२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

८९. सेनासनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – अनादियन्तोति तस्सा वचनं अगण्हन्तो. दारकस्स बाहुं आकोटेसीति उक्खित्तं फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तो मनुस्सानं चक्खुविसयातीते महाराजसन्तिका लद्धे रुक्खट्ठकदिब्बविमाने निपन्नस्स दारकस्स बाहुं थनमूलेयेव छिन्दि. न खो मेतं पतिरूपन्तिआदिम्हि अयं सङ्खेपवण्णना – हिमवन्ते किर पक्खदिवसेसु देवतासन्निपातो होति, तत्थ रुक्खधम्मं पुच्छन्ति – ‘‘त्वं रुक्खधम्मे ठिता न ठिता’’ति? रुक्खधम्मो नाम रुक्खे छिज्जमाने रुक्खदेवताय मनोपदोसस्स अकरणं. तत्थ या देवता रुक्खधम्मे अट्ठिता होति, सा देवतासन्निपातं पविसितुं न लभति. इति सा देवता इमञ्च रुक्खधम्मे अट्ठानपच्चयं आदीनवं अद्दस, भगवतो च सम्मुखा सुतपुब्बधम्मदेसनानुसारेन तथागतस्स छद्दन्तादिकाले पुब्बचरितं अनुस्सरि. तेनस्सा एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं…पे… वोरोपेय्य’’न्ति. यंनूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्यन्ति इदं पनस्सा ‘‘अयं भिक्खु सपितिको पुत्तो, अद्धा भगवा इमं इमस्स अज्झाचारं सुत्वा मरियादं बन्धिस्सति, सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति पटिसञ्चिक्खन्तिया अहोसि. सचज्ज त्वं देवतेति सचे अज्ज त्वं देवते. पसवेय्यासीति जनेय्यासि उप्पादेय्यासि. एवञ्च पन वत्वा भगवा तं देवतं सञ्ञापेन्तो –

‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये;

तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो’’ति. (ध. प. २२२);

इमं गाथमभासि. गाथापरियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. पुन भगवा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो –

‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि;

सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति. (सु. नि. १);

इमं गाथमभासि. तत्र पठमगाथा धम्मपदे सङ्गहं आरुळ्हा, दुतिया सुत्तनिपाते, वत्थु पन विनयेति. अथ भगवा धम्मं देसेन्तोयेव तस्सा देवताय वसनट्ठानं आवज्जन्तो पतिरूपं ठानं दिस्वा ‘‘गच्छ, देवते, असुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तस्मिं उपगच्छा’’ति आह. सो किर रुक्खो न आळविरट्ठे, जेतवनस्स अन्तोपरिक्खेपे, यस्स देवपुत्तस्स परिग्गहो अहोसि, सो चुतो; तस्मा ‘‘विवित्तो’’ति वुत्तो. ततो पट्ठाय च पन सा देवता सम्मासम्बुद्धतो लद्धपरिहारा बुद्धुपट्ठायिका अहोसि. यदा देवतासमागमो होति, तदा महेसक्खदेवतासु आगच्छन्तीसु अञ्ञा अप्पेसक्खा देवता याव महासमुद्दचक्कवाळपब्बता ताव पटिक्कमन्ति. अयं पन अत्तनो वसनट्ठाने निसीदित्वाव धम्मं सुणाति. यम्पि पठमयामे भिक्खू पञ्हं पुच्छन्ति, मज्झिमयामे देवता, तं सब्बं तत्थेव निसीदित्वा सुणाति. चत्तारो च महाराजानोपि भगवतो उपट्ठानं आगन्त्वा गच्छन्ता तं देवतं दिस्वाव गच्छन्ति.

९०. भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहुवुञ्चाति भूता; जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो. गामोति रासि; भूतानं गामोति भूतगामो; भूता एव वा गामो भूतगामो; पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं. पातब्यस्स भावो पातब्यता; छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो. तस्सा भूतगामपातब्यताय; निमित्तत्थे भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु, भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो.

९१. इदानि तं भूतगामं विभजित्वा दस्सेन्तो भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानीतिआदिमाह. तत्थ भूतगामो नामाति भूतगामं उद्धरित्वा यस्मिं सति भूतगामो होति, तं दस्सेतुं ‘‘पञ्च बीजजातानी’’ति आहाति अट्ठकथासु वुत्तं. एवं सन्तेपि ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ती’’तिआदीनि न समेन्ति. न हि मूलबीजादीनि मूलादीसु जायन्ति, मूलादीसु जायमानानि पन तानि बीजाकतानि, तस्मा एवमेत्थ वण्णना वेदितब्बा – भूतगामो नामाति विभजितब्बपदं. पञ्चाति तस्स विभागपरिच्छेदो. बीजजातानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तस्सत्थो – बीजेहि जातानि बीजजातानि; रुक्खादीनमेतं अधिवचनं. अपरो नयो – बीजानि च तानि विजातानि च पसूतानि निब्बत्तपण्णमूलानीति बीजजातानि. एतेन अल्लवालिकादीसु ठपितानं निब्बत्तपण्णमूलानं सिङ्गिवेरादीनं सङ्गहो कतो होति.

इदानि येहि बीजेहि जातत्ता रुक्खादीनि बीजजातानीति वुत्तानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘मूलबीज’’न्तिआदिमाह. तेसं उद्देसो पाकटो एव. निद्देसे यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति मूले सञ्जायन्तीति एत्थ बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि आलुवकसेरुकमलुप्पलपुण्डरीककुवलयकन्दपाटलिमूलादिभेदे मूले गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्ति, तानि यम्हि मूले जायन्ति चेव सञ्जायन्ति च तञ्च, पाळियं वुत्तं हलिद्दादि च सब्बम्पि एतं मूलबीजं नाम. एसेव नयो खन्धबीजादीसु. येवापनकखन्धबीजेसु पनेत्थ अम्बाटकइन्दसालनुहीपाळिभद्दकणिकारादीनि खन्धबीजानि, अमूलवल्लि चतुरस्सवल्लिकणवीरादीनि फळुबीजानि मकचिसुमनजयसुमनादीनि अग्गबीजानि, अम्बजम्बूपनसट्ठिआदीनि बीजबीजानीति दट्ठब्बानि.

