधम्मापत्तिया वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. तस्मा सचेपि गोधाबिळालमङ्गुसादीसु कोचि पविसित्वा भिक्खुनो वसनसेनासने एकूपचारट्ठाने सयति, सहसेय्याव होति.
यदि पन थम्भानं उपरि कतपासादस्स उपरिमतलेन सद्धिं असम्बद्धभित्तिकस्स भित्तिया उपरि ठितसुसिरतुलासीसस्स सुसिरेन पविसित्वा तुलाय अब्भन्तरे सयित्वा तेनेव सुसिरेन निक्खमित्वा गच्छति, हेट्ठापासादे सयितभिक्खुस्स अनापत्ति. सचे छदने छिद्दं होति, तेन पविसित्वा अन्तोछदने वसित्वा तेनेव पक्कमति, नानूपचारे उपरिमतले छदनब्भन्तरे सयितस्स आपत्ति, हेट्ठिमतले सयितस्स अनापत्ति. सचे अन्तोपासादेनेव आरोहित्वा सब्बतलानि परिभुञ्जन्ति, एकूपचारानि होन्ति, तेसु यत्थ कत्थचि सयितस्स आपत्ति.
सभासङ्खेपेन कते अड्ढकुट्टकसेनासने सयितस्स वाळसङ्घाटादीसु कपोतादयो पविसित्वा सयन्ति, आपत्तियेव. परिक्खेपस्स बहिगते निब्बकोसब्भन्तरे सयन्ति, अनापत्ति. परिमण्डलं वा चतुरस्सं वा एकच्छदनाय गब्भमालाय सतगब्भं चेपि सेनासनं होति, तत्र चे एकेन साधारणद्वारेन पविसित्वा विसुं पाकारेन अपरिच्छिन्नगब्भूपचारे सब्बगब्भे पविसन्ति, एकगब्भेपि अनुपसम्पन्ने निपन्ने सब्बगब्भेसु निपन्नानं आपत्ति. सचे सपमुखा गब्भा होन्ति, पमुखस्स उपरि अच्छन्नं उच्चवत्थुकं चेपि होति, पमुखे सयितो गब्भे सयितानं आपत्तिं न करोति. सचे पन गब्भच्छदनेनेव सद्धिं सम्बद्धच्छदनं होति, तत्र सयितो सब्बेसं आपत्तिं करोति. कस्मा? सब्बच्छन्नत्ता सब्बपरिच्छन्नत्ता च, गब्भपरिक्खेपोयेव हिस्स परिक्खेपोति. एतेनेव हि नयेन अट्ठकथासु लोहपासादपरिक्खेपस्स चतूसु द्वारकोट्ठकेसु आपत्ति वुत्ता.
यं पन अन्धकट्ठकथायं ‘‘अपरिक्खित्ते पमुखे अनापत्तीति भूमियं विना जगतिया पमुखं सन्धाय कथिन’’न्ति वुत्तं, तं अन्धकरट्ठे पाटेक्कसन्निवेसा एकच्छदना गब्भपाळियो सन्धाय वुत्तं. यञ्च तत्थ ‘‘भूमियं विना जगतिया’’ति वुत्तं, तं नेव अट्ठकथासु अत्थि; न पाळिया समेति. दसहत्थुब्बेधापि हि जगति परिक्खेपसङ्ख्यं न गच्छति. तस्मा यम्पि तत्थ दुतियसिक्खापदे जगतिया पमाणं वत्वा ‘‘एतं एकूपचारं परिच्छन्नं नाम होती’’ति वुत्तं, तं न गहेतब्बं. येपि एकसालद्विसालतिसालचतुस्सालसन्निवेसा महापासादा एकस्मिं ओकासे पादे धोवित्वा पविट्ठेन सक्का होन्ति सब्बत्थ अनुपरिगन्तुं, तेसुपि सहसेय्यापत्तिया न मुच्चति. सचे तस्मिं तस्मिं ठाने उपचारं परिच्छिन्दित्वा कता होन्ति, एकूपचारट्ठानेयेव आपत्ति.
द्वीहि द्वारेहि युत्तस्स सुधाछदनमण्डपस्स मज्झे पाकारं करोन्ति, एकेन द्वारेन पविसित्वा एकस्मिं परिच्छेदे अनुपसम्पन्नो सयति, एकस्मिं भिक्खु, अनापत्ति. पाकारे गोधादीनं पविसनमत्तम्पि छिद्दं होति, एकस्मिञ्च परिच्छेदे गोधा सयन्ति, अनापत्तियेव. न हि छिद्देन गेहं एकूपचारं नाम होति. सचे पाकारमज्झे छिन्दित्वा द्वारं योजेन्ति, एकूपचारताय आपत्ति. तं द्वारं कवाटेन पिदहित्वा सयन्ति, आपत्तियेव. न हि द्वारपिदहनेन गेहं नानूपचारं नाम होति, द्वारं वा अद्वारं. कवाटञ्हि संवरणविवरणेहि यथासुखं वळञ्जनत्थाय कतं, न वळञ्जनूपच्छेदनत्थाय. सचे पन तं द्वारं पुन इट्ठकाहि पिदहन्ति, अद्वारं होति, पुरिमे नानूपचारभावेयेव तिट्ठति. दीघपमुखं चेतियघरं होति. एकं कवाटं अन्तो, एकं बहि, द्विन्नं कवाटानं अन्तरे अनुपसम्पन्नो अन्तोचेतियघरे सयन्तस्स आपत्तिं करोति, एकूपचारत्ता.
तत्र यस्स ‘‘सिया अयं एकूपचारनानूपचारता नाम उदोसितसिक्खापदे वुत्ता, इध पन ‘सेय्या नाम सब्बच्छन्ना सब्बपरिच्छन्ना येभुय्येन छन्ना येभुय्येन परिच्छन्ना’ति एत्तकमेव वुत्तं, पिहितद्वारो च गब्भो सब्बपरिच्छन्नोव होति. तस्मा तत्थ अन्तो सयितेनेव सद्धिं आपत्ति, बहि सयितेन अनापत्ती’’ति. सो एवं वत्तब्बो – ‘‘अपिहितद्वारे पन कस्मा बहि सयितेन आपत्ती’’ति? पमुखस्स गब्भेन सद्धिं सब्बच्छन्नत्ता. ‘‘किं पन गब्भे पिहिते छदनं विद्धस्तं होती’’ति? न विद्धस्तं, गब्भेन सद्धिं पमुखस्स सब्बपरिच्छन्नता न होति. ‘‘किं परिक्खेपो विद्धस्तो’’ति? अद्धा वक्खति ‘‘न विद्धस्तो, कवाटेन उपचारो परिच्छन्नो’’ति. एवं दूरम्पि गन्त्वा पुन एकूपचारनानूपचारतंयेव पच्चागमिस्सति.
अपिच यदि ब्यञ्जनमत्तेयेव अत्थो सुविञ्ञेय्यो सिया, सब्बच्छन्नाति वचनतो पञ्चन्नं अञ्ञतरेन छदनेन छन्ना एव सेय्या सिया, न अञ्ञेन. एवञ्च सति पदरच्छन्नादीसु अनापत्ति सिया. ततो यदत्थं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, स्वेव अत्थो परिहायेय्य. परिहायतु वा मा वा, कथं अवुत्तं गहेतब्बन्ति; को वा वदति ‘‘अवुत्तं गहेतब्ब’’न्ति? वुत्तञ्हेतं अनियतेसु – ‘‘पटिच्छन्नं नाम आसनं कुट्टेन वा कवाटेन वा किलञ्जेन वा साणिपाकारेन वा रुक्खेन वा थम्भेन वा कोट्ठलिकाय वा येन केनचि पटिच्छन्नं होती’’ति. तस्मा यथा तत्थ येन केनचि पटिच्छन्नं पटिच्छन्नमेव, एवमिधापि गहेतब्बं. तस्मा सेनासनं खुद्दकं वा होतु महन्तं वा अञ्ञेन सद्धिं सम्बद्धं वा असम्बद्धं वा दीघं वा वट्टं वा चतुरस्सं वा एकभूमकं वा, अनेकभूमकं वा, यं यं एकूपचारं सब्बत्थ येन केनचि पटिच्छादनेन सब्बच्छन्ने सब्बपरिच्छन्ने येभुय्येन वा छन्ने येभुय्येन वा परिच्छन्ने सहसेय्यापत्ति होतीति.
५३. उपड्ढच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ सब्बच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्नेति एवमादीसुपि महापच्चरियं दुक्कटमेवाति वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘सब्बच्छन्ने येभुय्येनपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनछन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिच्छन्ने येभुय्येनछन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिछन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनपरिच्छन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, पाळियं वुत्तपाचित्तियेन सद्धिं सत्त पाचित्तियानी’’ति वुत्तं. ‘‘सब्बच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनछन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, सब्बपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, पाळियं दुक्कटेन सह पञ्च दुक्कटानी’’ति वुत्तं.
‘‘उपड्ढच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, उपड्ढपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने अनापत्ति, चूळकच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, सब्बच्छन्ने सब्बअपरिच्छन्नेति च एत्थ सेनम्बमण्डपवण्णं होती’’ति वुत्तं. इमिनापेतं वेदितब्बं – ‘‘यथा जगति परिक्खेपसङ्खय न गच्छती’’ति. सेसं उत्तानत्थमेव.
एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
सहसेय्यसिक्खापदं पञ्चमं.
६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना
५५. दुतियसहसेय्यसिक्खापदे – आवसथागारन्ति आगन्तुकानं वसनागारं. पञ्ञत्तं होतीति पुञ्ञकामताय कत्वा ठपितं होति. येन सा इत्थी तेनुपसङ्कमीति असुकस्मिं नाम ठाने आवसथागारं पञ्ञत्तं अत्थीति मनुस्सानं सुत्वा उपसङ्कमि. गन्धगन्धिनीति अगरुकुङ्कुमादीनं गन्धानं गन्धो गन्धगन्धो, सो अस्सा अत्थीति गन्धगन्धिनी. साटकं निक्खिपित्वाति अप्पेव नामस्स इमम्पि विप्पकारं पस्सन्तस्स रागो उप्पज्जेय्याति चिन्तेत्वा एवमकासि. ओक्खिपित्वाति अधो खिपित्वा. अच्चयोति अपराधो. मं अच्चगमाति मं अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो. सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयमेव हि विसेसो – पठमसिक्खापदे चतुत्थदिवसे आपत्ति इध पठमदिवसेपि. यक्खीपेतीहि दिस्समानकरूपाहि तिरच्छानगतित्थिया च मेथुनधम्मवत्थुभूताय एव दुक्कटं. सेसाहि अनापत्ति. समुट्ठानादीनि पठमसदिसानेवाति.
दुतियसहसेय्यसिक्खापदं छट्ठं.
७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना
६०. सत्तमसिक्खापदे – घरणीति घरसामिनी. निवेसनद्वारेति निवेसनस्स महाद्वारे. घरसुण्हाति तस्मिं घरे सुण्हा. आवसथद्वारेति ओवरकद्वारे. विस्सट्ठेनाति सुनिग्गतेन सद्देन. विवटेनाति सुट्ठु पकासेन असंवुतेन. धम्मो देसेतब्बोति अयं सरणसीलादिभेदो धम्मो कथेतब्बो. अञ्ञातुन्ति आजानितुं. विञ्ञुना पुरिसविग्गहेनाति विञ्ञुना पुरिसेन, पुरिसविग्गहं गहेत्वापि ठितेन न यक्खेन न पेतेन न तिरच्छानगतेन.
६६. अनापत्ति विञ्ञुना पुरिसविग्गहेनाति विञ्ञुना पुरिसविग्गहेन सद्धिं ठिताय बहुम्पि धम्मं देसेन्तस्स अनापत्ति. छप्पञ्चवाचाहीति छहि पञ्चहि वाचाहि यो देसेति, तस्सपि अनापत्ति. तत्थ एको गाथापादो एकवाचाति एवं सब्बत्थ वाचापमाणं वेदितब्बं. सचे अट्ठकथं धम्मपदं जातकादिवत्थुं वा कथेतुकामो होति, छप्पञ्चपदमत्तमेव कथेतुं वट्टति. पाळिया सद्धिं कथेन्तेन एकपदं पाळितो पञ्च अट्ठकथातोति एवं छ पदानि अनतिक्कामेत्वाव कथेतब्बो. पदसोधम्मे वुत्तप्पभेदो हि इधापि सब्बो धम्मोयेव. तस्मिं देसेतीति तस्मिं खणे देसेति. सम्पदानत्थे वा एतं भुम्मवचनं. तस्सा देसेतीति अत्थो. अञ्ञिस्सा मातुगामस्साति एकिस्सा देसेत्वा पुन आगतागताय अञ्ञिस्सापि देसेतीति एवं एकासने निसिन्नो मातुगामसतसहस्सन्नम्पि देसेतीति अत्थो. महापच्चरियट्ठकथायं वुत्तं समं निसिन्नानं मातुगामानं ‘‘तुम्हाकं एकेकिस्सा एकेकं गाथं देसेस्सामि, तं सुणाथाति देसेति, अनापत्ति. पठमं एकेकिस्सा एकेकं गाथं कथेस्सामीति आभोगं कत्वा जानापेत्वा कथेतुं वट्टति, न पच्छाति. पञ्हं पुच्छति पञ्हं पुट्ठो कथेतीति मातुगामो ‘‘दीघनिकायो नाम भन्ते किमत्थं दीपेती’’ति पुच्छति. एवं पञ्हं पुट्ठो भिक्खु सब्बं चेपि दीघनिकायं कथेति, अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
धम्मदेसनासिक्खापदं सत्तमं.
८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना
६७. अट्ठमसिक्खापदे – वत्थुकथाय ताव यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं चतुत्थपाराजिकवण्णनायं वुत्तनयमेव. अयमेव हि विसेसो – तत्थ अभूतं आरोचेसुं, इध भूतं. भूतम्पि पुथुज्जना आरोचेसुं, न अरिया. अरियानञ्हि पयुत्तवाचा नाम नत्थि, अत्तनो गुणे आरोचयमाने पन अञ्ञे न पटिसेधेसुं, तथाउप्पन्ने च पच्चये सादियिंसु, तथाउप्पन्नभावं अजानन्ता.
‘‘अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसु’’न्तिआदिम्हि पन ये उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासिंसु, ते आरोचेसुन्ति वेदितब्बं. ‘‘कच्चि पन वो भिक्खवे भूत’’न्ति पुच्छिते पन सब्बेपि ‘‘भूतं भगवा’’ति पटिजानिंसु. अरियानम्पि हि अब्भन्तरे भूतो उत्तरिमनुस्सधम्मोति. अथ भगवा अरियमिस्सकत्ता ‘‘मोघपुरिसा’’ति अवत्वा ‘‘कथञ्हि नाम तुम्हे भिक्खवे’’ति वत्वा ‘‘उदरस्स कारणा’’तिआदिमाह. तत्थ यस्मा अरिया अञ्ञेसं सुत्वा ‘‘अय्यो किर, भन्ते, सोतापन्नो’’तिआदिना नयेन पसन्नेहि मनुस्सेहि पुच्छियमाना अपञ्ञत्ते सिक्खापदे अनादीनवदस्सिनो सुद्धचित्तताय अत्तनो च परेसञ्च विसेसाधिगमं पटिजानिंसु. एवं पटिजानन्तेहि च तेहि यं अञ्ञे उदरस्स कारणा उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासित्वा पिण्डपातं उप्पादेसुं, तं सुद्धचित्तताय सादियन्तेहिपि उदरस्स कारणा उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णो भासितो विय होति. तस्मा सब्बसङ्गाहिकेनेव नयेन ‘‘कथञ्हि नाम तुम्हे, भिक्खवे, उदरस्स कारणा गिहीनं अञ्ञमञ्ञं उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासिस्सथा’’ति आह. सेसं चतुत्थपाराजिकवत्थुसदिसमेव. सिक्खापदविभङ्गेपि केवलं तत्थ पाराजिकञ्चेव थुल्लच्चयञ्च इध भूतत्ता पाचित्तियञ्चेव दुक्कटञ्च अयं विसेसो. सेसं वुत्तनयमेव.
७७. ‘‘उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेती’’ति उत्तरिमनुस्सधम्ममेव सन्धाय वुत्तं. परिनिब्बानकाले हि अन्तरा वा अतिकड्ढियमानेन उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतुं वट्टति. सुतपरियत्तिसीलगुणं पन अनुपसम्पन्नस्सापि आरोचेतुं वट्टति. आदिकम्मिकस्स अनापत्ति. ‘‘उम्मत्तकस्सा’’ति इदं पन इध न वुत्तं. कस्मा? दिट्ठिसम्पन्नानं उम्मादस्स वा चित्तक्खेपस्स वा अभावाति. महापच्चरियम्पि हि विचारितं ‘‘झानलाभी पन परिहीने झाने उम्मत्तको भवेय्य, तस्सपि भूतारोचनपच्चया अनापत्ति न वत्तब्बा, भूतस्सेव अभावतो’’ति. सेसं उत्तानमेव.
भूतारोचनं नामेतं पुब्बे अवुत्तेहि तीहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति – कायतो वाचतो कायवाचतो चाति. किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, कुसलाब्याकतचित्तेहि द्विचित्तं, सुखमज्झत्तवेदनाहि द्विवेदनन्ति.
भूतारोचनसिक्खापदं अट्ठमं.
९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना
७८. नवमसिक्खापदे – दुट्ठुल्ला नाम आपत्ति चत्तारि च पाराजिकानि तेरस च सङ्घादिसेसाति इमिस्सा पाळिया ‘‘पाराजिकानि दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तानि, सङ्घादिसेसं पन इध अधिप्पेत’’न्ति अट्ठकथासु वुत्तं. तत्रायं विचारणा – सचे पाराजिकं आरोचेन्तस्स पाचित्तियं न भवेय्य, यथा समानेपि भिक्खु-भिक्खुनीनं उपसम्पन्नसद्दे यत्थ भिक्खुनी अनधिप्पेता होति, तत्थ भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नोति वुच्चति; एवमिध समानेपि पाराजिकसङ्घादिसेसानं दुट्ठुल्लसद्दे यदि पाराजिकं अनधिप्पेतं, ‘‘दुट्ठुल्ला नाम आपत्ति तेरस सङ्घादिसेसा’’ति एतदेव वत्तब्बं सिया. तत्थ भवेय्य ‘‘यो पाराजिकं आपन्नो, सो भिक्खुभावतो चुतो, तस्मा तस्स आपत्तिं आरोचेन्तो दुक्कटं आपज्जती’’ति. एवं सति अक्कोसन्तोपि दुक्कटं आपज्जेय्य, पाचित्तियमेव च आपज्जति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे असुद्धदिट्ठि समानो ओकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदति, आपत्ति ओमसवादस्सा’’ति (पारा. ३८९). एवं पाळिया विचारियमानाय पाराजिकं आरोचेन्तस्सापि पाचित्तियमेव दिस्सति. किञ्चापि दिस्सति, अथ खो सब्बअट्ठकथासु वुत्तत्ता अट्ठकथाचरियाव एत्थ पमाणं, न अञ्ञा विचारणा. पुब्बेपि च आवोचुम्ह – ‘‘बुद्धेन धम्मो विनयो च वुत्तो, यो तस्स पुत्तेहि तथेव ञातो’’तिआदि (पारा. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा). अट्ठकथाचरिया हि बुद्धस्स अधिप्पायं जानन्ति.