९२. इदानि यं वुत्तं ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति तत्थ सञ्ञावसेन आपत्तानापत्तिभेदं पातब्यताभेदञ्च दस्सेन्तो बीजे बीजसञ्ञीतिआदिमाह. तत्थ यथा ‘‘सालीनं चेपि ओदनं भुञ्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.७६) सालितण्डुलानं ओदनो ‘‘सालीनं ओदनो’’ति वुच्चति, एवं बीजतो सम्भूतो भूतगामो ‘‘बीज’’न्ति वुत्तोति वेदितब्बो. यं पन ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०) वुत्तं भूतगामपरिमोचनं कत्वा ठपितं बीजं, तं दुक्कटवत्थु. अथ वा यदेतं ‘‘भूतगामो नामा’’ति सिक्खापदविभङ्गस्स आदिपदं, तेन सद्धिं योजेत्वा यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे बीजसञ्ञी सत्थकादीनि गहेत्वा सयं वा छिन्दति अञ्ञेन वा छेदापेति, पासाणादीनि गहेत्वा सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति, अग्गिं उपसंहरित्वा सयं वा पचति अञ्ञेन वा पचापेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. यथारुतं पन गहेत्वा भूतगामविनिमुत्तस्स बीजस्स छिन्दनादिभेदाय पातब्यताय पाचित्तियं न वत्तब्बं.

अयञ्हेत्थ विनिच्छयकथा – भूतगामं विकोपेन्तस्स पाचित्तियं भूतगामपरिमोचितं पञ्चविधम्पि बीजगामं विकोपेन्तस्स दुक्कटं. बीजगामभूतगामो नामेस अत्थि उदकट्ठो, अत्थि थलट्ठो. तत्थ उदकट्ठो सासपमत्तिका तिलबीजकादिभेदा सपण्णिका अपण्णिका च सब्बा सेवालजाति अन्तमसो उदकपप्पटकं उपादाय ‘‘भूतगामो’’ति वेदितब्बो. उदकपप्पटको नाम उपरि थद्धो फरुसवण्णो, हेट्ठा मुदु नीलवण्णो होति. तत्थ यस्स सेवालस्स मूलं ओरूहित्वा पथवियं पतिट्ठितं, तस्स पथवी ठानं. यो उदके सञ्चरति, तस्स उदकं. पथवियं पतिट्ठितं यत्थ कत्थचि विकोपेन्तस्स उद्धरित्वा वा ठानन्तरं सङ्कामेन्तस्स पाचित्तियं. उदके सञ्चरन्तं विकोपेन्तस्सेव पाचित्तियं. हत्थेहि पन इतो चितो च वियूहित्वा न्हायितुं वट्टति, सकलञ्हि उदकं तस्स ठानं. तस्मा न सो एत्तावता ठानन्तरं सङ्कामितो होति. उदकतो पन उदकेन विना सञ्चिच्च उक्खिपितुं न वट्टति, उदकेन सद्धिं उक्खिपित्वा पुन उदके पक्खिपितुं वट्टति. परिस्सावनन्तरेन निक्खमति, कप्पियं कारापेत्वाव उदकं परिभुञ्जितब्बं. उप्पलिनीपदुमिनीआदीनि जलजवल्लितिणानि उदकतो उद्धरन्तस्स वा तत्थेव विकोपेन्तस्स वा पाचित्तियं. परेहि उप्पाटितानि विकोपेन्तस्स दुक्कटं. तानि हि बीजगामे सङ्गहं गच्छन्ति. तिलबीजकसासपमत्तकसेवालोपि उदकतो उद्धतो अमिलातो अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. महापच्चरियादीसु ‘‘अनन्तकतिलबीजकउदकपप्पटकादीनि दुक्कटवत्थुकानी’’ति वुत्तं, तत्थ कारणं न दिस्सति. अन्धकट्ठकथायं ‘‘सम्पुण्णभूतगामो न होति, तस्मा दुक्कट’’न्ति वुत्तं, तम्पि न समेति, भूतगामे हि पाचित्तियं, बीजगामे दुक्कटं वुत्तं. असम्पुण्णभूतगामो नाम ततियो कोट्ठासो नेव पाळियं न अट्ठकथासु आगतो. अथ एतं बीजगामसङ्गहं गच्छिस्सतीति, तम्पि न युत्तं, अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति. अपिच ‘‘गरुकलहुकेसु गरुके ठातब्ब’’न्ति एतं विनयलक्खणं.

थलट्ठे – छिन्नरुक्खानं अवसिट्ठो हरितखाणु नाम होति. तत्थ ककुधकरञ्जपियङ्गुपनसादीनं खाणु उद्धं वड्ढति, सो भूतगामेन सङ्गहितो. तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं न वड्ढति, सो बीजगामेन सङ्गहितो. कदलिया पन अफलिताय खाणु भूतगामेन सङ्गहितो, फलिताय बीजगामेन. कदली पन फलिता याव नीलपण्णा, ताव भूतगामेनेव सङ्गहिता, तथा फलितो वेळु. यदा पन अग्गतो पट्ठाय सुस्सति, तदा बीजगामेन सङ्गहं गच्छति. कतरबीजगामेन? फळुबीजगामेन. किं ततो निब्बत्तति? न किञ्चि. यदि हि निब्बत्तेय्य, भूतगामेनेव सङ्गहं गच्छेय्य. इन्दसालादिरुक्खे छिन्दित्वा रासिं करोन्ति, किञ्चापि रासिकतदण्डकेहि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ति, बीजगामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति. तत्थ मण्डपत्थाय वा वतिअत्थाय वा वल्लिआरोपनत्थाय वा भूमियं निखणन्ति, मूलेसु चेव पण्णेसु च निग्गतेसु पुन भूतगामसङ्ख्यं गच्छन्ति. मूलमत्तेसु पन पण्णमत्तेसु वा निग्गतेसु बीजगामेन सङ्गहिता एव.

यानि कानिचि बीजानि पथवियं वा उदकेन सिञ्चित्वा ठपितानि, कपालादीसु वा अल्लपंसुं पक्खिपित्वा निक्खित्तानि होन्ति, सब्बानि मूलमत्ते पण्णमत्ते वा निग्गतेपि बीजानियेव. सचेपि मूलानि च उपरि अङ्कुरो च निग्गच्छति, याव अङ्कुरो हरितो न होति, ताव बीजानियेव. मुग्गादीनं पन पण्णेसु उट्ठितेसु वीहिआदीनं वा अङ्कुरे हरिते नीलपण्णवण्णे जाते भूतगामसङ्गहं गच्छन्ति. तालट्ठीनं पठमं सूकरदाठा विय मूलं निग्गच्छति. निग्गतेपि याव उपरि पत्तवट्टि न निग्गच्छति, ताव बीजगामोयेव. नाळिकेरस्स तचं भिन्दित्वा दन्तसूचि विय अङ्कुरो निग्गच्छति, याव मिगसिङ्गसदिसा नीलपत्तवट्टि न होति, ताव बीजगामोयेव. मूले अनिग्गतेपि तादिसाय पत्तवट्टिया जाताय अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छति.

अम्बट्ठिआदीनि वीहिआदीहि विनिच्छिनितब्बानि. वन्दाका वा अञ्ञा वा या काचि रुक्खे जायित्वा रुक्खं ओत्थरति, रुक्खोव तस्सा ठानं, तं विकोपेन्तस्स वा ततो उद्धरन्तस्स वा पाचित्तियं. एका अमूलिका लता होति, अङ्गुलिवेठको विय वनप्पगुम्बदण्डके वेठेति, तस्सापि अयमेव विनिच्छयो. गेहमुखपाकारवेदिकाचेतियादीसु नीलवण्णो सेवालो होति, याव द्वे तीणि पत्तानि न सञ्जायन्ति ताव अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. पत्तेसु जातेसु पाचित्तियवत्थु. तस्मा तादिसेसु ठानेसु सुधालेपम्पि दातुं न वट्टति. अनुपसम्पन्नेन लित्तस्स उपरिस्नेहलेपो दातुं वट्टति. सचे निदाघसमये सुक्खसेवालो तिट्ठति, तं सम्मुञ्जनीआदीहि घंसित्वा अपनेतुं वट्टति. पानीयघटादीनं बहि सेवालो दुक्कटवत्थु, अन्तो अब्बोहारिको. दन्तकट्ठपूवादीसु कण्णकम्पि अब्बोहारिकमेव. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सचे गेरुकपरिकम्मकता भित्ति कण्णकिता होति, चोळकं तेमेत्वा पीळेत्वा पमज्जितब्बा’’ति (महाव. ६६).

पासाणजातिपासाणदद्दुसेवालसेलेय्यकादीनि अहरितवण्णानि अपत्तकानि च दुक्कटवत्थुकानि. अहिच्छत्तकं याव मकुळं होति, ताव दुक्कटवत्थु. पुप्फितकालतो पट्ठाय अब्बोहारिकं. अल्लरुक्खतो पन अहिच्छत्तकं गण्हन्तो रुक्खत्तचं विकोपेति, तस्मा तत्थ पाचित्तियं. रुक्खपप्पटिकायपि एसेव नयो. या पन इन्दसालककुधादीनं पप्पटिका रुक्खतो मुच्चित्वा तिट्ठति, तं गण्हन्तस्स अनापत्ति. निय्यासम्पि रुक्खतो मुच्चित्वा ठितं सुक्खरुक्खे वा लग्गं गण्हितुं वट्टति. अल्लरुक्खतो न वट्टति. लाखायपि एसेव नयो. रुक्खं चालेत्वा पण्डुपलासं वा परिणतकणिकारादिपुप्फं वा पातेन्तस्स पाचित्तियमेव. हत्थकुक्कुच्चेन मुदुकेसु इन्दसालनुहीखन्धादीसु वा तत्थजातकतालपण्णादीसु वा अक्खरं छिन्दन्तस्सापि एसेव नयो.

सामणेरानं पुप्फं ओचिनन्तानं साखं ओनामेत्वा दातुं वट्टति. तेहि पन पुप्फेहि पानीयं न वासेतब्बं. पानीयवासत्थिकेन सामणेरं उक्खिपित्वा ओचिनापेतब्बानि. फलसाखापि अत्तना खादितुकामेन न ओनामेतब्बा. सामणेरं उक्खिपित्वा फलं गाहापेतब्बं. यंकिञ्चि गच्छं वा लतं वा उप्पाटेन्तेहि सामणेरेहि सद्धिं गहेत्वा आकड्ढितुं न वट्टति. तेसं पन उस्साहजननत्थं अनाकड्ढन्तेन कड्ढनाकारं दस्सेन्तेन विय अग्गे गहेतुं वट्टति. येसं रुक्खानं साखा रुहति, तेसं साखं मक्खिकाबीजनादीनं अत्थाय कप्पियं अकारापेत्वा गहितं तचे वा पत्ते वा अन्तमसो नखेनपि विलिखन्तस्स दुक्कटं. अल्लसिङ्गिवेरादीसुपि एसेव नयो. सचे पन कप्पियं कारापेत्वा सीतले पदेसे ठपितस्स मूलं सञ्जायति, उपरिभागे छिन्दितुं वट्टति. सचे अङ्कुरो जायति, हेट्ठाभागे छिन्दितुं वट्टति. मूले च नीलङ्कुरे च जाते न वट्टति.

छिन्दति वा छेदापेति वाति अन्तमसो सम्मुञ्जनोसलाकायपि तिणानि छिन्दिस्सामीति भूमिं सम्मज्जन्तो सयं वा छिन्दति, अञ्ञेन वा छेदापेति. भिन्दति वा भेदापेति वाति अन्तमसो चङ्कमन्तोपि छिज्जनकं छिज्जतु, भिज्जनकं भिज्जतु, चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामीति सञ्चिच्च पादेहि अक्कमन्तो तिणवल्लिआदीनि सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति. सचेपि हि तिणं वा लतं वा गण्ठिं करोन्तस्स भिज्जति, गण्ठिपि न कातब्बो. तालरुक्खादीसु पन चोरानं अनारुहनत्थाय दारुमक्कटकं आकोटेन्ति, कण्टके बन्धन्ति, भिक्खुस्स एवं कातुं न वट्टति. सचे दारुमक्कटको रुक्खे अल्लीनमत्तोव होति, रुक्खं न पीळेति, वट्टति. ‘‘रुक्खं छिन्द, लतं छिन्द, कन्दं वा मूलं वा उप्पाटेही’’ति वत्तुम्पि वट्टति, अनियामितत्ता. नियामेत्वा पन ‘‘इमं रुक्खं छिन्दा’’तिआदि वत्तुं न वट्टति. नामं गहेत्वापि ‘‘अम्बरुक्खं चतुरस्सवल्लिं आलुवकन्दं मुञ्जतिणं असुकरुक्खच्छल्लिं छिन्द भिन्द उप्पाटेही’’तिआदिवचनम्पि अनियामितमेव होति. ‘‘इमं अम्बरुक्ख’’न्तिआदिवचनमेव हि नियामितं नाम, तं न वट्टति.