इमिनापि चेतं परियायेन वेदितब्बं. अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतियाति हि वुत्तं. भिक्खुसम्मुतिया च आरोचनं आयतिं संवरत्थाय पुन तथारूपं आपत्तिं अनापज्जनत्थाय भगवता अनुञ्ञातं, न तस्स भिक्खुनो अवण्णमत्तप्पकासनत्थाय, सासने चस्स पतिट्ठानिसेधनत्थाय, न च पाराजिकं आपन्नस्स पुन तथारूपाय आपत्तिया अनापज्जनेन भिक्खुभावो नाम अत्थि. तस्मा ‘‘पाराजिकानि दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तानि, सङ्घादिसेसं पन इधाधिप्पेत’’न्ति यं अट्ठकथासु वुत्तं, तं सुवुत्तमेव.
८०. अत्थि भिक्खुसम्मुति आपत्तिपरियन्तातिआदीसु पन या अयं भिक्खुसम्मुति वुत्ता, सा न कत्थचि आगता, इध वुत्तत्तायेव पन अभिण्हापत्तिकं भिक्खुं दिस्वा एवमेस परेसु हिरोत्तप्पेनापि आयतिं संवरं आपज्जिस्सतीति तस्स भिक्खुनो हितेसिताय तिक्खत्तुं अपलोकेत्वा सङ्घेन कातब्बाति वेदितब्बाति.
८२. अदुट्ठुल्लं आपत्तिं आरोचेति आपत्ति दुक्कटस्साति पञ्चपि आपत्तिक्खन्धे आरोचेन्तस्स दुक्कटं. महापच्चरियं पन पाराजिकं आरोचेन्तस्सापि दुक्कटमेव वुत्तं. अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति एत्थ आदितो पञ्च सिक्खापदानि दुट्ठुल्लो नाम अज्झाचारो, सेसानि अदुट्ठुल्लो. सुक्कविस्सट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामा पनस्स अज्झाचारो नामाति वुत्तं.
८३. वत्थुं आरोचेतीति ‘‘अयं सुक्कविस्सट्ठिं आपन्नो, दुट्ठुल्लं आपन्नो, अत्तकामं आपन्नो’’ कायसंसग्गं आपन्नोति एवं वदन्तस्स अनापत्ति. आपत्तिं आरोचेतीति एत्थ ‘‘अयं पाराजिकं आपन्नो, सङ्घादिसेसं थुल्लच्चयं पाचित्तियं पाटिदेसनीयं दुक्कटं दुब्भासितं आपन्नो’’ति वदति अनापत्ति. ‘‘अयं असुचिं मोचेत्वा सङ्घादिसेसं आपन्नो’’तिआदिना पन नयेन वत्थुना सद्धिं आपत्तिं घटेत्वा आरोचेन्तस्सेव आपत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदं नवमं.
१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना
८६. दसमसिक्खापदे – जाता च पथवी अजाता च पथवीति इमेहि पदेहि जातपथविञ्च अजातपथविञ्च दस्सेति. अप्पपासाणादीसु अप्पा पासाणा एत्थाति अप्पपासाणाति एवमत्थो दट्ठब्बो. तत्थ मुट्ठिप्पमाणतो उपरि पासाणाति वेदितब्बा, मुट्ठिप्पमाणा सक्खरा. कथलाति कपालखण्डानि. मरुम्बाति कटसक्खरा. वालिकाति वालुकायेव. येभुय्येन पंसुकाति तीसु कोट्ठासेसु द्वे कोट्ठासा पंसु, एको पासाणादीसु अञ्ञतरो. अदड्ढापीति उद्धनपत्तपचनकुम्भकारावापादिवसेन तथा तथा अदड्ढा. सा पन विसुं नत्थि, सुद्धपंसुआदीसु अञ्ञतराव वेदितब्बा. येभुय्येनसक्खराति बहुतरा सक्खरा. हत्थिकुच्छियं किर एकपच्छिपूरं आहरापेत्वा दोणियं धोवित्वा पथविया येभुय्येन सक्खरभावं ञत्वा सयं भिक्खू पोक्खरणिं खणिंसु. यानि पन मज्झे ‘‘अप्पपंसु अप्पमत्तिका’’ति द्वे पदानि, तानि येभुय्येनपासाणादिपञ्चकमेव पविसन्ति तेसंयेव हि द्विन्नं पभेददस्सनमेतं. सयं खणति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पहारे पहारे पाचित्तियं वेदितब्बं. सकिं आणत्तो बहुकम्पि खणतीति सचेपि सकलदिवसं खणति, आणापकस्स एकंयेव पाचित्तियं. सचे पन कुसितो होति, पुनप्पुनं आणापेतब्बो. तं आणापेत्वा खणापेन्तस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं. अयं ताव पाळिवण्णना.
अयं पन पाळिमुत्तकविनिच्छयो – ‘‘पोक्खरणिं खणा’’ति वदति, वट्टति. खतायेव हि पोक्खरणी नाम होति, तस्मा अयं कप्पियवोहारो. एस नयो ‘‘वापिं तळाकं आवाटं खणा’’तिआदीसुपि. ‘‘इमं ओकासं खण, इमस्मिं ओकासे पोक्खरणिं खणा’’ति वत्तुं पन न वट्टति. ‘‘कन्दं खण, मूलं खणा’’ति अनियामेत्वा वत्तुं वट्टति. ‘‘इमं वल्लिं खण, इमस्मिं ओकासे कन्दं वा मूलं वा खणा’’ति वत्तुं न वट्टति. पोक्खरणिं सोधेन्तेहि यो कुटेहि उस्सिञ्चितुं सक्का होति तनुककद्दमो, तं अपनेतुं वट्टति, बहलं न वट्टति. आतपेन सुक्खकद्दमो फलति, तत्र यो हेट्ठा पथविया असम्बद्धो, तमेव अपनेतुं वट्टति. उदकेन गतट्ठाने उदकपप्पटको नाम होति, वातप्पहारेन चलति, तं अपनेतुं वट्टति.
पोक्खरणीआदीनं तटं भिज्जित्वा उदकसामन्ता पतति, सचे ओमकचातुमासं ओवट्ठं, छिन्दितुं वा भिन्दितुं वा वट्टति, चातुमासतो उद्धं न वट्टति. सचे पन उदकेयेव पतति, देवे अतिरेकचातुमासं ओवट्ठेपि उदकेयेव उदकस्स पतितत्ता वट्टति. पासाणपिट्ठियं सोण्डिं खणन्ति, सचे तत्थ पठममेव सुखुमरजं पतति, तञ्चे देवेन ओवट्ठं होति, चातुमासच्चयेन अकप्पियपथवीसङ्ख्यं गच्छति. उदके परियादिण्णे सोण्डिं सोधेन्तेहि तं विकोपेतुं न वट्टति. सचे पठममेव उदकेन पूरति, पच्छा रजं पतति, तं विकोपेतुं वट्टति. तत्थ हि देवे वस्सन्तेपि उदकेयेव उदकं पततीति. पिट्ठिपासाणे सुखुमरजं होति, देवे फुसायन्ते अल्लीयति, तम्पि चातुमासच्चयेन विकोपेतुं न वट्टति. सचे पन अकतपब्भारे वम्मिको उट्ठितो होति, यथासुखं विकोपेतुं वट्टति. सचे अब्भोकासे उट्ठहति, ओमकचातुमासं ओवट्ठोयेव वट्टति. रुक्खादीसु आरुळ्हउपचिकामत्तिकायपि एसेव नयो. गण्डुप्पादगूथमूसिकुक्करगोकण्टकादीसुपि एसेव नयो.
गोकण्टको नाम गावीनं खुरच्छिन्नकद्दमो वुच्चति. सचे पन हेट्ठिमतलेन भूमिसम्बन्धो होति, एकदिवसम्पि न वट्टति. कसितट्ठानेपि नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डं गण्हन्तस्स एसेव नयो. पुराणसेनासनं होति अच्छदनं वा विनट्ठच्छदनं वा, अतिरेकचातुमासं ओवट्ठं जातपथवीसङ्ख्यमेव गच्छति. ततो अवसेसं छदनिट्ठकं वा गोपानसीआदिकं उपकरणं वा ‘‘इट्ठकं गण्हामि गोपनसिं भित्तिपादं पदरत्थरणं पासाणत्थम्भं गण्हामी’’ति सञ्ञाय गण्हितुं वट्टति. तेन सद्धिं मत्तिका पतति, अनापत्ति. भित्तिमत्तिकं गण्हन्तस्स पन आपत्ति. सचे या या अतिन्ता तं तं गण्हाति, अनापत्ति.