पचति वा पचापेति वाति अन्तमसो पत्तम्पि पचितुकामो तिणादीनं उपरि सञ्चिच्च अग्गिं करोन्तो सयं वा पचति, अञ्ञेन वा पचापेतीति सब्बं पथवीखणनसिक्खापदे वुत्तनयेन वेदितब्बं. अनियामेत्वा पन ‘‘मुग्गे पच, मासे पचा’’तिआदि वत्तुं वट्टति. ‘‘इमे मुग्गे पच, इमे मासे पचा’’ति एवं वत्तुं न वट्टति.

अनापत्ति इमं जानातिआदीसु ‘‘इमं मूलभेसज्जं जान, इमं मूलं वा पण्णं वा देहि, इमं रुक्खं वा लतं वा आहर, इमिना पुप्फेन वा फलेन वा पण्णेन वा अत्थो, इमं रुक्खं वा लतं वा फलं वा कप्पियं करोही’’ति एवमत्थो दट्ठब्बो. एत्तावता भूतगामपरिमोचनं कतं होति. परिभुञ्जन्तेन पन बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बं.

कप्पियकरणञ्चेत्थ इमिना सुत्तानुसारेन वेदितब्बं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं अग्गिपरिजितं सत्थपरिजितं नखपरिजितं अबीजं निब्बट्टबीजमेव पञ्चम’’न्ति. तत्थ ‘‘अग्गिपरिजित’’न्ति अग्गिना परिजितं अधिभूतं दड्ढं फुट्ठन्ति अत्थो. ‘‘सत्थपरिजित’’न्ति सत्थेन परिजितं अधिभूतं छिन्नं विद्धं वाति अत्थो. एस नयो नखपरिजिते. अबीजनिब्बट्टबीजानि सयमेव कप्पियानि. अग्गिना कप्पियं करोन्तेन कट्ठग्गिगोमयग्गिआदीसु येन केनचि अन्तमसो लोहखण्डेनपि आदित्तेन कप्पियं कातब्बं. तञ्च खो एकदेसे फुसन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. सत्थेन करोन्तेन यस्स कस्सचि लोहमयसत्थस्स अन्तमसो सूचिनखच्छेदनानम्पि तुण्डेन वा धाराय वा छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. नखेन कप्पियं करोन्तेन पूतिनखेन न कातब्बं. मनुस्सानं पन सीहब्यग्घदीपिमक्कटादीनं सकुन्तानञ्च नखा तिखिणा होन्ति, तेहि कातब्बं. अस्समहिंससूकरमिगगोरूपादीनं खुरा अतिखिणा, तेहि न कातब्बं, कतम्पि अकतं होति. हत्थिनखा पन खुरा न होन्ति, तेहि वट्टति. येहि पन कातुं वट्टति, तेहि तत्थजातकेहिपि उद्धरित्वा गहितकेहिपि छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं.

तत्थ सचेपि बीजानं पब्बतमत्तो रासि रुक्खसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धं कत्वा उच्छूनं वा महाभारो बन्धित्वा ठपितो होति, एकस्मिं बीजे वा रुक्खसाखाय वा उच्छुम्हि वा कप्पिये कते सब्बं कतं होति. उच्छू च दारूनि च एकतो बद्धानि होन्ति, उच्छुं कप्पियं करिस्सामीति दारुं विज्झति, वट्टतियेव. सचे पन याय रज्जुया वा वल्लिया वा बद्धानि, तं विज्झति, न वट्टति. उच्छुखण्डानं पच्छिं पूरेत्वा आहरन्ति, एकस्मिं खण्डे कप्पिये कते सब्बं कतमेव होति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वा भत्तं आहरन्ति, ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्ते सचेपि भत्तसित्थे विज्झति, वट्टतियेव. तिलतण्डुलादीसुपि एसेव नयो. यागुया पक्खित्तानि पन एकाबद्धानि हुत्वा न सन्तिट्ठन्ति, तत्थ एकमेकं विज्झित्वा कप्पियं कातब्बमेव. कपित्थफलादीनं अन्तो मिञ्जं कटाहं मुञ्चित्वा सञ्चरति, भिन्दापेत्वा कप्पियं कारापेतब्बं. एकाबद्धं होति, कटाहेपि कातुं वट्टति.

असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स साखं वा कड्ढन्तस्स कत्तरदण्डेन वा भूमिं पहरित्वा गच्छन्तस्स तिणानि छिज्जन्ति, तानि तेन छिन्दिस्सामीति एवं सञ्चिच्च अच्छिन्नत्ता असञ्चिच्च छिन्नानि नाम होन्ति. इति असञ्चिच्च छिन्दन्तस्स अनापत्ति.

असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा हत्थेन वा तिणं वा लतं वा छिन्दन्तो तिट्ठति, एवं असतिया छिन्दन्तस्स अनापत्ति.

अजानन्तस्साति एत्थब्भन्तरे बीजगामोति वा भूतगामोति वा न जानाति, छिन्दामीतिपि न जानाति, केवलं वतिया वा पलालपुञ्जे वा निखादनं वा खणित्तिं वा कुदालं वा सङ्गोपनत्थाय ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति, तत्र चे तिणानि छिज्जन्ति वा डय्हन्ति वा अनापत्ति. मनुस्सविग्गहपाराजिकवण्णनायं पन सब्बअट्ठकथासु ‘‘सचे भिक्खु रुक्खेन वा अज्झोत्थटो होति, ओपाते वा पतितो सक्का च होति रुक्खं छिन्दित्वा भूमिं वा खणित्वा निक्खमितुं, जीवितहेतुपि अत्तना न कातब्बं. अञ्ञेन पन भिक्खुना भूमिं वा खणित्वा रुक्खं वा छिन्दित्वा अल्लरुक्खतो वा दण्डकं छिन्दित्वा तं रुक्खं पवट्टेत्वा निक्खामेतुं वट्टति, अनापत्ती’’ति वुत्तं. तत्थ कारणं न दिस्सति – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दवडाहे डय्हमाने पटग्गिं दातुं, परित्तं कातु’’न्ति (चूळव. २८३) इदं पन एकमेव सुत्तं दिस्सति. सचे एतस्स अनुलोमं ‘‘अत्तनो न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टती’’ति इदं नानाकरणं न सक्का लद्धुं. अत्तनो अत्थाय करोन्तो अत्तसिनेहेन अकुसलचित्तेनेव करोति, परो पन कारुञ्ञेन, तस्मा अनापत्तीति चे. एतम्पि अकारणं. कुसलचित्तेनापि हि इमं आपत्तिं आपज्जति. सब्बअट्ठकथासु पन वुत्तत्ता न सक्का पटिसेधेतुं. गवेसितब्बा एत्थ युत्ति. अट्ठकथाचरियानं वा सद्धाय गन्तब्बन्ति. सेसं उत्तानमेव.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

भूतगामसिक्खापदं पठमं.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

९४. दुतियसिक्खापदे – अनाचारं आचरित्वाति अकातब्बं कत्वा; कायवचीद्वारेसु आपत्तिं आपज्जित्वाति वुत्तं होति. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं वचनं पटिचरति पटिच्छादेति अज्झोत्थरति; इदानि तं पटिचरणविधिं दस्सेन्तो ‘‘को आपन्नो’’तिआदिमाह. तत्रायं वचनसम्बन्धो – सो किर किञ्चि वीतिक्कमं दिस्वा ‘‘आवुसो, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जियमानो ‘‘को आपन्नो’’ति वदति. ‘‘ततो त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं किं आपन्नो’’ति वदति. अथ ‘‘पाचित्तियं वा दुक्कटं वा’’ति वुत्ते वत्थुं पुच्छन्तो ‘‘अहं किस्मिं आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘असुकस्मिं नाम वत्थुस्मि’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं कथं आपन्नो, किं करोन्तो आपन्नोम्ही’’ति पुच्छति. अथ ‘‘इदं नाम करोन्तो आपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘कं भणथा’’ति वदति. ततो ‘‘तं भणामा’’ति वुत्ते ‘‘किं भणथा’’ति वदति.

अपिचेत्थ अयं पाळिमुत्तकोपि अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणविधि – भिक्खूहि ‘‘तव सिपाटिकाय कहापणो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठं, भन्ते, न पनेसो कहापणो; तिपुमण्डलं एत’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं सुरं पिवन्तो दिट्ठो, किस्सेवं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठो, भन्ते, न पनेसा सुरा, भेसज्जत्थाय सम्पादितं अरिट्ठ’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं पटिच्छन्ने आसने मातुगामेन सद्धिं निसिन्नो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘येन दिट्ठं सुदिट्ठं, विञ्ञू पनेत्थ दुतियो अत्थि, सो किस्स न दिट्ठो’’ति भणन्तो वा, ‘‘ईदिसं तया किञ्चि दिट्ठ’’न्ति पुट्ठो ‘‘न सुणामी’’ति सोतमुपनेन्तो वा, सोतद्वारे पुच्छन्तानं चक्खुं उपनेन्तो वा, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति वेदितब्बो. अञ्ञवादकं रोपेतूति अञ्ञवादकं आरोपेतु; पतिट्ठापेतूति अत्थो. विहेसकं रोपेतूति एतस्मिम्पि एसेव नयो.

९८. अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तियन्ति एत्थ अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकं; अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नामं. विहेसेतीति विहेसकं; तुण्हीभूतस्सेतं नामं, तस्मिं अञ्ञवादके विहेसके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं.

१००. अरोपिते अञ्ञवादकेति कम्मवाचाय अनारोपिते अञ्ञवादके. अरोपिते विहेसकेति एतस्मिम्पि एसेव नयो.

१०१. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तं अञ्ञवादकविहेसकरोपनकम्मं कतं, तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी अञ्ञवादकञ्च विहेसकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं अञ्ञवादके च विहेसके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

१०२. अजानन्तो पुच्छतीति आपत्तिं वा आपन्नभावं अजानन्तोयेव ‘‘किं तुम्हे भणथ, अहं न जानामी’’ति पुच्छति. गिलानो वा न कथेतीति मुखे तादिसो ब्याधि होति, येन कथेतुं न सक्कोति. सङ्घस्स भण्डनं वातिआदीसु सङ्घमज्झे कथिते तप्पच्चया सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विवादो वा भविस्सति, सो मा अहोसीति मञ्ञमानो न कथेतीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. सेसं उत्तानमेवाति.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, सिया किरियं, सिया अकिरियं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स हि किरियं होति, तुण्हीभावेन विहेसन्तस्स अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.

अञ्ञवादकसिक्खापदं दुतियं.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

१०३. ततियसिक्खापदे – दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता तं आयस्मन्तं तेहि भिक्खूहि अवजानापेन्ति, अवञ्ञाय ओलोकापेन्ति, लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’ति अत्थो. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं. ओज्झापेन्तीतिपि पाठो. अयमेवत्थो. छन्दायाति छन्देन पक्खपातेन; अत्तनो अत्तनो सन्दिट्ठसम्भत्तानं पणीतानि पञ्ञपेतीति अधिप्पायो. खिय्यन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता पकासेन्ति.

१०५. उज्झापनके खिय्यनके पाचित्तियन्ति एत्थ येन वचनेन उज्झापेन्ति, तं उज्झापनकं. येन च खिय्यन्ति तं खिय्यनकं. तस्मिं उज्झापनके खिय्यनके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं.

१०६. उज्झापनकं नाम उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं सेनासनपञ्ञापकं वा…पे… अप्पमत्तकविस्सज्जनकं वाति एतेसं पदानं ‘‘मङ्कुकत्तुकामो’’ति इमिना सम्बन्धो. अवण्णं कत्तुकामो अयसं कत्तुकामोति इमेसं पन वसेन उपसम्पन्नन्तिआदीसु ‘‘उपसम्पन्नस्सा’’ति एवं विभत्तिविपरिणामो कातब्बो. उज्झापेति वा खिय्यति वा आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पन यस्मा ‘‘खिय्यनकं नामा’’ति एवं मातिकापदं उद्धरित्वापि ‘‘उज्झापनकं नामा’’ति इमस्स पदस्स वुत्तविभङ्गोयेव वत्तब्बो होति, अञ्ञवादकसिक्खापदे विय अञ्ञो विसेसो नत्थि, तस्मा तं विसुं अनुद्धरित्वा अविभजित्वा निगमनमेव एकतो कतन्ति वेदितब्बं. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तस्स उपसम्पन्नस्स सम्मुतिकम्मं कतं तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी उज्झापनकञ्च खिय्यनकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं उज्झापनके च खिय्यनके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

अनुपसम्पन्नं उज्झापेति वा खिय्यति वाति एत्थ उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेति अवजानापेति, तस्स वा तं सन्तिके खिय्यतीति अत्थो. उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मतन्ति कम्मवाचाय असम्मतं केवलं ‘‘तवेसो भारो’’ति सङ्घेन आरोपितभारं भिक्खूनं वा फासुविहारत्थाय सयमेव तं भारं वहन्तं, यत्र वा द्वे तयो भिक्खू विहरन्ति, तत्र वा तादिसं कम्मं करोन्तन्ति अधिप्पायो. अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं वा असम्मतं वाति एत्थ पन किञ्चापि अनुपसम्पन्नस्स तेरस सम्मुतियो दातुं न वट्टन्ति. अथ खो उपसम्पन्नकाले लद्धसम्मुतिको पच्छा अनुपसम्पन्नभावे ठितो, तं सन्धाय ‘‘सङ्घेन सम्मतं वा’’ति वुत्तं. यस्स पन ब्यत्तस्स सामणेरस्स केवलं सङ्घेन वा सम्मतेन वा भिक्खुना ‘‘त्वं इदं कम्मं करोही’’ति भारो कतो, तादिसं सन्धाय ‘‘असम्मतं वा’’ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.