अन्तोगेहे मत्तिकापुञ्जो होति, तस्मिं एकदिवसं ओवट्ठे गेहं छादेन्ति, सचे सब्बो तिन्तो चातुमासच्चयेन जातपथवीयेव. अथस्स उपरिभागोयेव तिन्तो, अन्तो अतिन्तो, यत्तकं तिन्तं तं कप्पियकारकेहि कप्पियवोहारेन अपनामेत्वा सेसं यथासुखं वळञ्जेतुं वट्टति. उदकेन तेमेत्वा एकाबद्धायेव हि जातपथवी होति, न इतराति.
अब्भोकासे मत्तिकापाकारो होति, अतिरेकचातुमासं चे ओवट्ठो जातपथवीसङ्ख्यं गच्छति. तत्थ लग्गपंसुं पन अल्लहत्थेन छुपित्वा गहेतुं वट्टति. सचे इट्ठकपाकारो होति, येभुय्येनकथलट्ठाने तिट्ठति, यथासुखं विकोपेतुं वट्टति. अब्भोकासे ठितमण्डपत्थम्भं इतो चितो च सञ्चालेत्वा पथविं विकोपेन्तेन गहेतुं न वट्टति, उजुकमेव उद्धरितुं वट्टति. अञ्ञम्पि सुक्खरुक्खं वा सुक्खखाणुकं वा गण्हन्तस्स एसेव नयो. नवकम्मत्थं पासाणं वा रुक्खं वा दण्डकेहि उच्चालेत्वा पवट्टेन्ता गच्छन्ति, तत्थ पथवी भिज्जति, सचे सुद्धचित्ता पवट्टेन्ति, अनापत्ति. अथ पन तेन अपदेसेन पथविं भिन्दितुकामायेव होन्ति, आपत्ति. साखादीनि कड्ढन्तानम्पि पथवियं दारूनि फालेन्तानम्पि एसेव नयो.
पथवियं अट्ठिसूचिकण्टकादीसुपि यंकिञ्चि आकोटेतुं वा पवेसेतुं वा न वट्टति. पस्सावधाराय वेगेन पथविं भिन्दिस्सामीति एवं पस्सावम्पि कातुं न वट्टति, करोन्तस्स भिज्जति, आपत्ति. विसमभूमिं समं करिस्सामीति सम्मुञ्जनिया घंसितुम्पि न वट्टति, वत्तसीसेनेव हि सम्मज्जितब्बं. केचि कत्तरयट्ठिया भूमिं कोट्टेन्ति, पादङ्गुट्ठकेन विलिखन्ति, ‘‘चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामा’’ति पुनप्पुनं भूमिं भिन्दन्ता चङ्कमन्ति, सब्बं न वट्टति. वीरियसम्पग्गहत्थं पन समणधम्मं करोन्तेन सुद्धचित्तेन चङ्कमितुं वट्टति, ‘‘हत्थं धोविस्सामा’’ति पथवियं घंसन्ति, न वट्टति. अघंसन्तेन पन अल्लहत्थं पथवियं ठपेत्वा रजं गहेतुं वट्टति. केचि कण्डुकच्छुआदीहि आबाधिका छिन्नतटादीसु अङ्गपच्चङ्गानि घंसन्ति न वट्टति.
८७. खणति वा खणापेति वाति अन्तमसो पादङ्गुट्ठकेनपि सम्मज्जनीसलाकायपि सयं वा खणति, अञ्ञेन वा खणापेति. भिन्दति वा भेदापेति वाति अन्तमसो उदकम्पि छड्डेन्तो सयं वा भिन्दति, अञ्ञेन वा भिन्दापेति. दहति वा दहापेति वाति अन्तमसो पत्तम्पि पचन्तो सयं वा दहति, अञ्ञेन वा दहापेति. यत्तकेसु ठानेसु अग्गिं देति वा दापेति वा तत्तकानि पाचित्तियानि. पत्तं पचन्तेनपि हि पुब्बे पक्कट्ठानेयेव हि पचितब्बो. अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टति. पत्तपचनकपालस्स पन उपरि अग्गिं ठपेतुं वट्टति. दारूनं उपरि ठपेति, सो अग्गि तानि दहन्तो गन्त्वा पथविं दहति, न वट्टति. इट्ठककपालादीसुपि एसेव नयो.
तत्रापि हि इट्ठकादीनंयेव उपरि ठपेतुं वट्टति. कस्मा? तेसं अनुपादानत्ता. न हि तानि अग्गिस्स उपादानसङ्ख्यं गच्छन्ति. सुक्खखाणुसुक्खरुक्खादीसुपि अग्गिं दातुं न वट्टति. सचे पन पथविं अप्पत्तमेव निब्बापेत्वा गमिस्सामीति देति, वट्टति. पच्छा निब्बापेतुं न सक्कोति, अविसयत्ता अनापत्ति. तिणुक्कं गहेत्वा गच्छन्तो हत्थे डय्हमाने भूमियं पातेति, अनापत्ति. पतितट्ठानेयेव उपादानं दत्वा अग्गिं कातुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं. दड्ढपथविया च यत्तकं ठानं उसुमाय अनुगतं, सब्बं विकोपेतुं वट्टतीति तत्थेव वुत्तं. यो पन अजाननको भिक्खु अरणीसहितेन अग्गिं निब्बत्तेत्वा हत्थेन उक्खिपित्वा ‘‘किं करोमी’’ति वदति, ‘‘जालेही’’ति वत्तब्बो, ‘‘हत्थो डय्हती’’ति वदति, ‘‘यथा न डय्हति तथा करोही’’ति वत्तब्बो. ‘‘भूमियं पातेही’’ति पन न वत्तब्बो. सचे हत्थे डय्हमाने पातेति ‘‘पथविं दहिस्सामी’’ति अपातितत्ता अनापत्ति. पतितट्ठाने पन अग्गिं कातुं वट्टतीति कुरुन्दियं वुत्तं.
८८. अनापत्ति इमं जानातिआदीसु ‘‘इमस्स थम्भस्स आवाटं जान, महामत्तिकं जान, थुसमत्तिकं जान, महामत्तिकं देहि, थुसमत्तिकं देहि, मत्तिकं आहर, पंसुं आहर, मत्तिकाय अत्थो, पंसुना अत्थो, इमस्स थम्भस्स आवाटं कप्पियं करोहि, इमं मत्तिकं कप्पियं करोहि, इमं पंसुं कप्पियं करोही’’ति एवमत्थो वेदितब्बो.
असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स कत्तरदण्डेन वा आहच्च आहच्च गच्छन्तस्स पथवी भिज्जति, सा ‘‘तेन भिन्दिस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अभिन्नत्ता असञ्चिच्च भिन्ना नाम होति. इति असञ्चिच्च भिन्दन्तस्स अनापत्ति. असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा कत्तरयट्ठिया वा पथविं विलिखन्तो तिट्ठति, एवं असतिया विलिखन्तस्स वा भिन्दन्तस्स वा अनापत्ति. अजानन्तस्साति अन्तोगेहे ओवट्ठं छन्नं पथविं ‘‘अकप्पियपथवी’’ति न जानाति, ‘‘कप्पियपथवी’’ति सञ्ञाय विकोपेति, ‘‘खणामि भिन्दामि दहामी’’ति वा न जानाति, केवलं सङ्गोपनत्थाय खणित्तादीनि वा ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति, एवं अजानन्तस्स अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
पथवीखणनसिक्खापदं दसमं.
समत्तो वण्णनाक्कमेन मुसावादवग्गो पठमो.
२. भूतगामवग्गो
१. भूतगामसिक्खापदवण्णना
८९. सेनासनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – अनादियन्तोति तस्सा वचनं अगण्हन्तो. दारकस्स बाहुं आकोटेसीति उक्खित्तं फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तो मनुस्सानं चक्खुविसयातीते महाराजसन्तिका लद्धे रुक्खट्ठकदिब्बविमाने निपन्नस्स दारकस्स बाहुं थनमूलेयेव छिन्दि. न खो मेतं पतिरूपन्तिआदिम्हि अयं सङ्खेपवण्णना – हिमवन्ते किर पक्खदिवसेसु देवतासन्निपातो होति, तत्थ रुक्खधम्मं पुच्छन्ति – ‘‘त्वं रुक्खधम्मे ठिता न ठिता’’ति? रुक्खधम्मो नाम रुक्खे छिज्जमाने रुक्खदेवताय मनोपदोसस्स अकरणं. तत्थ या देवता रुक्खधम्मे अट्ठिता होति, सा देवतासन्निपातं पविसितुं न लभति. इति सा देवता इमञ्च रुक्खधम्मे अट्ठानपच्चयं आदीनवं अद्दस, भगवतो च सम्मुखा सुतपुब्बधम्मदेसनानुसारेन तथागतस्स छद्दन्तादिकाले पुब्बचरितं अनुस्सरि. तेनस्सा एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं…पे… वोरोपेय्य’’न्ति. यंनूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्यन्ति इदं पनस्सा ‘‘अयं भिक्खु सपितिको पुत्तो, अद्धा भगवा इमं इमस्स अज्झाचारं सुत्वा मरियादं बन्धिस्सति, सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति पटिसञ्चिक्खन्तिया अहोसि. सचज्ज त्वं देवतेति सचे अज्ज त्वं देवते. पसवेय्यासीति जनेय्यासि उप्पादेय्यासि. एवञ्च पन वत्वा भगवा तं देवतं सञ्ञापेन्तो –
‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये;
तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो’’ति. (ध. प. २२२);
इमं गाथमभासि. गाथापरियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. पुन भगवा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि;
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति. (सु. नि. १);
इमं गाथमभासि. तत्र पठमगाथा धम्मपदे सङ्गहं आरुळ्हा, दुतिया सुत्तनिपाते, वत्थु पन विनयेति. अथ भगवा धम्मं देसेन्तोयेव तस्सा देवताय वसनट्ठानं आवज्जन्तो पतिरूपं ठानं दिस्वा ‘‘गच्छ, देवते, असुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तस्मिं उपगच्छा’’ति आह. सो किर रुक्खो न आळविरट्ठे, जेतवनस्स अन्तोपरिक्खेपे, यस्स देवपुत्तस्स परिग्गहो अहोसि, सो चुतो; तस्मा ‘‘विवित्तो’’ति वुत्तो. ततो पट्ठाय च पन सा देवता सम्मासम्बुद्धतो लद्धपरिहारा बुद्धुपट्ठायिका अहोसि. यदा देवतासमागमो होति, तदा महेसक्खदेवतासु आगच्छन्तीसु अञ्ञा अप्पेसक्खा देवता याव महासमुद्दचक्कवाळपब्बता ताव पटिक्कमन्ति. अयं पन अत्तनो वसनट्ठाने निसीदित्वाव धम्मं सुणाति. यम्पि पठमयामे भिक्खू पञ्हं पुच्छन्ति, मज्झिमयामे देवता, तं सब्बं तत्थेव निसीदित्वा सुणाति. चत्तारो च महाराजानोपि भगवतो उपट्ठानं आगन्त्वा गच्छन्ता तं देवतं दिस्वाव गच्छन्ति.