उज्झापनकसिक्खापदं ततियं.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

१०८. चतुत्थसिक्खापदे – हेमन्तिके कालेति हेमन्तकाले हिमपातसमये. कायं ओतापेन्ताति मञ्चपीठादीसु निसिन्ना बालातपेन कायं ओतापेन्ता. काले आरोचितेति यागुभत्तादीसु यस्स कस्सचि काले आरोचिते. ओवट्ठं होतीति हिमवस्सेन ओवट्ठं तिन्तं होति.

११०. अवस्सिकसङ्केतेति वस्सिकवस्सानमासाति एवं अपञ्ञत्ते चत्तारो हेमन्तिके चत्तारो च गिम्हिके अट्ठ मासेति अत्थो. मण्डपे वाति साखामण्डपे वा पदरमण्डपे वा. रुक्खमूले वाति यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा. यत्थ काका वा कुलला वा न ऊहदन्तीति यत्थ धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसमाना एते काककुलला वा अञ्ञे वा सकुन्ता तं सेनासनं न ऊहदन्ति, तादिसे रुक्खमूले निक्खिपितुं अनुजानामीति. तस्मा यत्थ गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति. यस्मिं पन धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले न निक्खिपितब्बं. ‘‘अट्ठ मासे’’ति वचनतो येसु जनपदेसु वस्सकाले न वस्सति, तेसुपि चत्तारो मासे निक्खिपितुं न वट्टतियेव. ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति वचनतो यत्थ हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ हेमन्तेपि अज्झोकासे निक्खिपितुं न वट्टति. गिम्हे पन सब्बत्थ विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होति, एवरूपे काले केनचिदेव करणीयेन अज्झोकासे मञ्चपीठं निक्खिपितुं वट्टति.

अब्भोकासिकेनापि वत्तं जानितब्बं, तस्स हि सचे पुग्गलिकमञ्चको अत्थि, तत्थेव सयितब्बं. सङ्घिकं गण्हन्तेन वेत्तेन वा वाकेन वा वीतमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिं असति पुराणमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिम्पि असति नववायिमो वा ओनद्धको वा गहेतब्बो. गहेत्वा च पन ‘‘अहं उक्कट्ठरुक्खमूलिको उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे रुक्खमूले वा पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टति. सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं न सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति.

अरञ्ञे पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा नवं मञ्चपीठं देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति वसित्वा गच्छन्तेहि सामन्तविहारे सभागभिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं, सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं, अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं. चेतियङ्गणे सम्मज्जनिं गहेत्वा भोजनसालङ्गणं वा उपोसथागारङ्गणं वा परिवेणदिवाट्ठानअग्गिसालादीसु वा अञ्ञतरं सम्मज्जित्वा धोवित्वा पुन सम्मज्जनीमाळकेयेव ठपेतब्बा. उपोसथागारादीसु अञ्ञतरस्मिं गहेत्वा अवसेसानि सम्मज्जन्तस्सापि एसेव नयो.

यो पन भिक्खाचारमग्गं सम्मज्जन्तोव गन्तुकामो होति, तेन सम्मज्जित्वा सचे अन्तरामग्गे साला अत्थि, तत्थ ठपेतब्बा. सचे नत्थि, वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘यावाहं गामतो निक्खमामि, ताव न वस्सिस्सती’’ति जानन्तेन यत्थ कत्थचि निक्खिपित्वा पुन पच्चागच्छन्तेन पाकतिकट्ठाने ठपेतब्बा. सचे वस्सिस्सतीति जानन्तो अज्झोकासे ठपेति, दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं. सचे पन तत्र तत्रेव सम्मज्जनत्थाय सम्मज्जनी निक्खित्ता होति, तं तं ठानं सम्मज्जित्वा तत्र तत्रेव निक्खिपितुं वट्टति. आसनसालं सम्मज्जन्तेन वत्तं जानितब्बं. तत्रिदं वत्तं – मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखा वालिका हरितब्बा. कचवरं हत्थेहि गहेत्वा बहि छड्डेतब्बं.

१११. मसारकोति मञ्चपादे विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेत्वा कतो. बुन्दिकाबद्धोति अटनीहि मञ्चपादे डंसापेत्वा पल्लङ्कसङ्खेपेन कतो. कुळीरपादकोति अस्समेण्डकादीनं पादसदिसेहि पादेहि कतो. यो वा पन कोचि वङ्कपादको, अयं वुच्चति कुळीरपादको. आहच्चपादकोति अयं पन ‘‘आहच्चपादको नाम मञ्चो अङ्गे विज्झित्वा कतो होती’’ति एवं परतो पाळियंयेव वुत्तो, तस्मा अटनियो विज्झित्वा तत्थ पादसिखं पवेसेत्वा उपरि आणिं दत्वा कतमञ्चो ‘‘आहच्चपादको’’ति वेदितब्बो. पीठेपि एसेव नयो. अन्तो संवेठेत्वा बद्धं होतीति हेट्ठा च उपरि च वित्थतं मज्झे सङ्खित्तं पणवसण्ठानं कत्वा बद्धं होति, तं किर मज्झे सीहब्यग्घचम्मपरिक्खित्तम्पि करोन्ति. अकप्पियचम्मं नामेत्थ नत्थि. सेनासनञ्हि सोवण्णमयम्पि वट्टति, तस्मा तं महग्घं होति. अनुपसम्पन्नं सन्थरापेति तस्स पलिबोधोति येन सन्थरापितं, तस्स पलिबोधो. लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्साति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स पाचित्तियं.