९०. भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहुवुञ्चाति भूता; जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो. गामोति रासि; भूतानं गामोति भूतगामो; भूता एव वा गामो भूतगामो; पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं. पातब्यस्स भावो पातब्यता; छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो. तस्सा भूतगामपातब्यताय; निमित्तत्थे भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु, भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो.
९१. इदानि तं भूतगामं विभजित्वा दस्सेन्तो भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानीतिआदिमाह. तत्थ भूतगामो नामाति भूतगामं उद्धरित्वा यस्मिं सति भूतगामो होति, तं दस्सेतुं ‘‘पञ्च बीजजातानी’’ति आहाति अट्ठकथासु वुत्तं. एवं सन्तेपि ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ती’’तिआदीनि न समेन्ति. न हि मूलबीजादीनि मूलादीसु जायन्ति, मूलादीसु जायमानानि पन तानि बीजाकतानि, तस्मा एवमेत्थ वण्णना वेदितब्बा – भूतगामो नामाति विभजितब्बपदं. पञ्चाति तस्स विभागपरिच्छेदो. बीजजातानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तस्सत्थो – बीजेहि जातानि बीजजातानि; रुक्खादीनमेतं अधिवचनं. अपरो नयो – बीजानि च तानि विजातानि च पसूतानि निब्बत्तपण्णमूलानीति बीजजातानि. एतेन अल्लवालिकादीसु ठपितानं निब्बत्तपण्णमूलानं सिङ्गिवेरादीनं सङ्गहो कतो होति.
इदानि येहि बीजेहि जातत्ता रुक्खादीनि बीजजातानीति वुत्तानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘मूलबीज’’न्तिआदिमाह. तेसं उद्देसो पाकटो एव. निद्देसे यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति मूले सञ्जायन्तीति एत्थ बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि आलुवकसेरुकमलुप्पलपुण्डरीककुवलयकन्दपाटलिमूलादिभेदे मूले गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्ति, तानि यम्हि मूले जायन्ति चेव सञ्जायन्ति च तञ्च, पाळियं वुत्तं हलिद्दादि च सब्बम्पि एतं मूलबीजं नाम. एसेव नयो खन्धबीजादीसु. येवापनकखन्धबीजेसु पनेत्थ अम्बाटकइन्दसालनुहीपाळिभद्दकणिकारादीनि खन्धबीजानि, अमूलवल्लि चतुरस्सवल्लिकणवीरादीनि फळुबीजानि मकचिसुमनजयसुमनादीनि अग्गबीजानि, अम्बजम्बूपनसट्ठिआदीनि बीजबीजानीति दट्ठब्बानि.
९२. इदानि यं वुत्तं ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति तत्थ सञ्ञावसेन आपत्तानापत्तिभेदं पातब्यताभेदञ्च दस्सेन्तो बीजे बीजसञ्ञीतिआदिमाह. तत्थ यथा ‘‘सालीनं चेपि ओदनं भुञ्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.७६) सालितण्डुलानं ओदनो ‘‘सालीनं ओदनो’’ति वुच्चति, एवं बीजतो सम्भूतो भूतगामो ‘‘बीज’’न्ति वुत्तोति वेदितब्बो. यं पन ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०) वुत्तं भूतगामपरिमोचनं कत्वा ठपितं बीजं, तं दुक्कटवत्थु. अथ वा यदेतं ‘‘भूतगामो नामा’’ति सिक्खापदविभङ्गस्स आदिपदं, तेन सद्धिं योजेत्वा यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे बीजसञ्ञी सत्थकादीनि गहेत्वा सयं वा छिन्दति अञ्ञेन वा छेदापेति, पासाणादीनि गहेत्वा सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति, अग्गिं उपसंहरित्वा सयं वा पचति अञ्ञेन वा पचापेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. यथारुतं पन गहेत्वा भूतगामविनिमुत्तस्स बीजस्स छिन्दनादिभेदाय पातब्यताय पाचित्तियं न वत्तब्बं.
अयञ्हेत्थ विनिच्छयकथा – भूतगामं विकोपेन्तस्स पाचित्तियं भूतगामपरिमोचितं पञ्चविधम्पि बीजगामं विकोपेन्तस्स दुक्कटं. बीजगामभूतगामो नामेस अत्थि उदकट्ठो, अत्थि थलट्ठो. तत्थ उदकट्ठो सासपमत्तिका तिलबीजकादिभेदा सपण्णिका अपण्णिका च सब्बा सेवालजाति अन्तमसो उदकपप्पटकं उपादाय ‘‘भूतगामो’’ति वेदितब्बो. उदकपप्पटको नाम उपरि थद्धो फरुसवण्णो, हेट्ठा मुदु नीलवण्णो होति. तत्थ यस्स सेवालस्स मूलं ओरूहित्वा पथवियं पतिट्ठितं, तस्स पथवी ठानं. यो उदके सञ्चरति, तस्स उदकं. पथवियं पतिट्ठितं यत्थ कत्थचि विकोपेन्तस्स उद्धरित्वा वा ठानन्तरं सङ्कामेन्तस्स पाचित्तियं. उदके सञ्चरन्तं विकोपेन्तस्सेव पाचित्तियं. हत्थेहि पन इतो चितो च वियूहित्वा न्हायितुं वट्टति, सकलञ्हि उदकं तस्स ठानं. तस्मा न सो एत्तावता ठानन्तरं सङ्कामितो होति. उदकतो पन उदकेन विना सञ्चिच्च उक्खिपितुं न वट्टति, उदकेन सद्धिं उक्खिपित्वा पुन उदके पक्खिपितुं वट्टति. परिस्सावनन्तरेन निक्खमति, कप्पियं कारापेत्वाव उदकं परिभुञ्जितब्बं. उप्पलिनीपदुमिनीआदीनि जलजवल्लितिणानि उदकतो उद्धरन्तस्स वा तत्थेव विकोपेन्तस्स वा पाचित्तियं. परेहि उप्पाटितानि विकोपेन्तस्स दुक्कटं. तानि हि बीजगामे सङ्गहं गच्छन्ति. तिलबीजकसासपमत्तकसेवालोपि उदकतो उद्धतो अमिलातो अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. महापच्चरियादीसु ‘‘अनन्तकतिलबीजकउदकपप्पटकादीनि दुक्कटवत्थुकानी’’ति वुत्तं, तत्थ कारणं न दिस्सति. अन्धकट्ठकथायं ‘‘सम्पुण्णभूतगामो न होति, तस्मा दुक्कट’’न्ति वुत्तं, तम्पि न समेति, भूतगामे हि पाचित्तियं, बीजगामे दुक्कटं वुत्तं. असम्पुण्णभूतगामो नाम ततियो कोट्ठासो नेव पाळियं न अट्ठकथासु आगतो. अथ एतं बीजगामसङ्गहं गच्छिस्सतीति, तम्पि न युत्तं, अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति. अपिच ‘‘गरुकलहुकेसु गरुके ठातब्ब’’न्ति एतं विनयलक्खणं.
थलट्ठे – छिन्नरुक्खानं अवसिट्ठो हरितखाणु नाम होति. तत्थ ककुधकरञ्जपियङ्गुपनसादीनं खाणु उद्धं वड्ढति, सो भूतगामेन सङ्गहितो. तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं न वड्ढति, सो बीजगामेन सङ्गहितो. कदलिया पन अफलिताय खाणु भूतगामेन सङ्गहितो, फलिताय बीजगामेन. कदली पन फलिता याव नीलपण्णा, ताव भूतगामेनेव सङ्गहिता, तथा फलितो वेळु. यदा पन अग्गतो पट्ठाय सुस्सति, तदा बीजगामेन सङ्गहं गच्छति. कतरबीजगामेन? फळुबीजगामेन. किं ततो निब्बत्तति? न किञ्चि. यदि हि निब्बत्तेय्य, भूतगामेनेव सङ्गहं गच्छेय्य. इन्दसालादिरुक्खे छिन्दित्वा रासिं करोन्ति, किञ्चापि रासिकतदण्डकेहि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ति, बीजगामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति. तत्थ मण्डपत्थाय वा वतिअत्थाय वा वल्लिआरोपनत्थाय वा भूमियं निखणन्ति, मूलेसु चेव पण्णेसु च निग्गतेसु पुन भूतगामसङ्ख्यं गच्छन्ति. मूलमत्तेसु पन पण्णमत्तेसु वा निग्गतेसु बीजगामेन सङ्गहिता एव.
यानि कानिचि बीजानि पथवियं वा उदकेन सिञ्चित्वा ठपितानि, कपालादीसु वा अल्लपंसुं पक्खिपित्वा निक्खित्तानि होन्ति, सब्बानि मूलमत्ते पण्णमत्ते वा निग्गतेपि बीजानियेव. सचेपि मूलानि च उपरि अङ्कुरो च निग्गच्छति, याव अङ्कुरो हरितो न होति, ताव बीजानियेव. मुग्गादीनं पन पण्णेसु उट्ठितेसु वीहिआदीनं वा अङ्कुरे हरिते नीलपण्णवण्णे जाते भूतगामसङ्गहं गच्छन्ति. तालट्ठीनं पठमं सूकरदाठा विय मूलं निग्गच्छति. निग्गतेपि याव उपरि पत्तवट्टि न निग्गच्छति, ताव बीजगामोयेव. नाळिकेरस्स तचं भिन्दित्वा दन्तसूचि विय अङ्कुरो निग्गच्छति, याव मिगसिङ्गसदिसा नीलपत्तवट्टि न होति, ताव बीजगामोयेव. मूले अनिग्गतेपि तादिसाय पत्तवट्टिया जाताय अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छति.
अम्बट्ठिआदीनि वीहिआदीहि विनिच्छिनितब्बानि. वन्दाका वा अञ्ञा वा या काचि रुक्खे जायित्वा रुक्खं ओत्थरति, रुक्खोव तस्सा ठानं, तं विकोपेन्तस्स वा ततो उद्धरन्तस्स वा पाचित्तियं. एका अमूलिका लता होति, अङ्गुलिवेठको विय वनप्पगुम्बदण्डके वेठेति, तस्सापि अयमेव विनिच्छयो. गेहमुखपाकारवेदिकाचेतियादीसु नीलवण्णो सेवालो होति, याव द्वे तीणि पत्तानि न सञ्जायन्ति ताव अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. पत्तेसु जातेसु पाचित्तियवत्थु. तस्मा तादिसेसु ठानेसु सुधालेपम्पि दातुं न वट्टति. अनुपसम्पन्नेन लित्तस्स उपरिस्नेहलेपो दातुं वट्टति. सचे निदाघसमये सुक्खसेवालो तिट्ठति, तं सम्मुञ्जनीआदीहि घंसित्वा अपनेतुं वट्टति. पानीयघटादीनं बहि सेवालो दुक्कटवत्थु, अन्तो अब्बोहारिको. दन्तकट्ठपूवादीसु कण्णकम्पि अब्बोहारिकमेव. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सचे गेरुकपरिकम्मकता भित्ति कण्णकिता होति, चोळकं तेमेत्वा पीळेत्वा पमज्जितब्बा’’ति (महाव. ६६).
पासाणजातिपासाणदद्दुसेवालसेलेय्यकादीनि अहरितवण्णानि अपत्तकानि च दुक्कटवत्थुकानि. अहिच्छत्तकं याव मकुळं होति, ताव दुक्कटवत्थु. पुप्फितकालतो पट्ठाय अब्बोहारिकं. अल्लरुक्खतो पन अहिच्छत्तकं गण्हन्तो रुक्खत्तचं विकोपेति, तस्मा तत्थ पाचित्तियं. रुक्खपप्पटिकायपि एसेव नयो. या पन इन्दसालककुधादीनं पप्पटिका रुक्खतो मुच्चित्वा तिट्ठति, तं गण्हन्तस्स अनापत्ति. निय्यासम्पि रुक्खतो मुच्चित्वा ठितं सुक्खरुक्खे वा लग्गं गण्हितुं वट्टति. अल्लरुक्खतो न वट्टति. लाखायपि एसेव नयो. रुक्खं चालेत्वा पण्डुपलासं वा परिणतकणिकारादिपुप्फं वा पातेन्तस्स पाचित्तियमेव. हत्थकुक्कुच्चेन मुदुकेसु इन्दसालनुहीखन्धादीसु वा तत्थजातकतालपण्णादीसु वा अक्खरं छिन्दन्तस्सापि एसेव नयो.
सामणेरानं पुप्फं ओचिनन्तानं साखं ओनामेत्वा दातुं वट्टति. तेहि पन पुप्फेहि पानीयं न वासेतब्बं. पानीयवासत्थिकेन सामणेरं उक्खिपित्वा ओचिनापेतब्बानि. फलसाखापि अत्तना खादितुकामेन न ओनामेतब्बा. सामणेरं उक्खिपित्वा फलं गाहापेतब्बं. यंकिञ्चि गच्छं वा लतं वा उप्पाटेन्तेहि सामणेरेहि सद्धिं गहेत्वा आकड्ढितुं न वट्टति. तेसं पन उस्साहजननत्थं अनाकड्ढन्तेन कड्ढनाकारं दस्सेन्तेन विय अग्गे गहेतुं वट्टति. येसं रुक्खानं साखा रुहति, तेसं साखं मक्खिकाबीजनादीनं अत्थाय कप्पियं अकारापेत्वा गहितं तचे वा पत्ते वा अन्तमसो नखेनपि विलिखन्तस्स दुक्कटं. अल्लसिङ्गिवेरादीसुपि एसेव नयो. सचे पन कप्पियं कारापेत्वा सीतले पदेसे ठपितस्स मूलं सञ्जायति, उपरिभागे छिन्दितुं वट्टति. सचे अङ्कुरो जायति, हेट्ठाभागे छिन्दितुं वट्टति. मूले च नीलङ्कुरे च जाते न वट्टति.
छिन्दति वा छेदापेति वाति अन्तमसो सम्मुञ्जनोसलाकायपि तिणानि छिन्दिस्सामीति भूमिं सम्मज्जन्तो सयं वा छिन्दति, अञ्ञेन वा छेदापेति. भिन्दति वा भेदापेति वाति अन्तमसो चङ्कमन्तोपि छिज्जनकं छिज्जतु, भिज्जनकं भिज्जतु, चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामीति सञ्चिच्च पादेहि अक्कमन्तो तिणवल्लिआदीनि सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति. सचेपि हि तिणं वा लतं वा गण्ठिं करोन्तस्स भिज्जति, गण्ठिपि न कातब्बो. तालरुक्खादीसु पन चोरानं अनारुहनत्थाय दारुमक्कटकं आकोटेन्ति, कण्टके बन्धन्ति, भिक्खुस्स एवं कातुं न वट्टति. सचे दारुमक्कटको रुक्खे अल्लीनमत्तोव होति, रुक्खं न पीळेति, वट्टति. ‘‘रुक्खं छिन्द, लतं छिन्द, कन्दं वा मूलं वा उप्पाटेही’’ति वत्तुम्पि वट्टति, अनियामितत्ता. नियामेत्वा पन ‘‘इमं रुक्खं छिन्दा’’तिआदि वत्तुं न वट्टति. नामं गहेत्वापि ‘‘अम्बरुक्खं चतुरस्सवल्लिं आलुवकन्दं मुञ्जतिणं असुकरुक्खच्छल्लिं छिन्द भिन्द उप्पाटेही’’तिआदिवचनम्पि अनियामितमेव होति. ‘‘इमं अम्बरुक्ख’’न्तिआदिवचनमेव हि नियामितं नाम, तं न वट्टति.
पचति वा पचापेति वाति अन्तमसो पत्तम्पि पचितुकामो तिणादीनं उपरि सञ्चिच्च अग्गिं करोन्तो सयं वा पचति, अञ्ञेन वा पचापेतीति सब्बं पथवीखणनसिक्खापदे वुत्तनयेन वेदितब्बं. अनियामेत्वा पन ‘‘मुग्गे पच, मासे पचा’’तिआदि वत्तुं वट्टति. ‘‘इमे मुग्गे पच, इमे मासे पचा’’ति एवं वत्तुं न वट्टति.
अनापत्ति इमं जानातिआदीसु ‘‘इमं मूलभेसज्जं जान, इमं मूलं वा पण्णं वा देहि, इमं रुक्खं वा लतं वा आहर, इमिना पुप्फेन वा फलेन वा पण्णेन वा अत्थो, इमं रुक्खं वा लतं वा फलं वा कप्पियं करोही’’ति एवमत्थो दट्ठब्बो. एत्तावता भूतगामपरिमोचनं कतं होति. परिभुञ्जन्तेन पन बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बं.