अयं पनेत्थ विनिच्छयो – थेरो भोजनसालायं भत्तकिच्चं कत्वा दहरं आणापेति ‘‘गच्छ दिवाट्ठाने मञ्चपीठं पञ्ञपेही’’ति. सो तथा कत्वा निसिन्नो. थेरो यथारुचिं विचरित्वा तत्थ गन्त्वा थविकं वा उत्तरासङ्गं वा ठपेति, ततो पट्ठाय थेरस्स पलिबोधो. निसीदित्वा सयं गच्छन्तो नेव उद्धरति, न उद्धरापेति, लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं. सचे पन थेरो तत्थ थविकं वा उत्तरासङ्गं वा अट्ठपेत्वा चङ्कमन्तोव दहरं ‘‘गच्छ त्व’’न्ति भणति, तेन ‘‘इदं भन्ते मञ्चपीठ’’न्ति आचिक्खितब्बं. सचे थेरो वत्तं जानाति ‘‘त्वं गच्छ, अहं पाकतिकं करिस्सामी’’ति वत्तब्बं. सचे बालो होति अनुग्गहितवत्तो ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठ, नेव निसीदितुं न निपज्जितुं देमी’’ति दहरं तज्जेतियेव. दहरेन ‘‘भन्ते सुखं सयथा’’ति कप्पं लभित्वा वन्दित्वा गन्तब्बं. तस्मिं गते थेरस्सेव पलिबोधो. पुरिमनयेनेव चस्स आपत्ति वेदितब्बा.

अथ पन आणत्तिक्खणेयेव दहरो ‘‘मय्हं भन्ते भण्डकधोवनादि किञ्चि करणीयं अत्थी’’ति वदति, थेरो च नं ‘‘त्वं पञ्ञपेत्वा गच्छाही’’ति वत्वा भोजनसालतो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ गच्छति, पादुद्धारेन कारेतब्बो. सचे तत्थेव गन्त्वा निसीदति पुरिमनयेनेव चस्स लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति. सचे पन थेरो सामणेरं आणापेति, सामणेरे तत्थ मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा निसिन्नेपि भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तो पादुद्धारेन कारेतब्बो. गन्त्वा निसिन्नो पुन गमनकाले लेड्डुपातातिक्कमे आपत्तिया कारेतब्बो. सचे पन आणापेन्तो मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा तत्थेव निसीदाति आणापेति, यत्रिच्छति तत्र गन्त्वा आगन्तुं लभति. सयं पन पाकतिकं अकत्वा गच्छन्तस्स लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं. अन्तरसन्निपाते मञ्चपीठानि पञ्ञपेत्वा निसिन्नेहि गमनकाले आरामिकानं इमं पटिसामेथाति वत्तब्बं, अवत्वा गच्छन्तानं लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति.

महाधम्मसवनं नाम होति तत्थ उपोसथागारतोपि भोजनसालतोपि आहरित्वा मञ्चपीठानि पञ्ञपेन्ति. आवासिकानंयेव पलिबोधो. सचे आगन्तुका ‘‘इदं अम्हाकं उपज्झायस्स इदं आचरियस्सा’’ति गण्हन्ति, ततो पट्ठाय तेसंयेव पलिबोधो. गमनकाले पाकतिकं अकत्वा लेड्डुपातं अतिक्कमन्तानं आपत्ति. महापच्चरियं पुन वुत्तं – ‘‘याव अञ्ञे न निसीदन्ति, ताव येहि पञ्ञत्तं, तेसं भारो. अञ्ञेसु आगन्त्वा निसिन्नेसु निसिन्नकानं भारो. सचे ते अनुद्धरित्वा वा अनुद्धरापेत्वा वा गच्छन्ति, दुक्कटं. कस्मा? अनाणत्तिया पञ्ञपितत्ता’’ति. धम्मासने पञ्ञत्ते याव उस्सारको वा धम्मकथिको वा नागच्छति, ताव पञ्ञापकानं पलिबोधो, तस्मिं आगन्त्वा निसिन्ने तस्स पलिबोधो. सकलं अहोरत्तं धम्मसवनं होति, अञ्ञो उस्सारको वा धम्मकथिको वा उट्ठहति, अञ्ञो निसीदति, यो यो आगन्त्वा निसीदति, तस्स तस्स भारो. उट्ठहन्तेन पन ‘‘इदमासनं तुम्हाकं भारो’’ति वत्वा गन्तब्बं. सचेपि इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठाय गच्छति, तस्मिञ्च अन्तोउपचारट्ठेयेव इतरो आगन्त्वा निसीदति, उट्ठाय गतो आपत्तिया न कारेतब्बो. सचे पन इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठायासना लेड्डुपातं अतिक्कमति, आपत्तिया कारेतब्बो. सब्बत्थ च ‘‘लेड्डुपातातिक्कमे पठमपादे दुक्कटं, दुतिये पाचित्तिय’’न्ति अयं नयो महापच्चरियं वुत्तो.

११२. चिमिलिकं वातिआदीसु चिमिलिका नाम सुधादिपरिकम्मकताय भूमिया वण्णानुरक्खणत्थं कता होति, तं हेट्ठा पत्थरित्वा उपरि कटसारकं पत्थरन्ति. उत्तरत्थरणं नाम मञ्चपीठानं उपरि अत्थरितब्बकं पच्चत्थरणं. भूमत्थरणं नाम भूमियं अत्थरितब्बा कटसारकादिविकति. तट्टिकं नाम तालपण्णेहि वा वाकेहि वा कततट्टिका. चम्मखण्डो नाम सीहब्यग्घदीपितरच्छचम्मादीसुपि यंकिञ्चि चम्मं. अट्ठकथासु हि सेनासनपरिभोगे पटिक्खित्तचम्मं नाम न दिस्सति, तस्मा सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो वेदितब्बो. पादपुञ्छनी नाम रज्जुकेहि वा पिलोतिकाहि वा पादपुञ्छनत्थं कता. फलकपीठं नाम फलकमयं पीठं. अथ वा फलकञ्चेव दारुमयपीठञ्च; एतेन सब्बम्पि दारुभण्डादि सङ्गहितं. महापच्चरियं पन वित्थारेनेव वुत्तं – ‘‘आधारकं पत्तपिधानं पादकथलिकं तालवण्टं बीजनीपत्तकं यंकिञ्चि दारुभण्डं अन्तमसो पानीयउळुङ्कं पानीयसङ्खं अज्झोकासे निक्खिपित्वा गच्छन्तस्स दुक्कट’’न्ति. महाअट्ठकथायं पन एस नयो दुतियसिक्खापदे दस्सितो. अज्झोकासे रजनं पचित्वा रजनभाजनं रजनउळुङ्को रजनदोणिकाति सब्बं अग्गिसालाय पटिसामेतब्बं. सचे अग्गिसाला नत्थि, अनोवस्सके पब्भारे निक्खिपितब्बं. तस्मिम्पि असति यत्थ ओलोकेन्ता भिक्खू पस्सन्ति, तादिसे ठाने ठपेत्वापि गन्तुं वट्टति.