कप्पियकरणञ्चेत्थ इमिना सुत्तानुसारेन वेदितब्बं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं अग्गिपरिजितं सत्थपरिजितं नखपरिजितं अबीजं निब्बट्टबीजमेव पञ्चम’’न्ति. तत्थ ‘‘अग्गिपरिजित’’न्ति अग्गिना परिजितं अधिभूतं दड्ढं फुट्ठन्ति अत्थो. ‘‘सत्थपरिजित’’न्ति सत्थेन परिजितं अधिभूतं छिन्नं विद्धं वाति अत्थो. एस नयो नखपरिजिते. अबीजनिब्बट्टबीजानि सयमेव कप्पियानि. अग्गिना कप्पियं करोन्तेन कट्ठग्गिगोमयग्गिआदीसु येन केनचि अन्तमसो लोहखण्डेनपि आदित्तेन कप्पियं कातब्बं. तञ्च खो एकदेसे फुसन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. सत्थेन करोन्तेन यस्स कस्सचि लोहमयसत्थस्स अन्तमसो सूचिनखच्छेदनानम्पि तुण्डेन वा धाराय वा छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. नखेन कप्पियं करोन्तेन पूतिनखेन न कातब्बं. मनुस्सानं पन सीहब्यग्घदीपिमक्कटादीनं सकुन्तानञ्च नखा तिखिणा होन्ति, तेहि कातब्बं. अस्समहिंससूकरमिगगोरूपादीनं खुरा अतिखिणा, तेहि न कातब्बं, कतम्पि अकतं होति. हत्थिनखा पन खुरा न होन्ति, तेहि वट्टति. येहि पन कातुं वट्टति, तेहि तत्थजातकेहिपि उद्धरित्वा गहितकेहिपि छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं.
तत्थ सचेपि बीजानं पब्बतमत्तो रासि रुक्खसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धं कत्वा उच्छूनं वा महाभारो बन्धित्वा ठपितो होति, एकस्मिं बीजे वा रुक्खसाखाय वा उच्छुम्हि वा कप्पिये कते सब्बं कतं होति. उच्छू च दारूनि च एकतो बद्धानि होन्ति, उच्छुं कप्पियं करिस्सामीति दारुं विज्झति, वट्टतियेव. सचे पन याय रज्जुया वा वल्लिया वा बद्धानि, तं विज्झति, न वट्टति. उच्छुखण्डानं पच्छिं पूरेत्वा आहरन्ति, एकस्मिं खण्डे कप्पिये कते सब्बं कतमेव होति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वा भत्तं आहरन्ति, ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्ते सचेपि भत्तसित्थे विज्झति, वट्टतियेव. तिलतण्डुलादीसुपि एसेव नयो. यागुया पक्खित्तानि पन एकाबद्धानि हुत्वा न सन्तिट्ठन्ति, तत्थ एकमेकं विज्झित्वा कप्पियं कातब्बमेव. कपित्थफलादीनं अन्तो मिञ्जं कटाहं मुञ्चित्वा सञ्चरति, भिन्दापेत्वा कप्पियं कारापेतब्बं. एकाबद्धं होति, कटाहेपि कातुं वट्टति.
असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स साखं वा कड्ढन्तस्स कत्तरदण्डेन वा भूमिं पहरित्वा गच्छन्तस्स तिणानि छिज्जन्ति, तानि तेन छिन्दिस्सामीति एवं सञ्चिच्च अच्छिन्नत्ता असञ्चिच्च छिन्नानि नाम होन्ति. इति असञ्चिच्च छिन्दन्तस्स अनापत्ति.
असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा हत्थेन वा तिणं वा लतं वा छिन्दन्तो तिट्ठति, एवं असतिया छिन्दन्तस्स अनापत्ति.
अजानन्तस्साति एत्थब्भन्तरे बीजगामोति वा भूतगामोति वा न जानाति, छिन्दामीतिपि न जानाति, केवलं वतिया वा पलालपुञ्जे वा निखादनं वा खणित्तिं वा कुदालं वा सङ्गोपनत्थाय ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति, तत्र चे तिणानि छिज्जन्ति वा डय्हन्ति वा अनापत्ति. मनुस्सविग्गहपाराजिकवण्णनायं पन सब्बअट्ठकथासु ‘‘सचे भिक्खु रुक्खेन वा अज्झोत्थटो होति, ओपाते वा पतितो सक्का च होति रुक्खं छिन्दित्वा भूमिं वा खणित्वा निक्खमितुं, जीवितहेतुपि अत्तना न कातब्बं. अञ्ञेन पन भिक्खुना भूमिं वा खणित्वा रुक्खं वा छिन्दित्वा अल्लरुक्खतो वा दण्डकं छिन्दित्वा तं रुक्खं पवट्टेत्वा निक्खामेतुं वट्टति, अनापत्ती’’ति वुत्तं. तत्थ कारणं न दिस्सति – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दवडाहे डय्हमाने पटग्गिं दातुं, परित्तं कातु’’न्ति (चूळव. २८३) इदं पन एकमेव सुत्तं दिस्सति. सचे एतस्स अनुलोमं ‘‘अत्तनो न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टती’’ति इदं नानाकरणं न सक्का लद्धुं. अत्तनो अत्थाय करोन्तो अत्तसिनेहेन अकुसलचित्तेनेव करोति, परो पन कारुञ्ञेन, तस्मा अनापत्तीति चे. एतम्पि अकारणं. कुसलचित्तेनापि हि इमं आपत्तिं आपज्जति. सब्बअट्ठकथासु पन वुत्तत्ता न सक्का पटिसेधेतुं. गवेसितब्बा एत्थ युत्ति. अट्ठकथाचरियानं वा सद्धाय गन्तब्बन्ति. सेसं उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
भूतगामसिक्खापदं पठमं.
२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना
९४. दुतियसिक्खापदे – अनाचारं आचरित्वाति अकातब्बं कत्वा; कायवचीद्वारेसु आपत्तिं आपज्जित्वाति वुत्तं होति. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं वचनं पटिचरति पटिच्छादेति अज्झोत्थरति; इदानि तं पटिचरणविधिं दस्सेन्तो ‘‘को आपन्नो’’तिआदिमाह. तत्रायं वचनसम्बन्धो – सो किर किञ्चि वीतिक्कमं दिस्वा ‘‘आवुसो, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जियमानो ‘‘को आपन्नो’’ति वदति. ‘‘ततो त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं किं आपन्नो’’ति वदति. अथ ‘‘पाचित्तियं वा दुक्कटं वा’’ति वुत्ते वत्थुं पुच्छन्तो ‘‘अहं किस्मिं आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘असुकस्मिं नाम वत्थुस्मि’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं कथं आपन्नो, किं करोन्तो आपन्नोम्ही’’ति पुच्छति. अथ ‘‘इदं नाम करोन्तो आपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘कं भणथा’’ति वदति. ततो ‘‘तं भणामा’’ति वुत्ते ‘‘किं भणथा’’ति वदति.
अपिचेत्थ अयं पाळिमुत्तकोपि अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणविधि – भिक्खूहि ‘‘तव सिपाटिकाय कहापणो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठं, भन्ते, न पनेसो कहापणो; तिपुमण्डलं एत’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं सुरं पिवन्तो दिट्ठो, किस्सेवं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठो, भन्ते, न पनेसा सुरा, भेसज्जत्थाय सम्पादितं अरिट्ठ’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं पटिच्छन्ने आसने मातुगामेन सद्धिं निसिन्नो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘येन दिट्ठं सुदिट्ठं, विञ्ञू पनेत्थ दुतियो अत्थि, सो किस्स न दिट्ठो’’ति भणन्तो वा, ‘‘ईदिसं तया किञ्चि दिट्ठ’’न्ति पुट्ठो ‘‘न सुणामी’’ति सोतमुपनेन्तो वा, सोतद्वारे पुच्छन्तानं चक्खुं उपनेन्तो वा, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति वेदितब्बो. अञ्ञवादकं रोपेतूति अञ्ञवादकं आरोपेतु; पतिट्ठापेतूति अत्थो. विहेसकं रोपेतूति एतस्मिम्पि एसेव नयो.
९८. अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तियन्ति एत्थ अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकं; अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नामं. विहेसेतीति विहेसकं; तुण्हीभूतस्सेतं नामं, तस्मिं अञ्ञवादके विहेसके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं.
१००. अरोपिते अञ्ञवादकेति कम्मवाचाय अनारोपिते अञ्ञवादके. अरोपिते विहेसकेति एतस्मिम्पि एसेव नयो.
१०१. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तं अञ्ञवादकविहेसकरोपनकम्मं कतं, तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी अञ्ञवादकञ्च विहेसकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं अञ्ञवादके च विहेसके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.
१०२. अजानन्तो पुच्छतीति आपत्तिं वा आपन्नभावं अजानन्तोयेव ‘‘किं तुम्हे भणथ, अहं न जानामी’’ति पुच्छति. गिलानो वा न कथेतीति मुखे तादिसो ब्याधि होति, येन कथेतुं न सक्कोति. सङ्घस्स भण्डनं वातिआदीसु सङ्घमज्झे कथिते तप्पच्चया सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विवादो वा भविस्सति, सो मा अहोसीति मञ्ञमानो न कथेतीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. सेसं उत्तानमेवाति.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, सिया किरियं, सिया अकिरियं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स हि किरियं होति, तुण्हीभावेन विहेसन्तस्स अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
अञ्ञवादकसिक्खापदं दुतियं.
३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना
१०३. ततियसिक्खापदे – दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता तं आयस्मन्तं तेहि भिक्खूहि अवजानापेन्ति, अवञ्ञाय ओलोकापेन्ति, लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’ति अत्थो. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं. ओज्झापेन्तीतिपि पाठो. अयमेवत्थो. छन्दायाति छन्देन पक्खपातेन; अत्तनो अत्तनो सन्दिट्ठसम्भत्तानं पणीतानि पञ्ञपेतीति अधिप्पायो. खिय्यन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता पकासेन्ति.
१०५. उज्झापनके खिय्यनके पाचित्तियन्ति एत्थ येन वचनेन उज्झापेन्ति, तं उज्झापनकं. येन च खिय्यन्ति तं खिय्यनकं. तस्मिं उज्झापनके खिय्यनके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं.
१०६. उज्झापनकं नाम उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं सेनासनपञ्ञापकं वा…पे… अप्पमत्तकविस्सज्जनकं वाति एतेसं पदानं ‘‘मङ्कुकत्तुकामो’’ति इमिना सम्बन्धो. अवण्णं कत्तुकामो अयसं कत्तुकामोति इमेसं पन वसेन उपसम्पन्नन्तिआदीसु ‘‘उपसम्पन्नस्सा’’ति एवं विभत्तिविपरिणामो कातब्बो. उज्झापेति वा खिय्यति वा आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पन यस्मा ‘‘खिय्यनकं नामा’’ति एवं मातिकापदं उद्धरित्वापि ‘‘उज्झापनकं नामा’’ति इमस्स पदस्स वुत्तविभङ्गोयेव वत्तब्बो होति, अञ्ञवादकसिक्खापदे विय अञ्ञो विसेसो नत्थि, तस्मा तं विसुं अनुद्धरित्वा अविभजित्वा निगमनमेव एकतो कतन्ति वेदितब्बं. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तस्स उपसम्पन्नस्स सम्मुतिकम्मं कतं तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी उज्झापनकञ्च खिय्यनकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं उज्झापनके च खिय्यनके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.
अनुपसम्पन्नं उज्झापेति वा खिय्यति वाति एत्थ उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेति अवजानापेति, तस्स वा तं सन्तिके खिय्यतीति अत्थो. उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मतन्ति कम्मवाचाय असम्मतं केवलं ‘‘तवेसो भारो’’ति सङ्घेन आरोपितभारं भिक्खूनं वा फासुविहारत्थाय सयमेव तं भारं वहन्तं, यत्र वा द्वे तयो भिक्खू विहरन्ति, तत्र वा तादिसं कम्मं करोन्तन्ति अधिप्पायो. अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं वा असम्मतं वाति एत्थ पन किञ्चापि अनुपसम्पन्नस्स तेरस सम्मुतियो दातुं न वट्टन्ति. अथ खो उपसम्पन्नकाले लद्धसम्मुतिको पच्छा अनुपसम्पन्नभावे ठितो, तं सन्धाय ‘‘सङ्घेन सम्मतं वा’’ति वुत्तं. यस्स पन ब्यत्तस्स सामणेरस्स केवलं सङ्घेन वा सम्मतेन वा भिक्खुना ‘‘त्वं इदं कम्मं करोही’’ति भारो कतो, तादिसं सन्धाय ‘‘असम्मतं वा’’ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
उज्झापनकसिक्खापदं ततियं.
४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना
१०८. चतुत्थसिक्खापदे – हेमन्तिके कालेति हेमन्तकाले हिमपातसमये. कायं ओतापेन्ताति मञ्चपीठादीसु निसिन्ना बालातपेन कायं ओतापेन्ता. काले आरोचितेति यागुभत्तादीसु यस्स कस्सचि काले आरोचिते. ओवट्ठं होतीति हिमवस्सेन ओवट्ठं तिन्तं होति.
११०. अवस्सिकसङ्केतेति वस्सिकवस्सानमासाति एवं अपञ्ञत्ते चत्तारो हेमन्तिके चत्तारो च गिम्हिके अट्ठ मासेति अत्थो. मण्डपे वाति साखामण्डपे वा पदरमण्डपे वा. रुक्खमूले वाति यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा. यत्थ काका वा कुलला वा न ऊहदन्तीति यत्थ धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसमाना एते काककुलला वा अञ्ञे वा सकुन्ता तं सेनासनं न ऊहदन्ति, तादिसे रुक्खमूले निक्खिपितुं अनुजानामीति. तस्मा यत्थ गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति. यस्मिं पन धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले न निक्खिपितब्बं. ‘‘अट्ठ मासे’’ति वचनतो येसु जनपदेसु वस्सकाले न वस्सति, तेसुपि चत्तारो मासे निक्खिपितुं न वट्टतियेव. ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति वचनतो यत्थ हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ हेमन्तेपि अज्झोकासे निक्खिपितुं न वट्टति. गिम्हे पन सब्बत्थ विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होति, एवरूपे काले केनचिदेव करणीयेन अज्झोकासे मञ्चपीठं निक्खिपितुं वट्टति.
अब्भोकासिकेनापि वत्तं जानितब्बं, तस्स हि सचे पुग्गलिकमञ्चको अत्थि, तत्थेव सयितब्बं. सङ्घिकं गण्हन्तेन वेत्तेन वा वाकेन वा वीतमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिं असति पुराणमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिम्पि असति नववायिमो वा ओनद्धको वा गहेतब्बो. गहेत्वा च पन ‘‘अहं उक्कट्ठरुक्खमूलिको उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे रुक्खमूले वा पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टति. सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं न सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति.
अरञ्ञे पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा नवं मञ्चपीठं देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति वसित्वा गच्छन्तेहि सामन्तविहारे सभागभिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं, सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं, अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं. चेतियङ्गणे सम्मज्जनिं गहेत्वा भोजनसालङ्गणं वा उपोसथागारङ्गणं वा परिवेणदिवाट्ठानअग्गिसालादीसु वा अञ्ञतरं सम्मज्जित्वा धोवित्वा पुन सम्मज्जनीमाळकेयेव ठपेतब्बा. उपोसथागारादीसु अञ्ञतरस्मिं गहेत्वा अवसेसानि सम्मज्जन्तस्सापि एसेव नयो.
यो पन भिक्खाचारमग्गं सम्मज्जन्तोव गन्तुकामो होति, तेन सम्मज्जित्वा सचे अन्तरामग्गे साला अत्थि, तत्थ ठपेतब्बा. सचे नत्थि, वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘यावाहं गामतो निक्खमामि, ताव न वस्सिस्सती’’ति जानन्तेन यत्थ कत्थचि निक्खिपित्वा पुन पच्चागच्छन्तेन पाकतिकट्ठाने ठपेतब्बा. सचे वस्सिस्सतीति जानन्तो अज्झोकासे ठपेति, दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं. सचे पन तत्र तत्रेव सम्मज्जनत्थाय सम्मज्जनी निक्खित्ता होति, तं तं ठानं सम्मज्जित्वा तत्र तत्रेव निक्खिपितुं वट्टति. आसनसालं सम्मज्जन्तेन वत्तं जानितब्बं. तत्रिदं वत्तं – मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखा वालिका हरितब्बा. कचवरं हत्थेहि गहेत्वा बहि छड्डेतब्बं.
१११. मसारकोति मञ्चपादे विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेत्वा कतो. बुन्दिकाबद्धोति अटनीहि मञ्चपादे डंसापेत्वा पल्लङ्कसङ्खेपेन कतो. कुळीरपादकोति अस्समेण्डकादीनं पादसदिसेहि पादेहि कतो. यो वा पन कोचि वङ्कपादको, अयं वुच्चति कुळीरपादको. आहच्चपादकोति अयं पन ‘‘आहच्चपादको नाम मञ्चो अङ्गे विज्झित्वा कतो होती’’ति एवं परतो पाळियंयेव वुत्तो, तस्मा अटनियो विज्झित्वा तत्थ पादसिखं पवेसेत्वा उपरि आणिं दत्वा कतमञ्चो ‘‘आहच्चपादको’’ति वेदितब्बो. पीठेपि एसेव नयो. अन्तो संवेठेत्वा बद्धं होतीति हेट्ठा च उपरि च वित्थतं मज्झे सङ्खित्तं पणवसण्ठानं कत्वा बद्धं होति, तं किर मज्झे सीहब्यग्घचम्मपरिक्खित्तम्पि करोन्ति. अकप्पियचम्मं नामेत्थ नत्थि. सेनासनञ्हि सोवण्णमयम्पि वट्टति, तस्मा तं महग्घं होति. अनुपसम्पन्नं सन्थरापेति तस्स पलिबोधोति येन सन्थरापितं, तस्स पलिबोधो. लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्साति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स पाचित्तियं.
अयं पनेत्थ विनिच्छयो – थेरो भोजनसालायं भत्तकिच्चं कत्वा दहरं आणापेति ‘‘गच्छ दिवाट्ठाने मञ्चपीठं पञ्ञपेही’’ति. सो तथा कत्वा निसिन्नो. थेरो यथारुचिं विचरित्वा तत्थ गन्त्वा थविकं वा उत्तरासङ्गं वा ठपेति, ततो पट्ठाय थेरस्स पलिबोधो. निसीदित्वा सयं गच्छन्तो नेव उद्धरति, न उद्धरापेति, लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं. सचे पन थेरो तत्थ थविकं वा उत्तरासङ्गं वा अट्ठपेत्वा चङ्कमन्तोव दहरं ‘‘गच्छ त्व’’न्ति भणति, तेन ‘‘इदं भन्ते मञ्चपीठ’’न्ति आचिक्खितब्बं. सचे थेरो वत्तं जानाति ‘‘त्वं गच्छ, अहं पाकतिकं करिस्सामी’’ति वत्तब्बं. सचे बालो होति अनुग्गहितवत्तो ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठ, नेव निसीदितुं न निपज्जितुं देमी’’ति दहरं तज्जेतियेव. दहरेन ‘‘भन्ते सुखं सयथा’’ति कप्पं लभित्वा वन्दित्वा गन्तब्बं. तस्मिं गते थेरस्सेव पलिबोधो. पुरिमनयेनेव चस्स आपत्ति वेदितब्बा.