अञ्ञस्स पुग्गलिकेति यस्मिं विस्सासग्गाहो न रुहति, तस्स सन्तके दुक्कटं. यस्मिं पन विस्सासो रुहति, तस्स सन्तकं अत्तनो पुग्गलिकमिव होतीति महापच्चरियादीसु वुत्तं.

११३. आपुच्छं गच्छतीति यो भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होति, अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञति, यो तथारूपं आपुच्छित्वा गच्छति, तस्स अनापत्ति. ओतापेन्तो गच्छतीति आतपे ओतापेन्तो आगन्त्वा उद्धरिस्सामीति गच्छति; एवं गच्छतो अनापत्ति. केनचि पलिबुद्धं होतीति सेनासनं केनचि उपद्दुतं होतीति अत्थो. सचेपि हि वुड्ढतरो भिक्खु उट्ठापेत्वा गण्हाति, सचेपि यक्खो वा पेतो वा आगन्त्वा निसीदति, कोचि वा इस्सरो आगन्त्वा गण्हाति, सेनासनं पलिबुद्धं होति, सीहब्यग्घादीसु वा पन तं पदेसं आगन्त्वा ठितेसुपि सेनासनं पलिबुद्धं होतियेव. एवं केनचि पलिबुद्धे अनुद्धरित्वापि गच्छतो अनापत्ति. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु. सेसं उत्तानमेवाति.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पठमसेनासनसिक्खापदं चतुत्थं.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

११६. दुतियसेनासनसिक्खापदे – भिसीति मञ्चकभिसि वा पीठकभिसि वा. चिमिलिकादीनिपि पुरिमसिक्खापदे वुत्तप्पकारानियेव. निसीदनन्ति सदसं वेदितब्बं. पच्चत्थरणन्ति पावारो कोजवोति एत्तकमेव वुत्तं. तिणसन्थारोति येसं केसञ्चि तिणानं सन्थारो. एस नयो पण्णसन्थारे. परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्साति एत्थ पठमपादं अतिक्कामेन्तस्स दुक्कटं, दुतियातिक्कमे पाचित्तियं. अपरिक्खित्तस्स उपचारो नाम सेनासनतो द्वे लेड्डुपाता.

अनापुच्छं वा गच्छेय्याति एत्थ भिक्खुम्हि सति भिक्खु आपुच्छितब्बो. तस्मिं असति सामणेरो, तस्मिं असति आरामिको, तस्मिम्पि असति येन विहारो कारितो सो विहारसामिको, तस्स वा कुले यो कोचि आपुच्छितब्बो. तस्मिम्पि असति चतूसु पासाणेसु मञ्चं ठपेत्वा मञ्चे अवसेसमञ्चपीठानि आरोपेत्वा उपरि भिसिआदिकं दसविधम्पि सेय्यं रासिं करित्वा दारुभण्डं मत्तिकाभण्डं पटिसामेत्वा द्वारवातपानानि पिदहित्वा गमियवत्तं पूरेत्वा गन्तब्बं. सचे पन सेनासनं ओवस्सति, छदनत्थञ्च तिणं वा इट्ठका वा आनीता होन्ति, सचे उस्सहति, छादेतब्बं. नो चे सक्कोति, यो ओकासो अनोवस्सको, तत्थ मञ्चपीठादीनि निक्खिपित्वा गन्तब्बं. सचे सब्बम्पि ओवस्सति, उस्सहन्तेन अन्तोगामे उपासकानं घरे ठपेतब्बं. सचे तेपि ‘‘सङ्घिकं नाम भन्ते भारियं, अग्गिदाहादीनं भायामा’’ति न सम्पटिच्छन्ति, अज्झोकासेपि पासाणानं उपरि मञ्चं ठपेत्वा सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव निक्खिपित्वा तिणेहि च पण्णेहि च पटिच्छादेत्वा गन्तुं वट्टति. यञ्हि तत्थ अङ्गमत्तम्पि अवसिस्सति, तं अञ्ञेसं तत्थ आगतानं भिक्खूनं उपकारं भविस्सतीति.

११७. विहारस्स उपचारेतिआदीसु विहारस्सूपचारो नाम परिवेणं. उपट्ठानसालाति परिवेणभोजनसाला. मण्डपोति परिवेणमण्डपो. रुक्खमूलन्ति परिवेणरुक्खमूलं. अयं ताव नयो कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तो. किञ्चापि वुत्तो, अथ खो विहारोति अन्तोगब्भो वा अञ्ञं वा सब्बपरिच्छन्नं गुत्तसेनासनं वेदितब्बं. विहारस्स उपचारेति तस्स बहि आसन्ने ओकासे. उपट्ठानसालायं वाति भोजनसालायं वा. मण्डपे वाति अपरिच्छन्ने परिच्छन्ने वापि बहूनं सन्निपातमण्डपे. रुक्खमूले वत्तब्बं नत्थि. आपत्ति दुक्कटस्साति वुत्तप्पकारञ्हि दसविधं सेय्यं अन्तोगब्भादिम्हि गुत्तट्ठाने पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स यस्मा सेय्यापि सेनासनम्पि उपचिकाहि पलुज्जति, वम्मिकरासियेव होति, तस्मा पाचित्तियं वुत्तं. बहि पन उपट्ठानसालादीसु पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स सेय्यामत्तमेव नस्सेय्य, ठानस्स अगुत्तताय न सेनासनं, तस्मा एत्थ दुक्कटं वुत्तं. मञ्चं वा पीठं वाति एत्थ यस्मा न सक्का मञ्चपीठं सहसा उपचिकाहि खायितुं, तस्मा तं विहारेपि सन्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. विहारूपचारे पन तं विहारचारिकं आहिण्डन्तापि दिस्वा पटिसामेस्सन्ति.

११८. उद्धरित्वा गच्छतीति एत्थ उद्धरित्वा गच्छन्तेन मञ्चपीठकवाटं सब्बं अपनेत्वा संहरित्वा चीवरवंसे लग्गेत्वा गन्तब्बं. पच्छा आगन्त्वा वसनकभिक्खुनापि पुन मञ्चपीठं वा पञ्ञपेत्वा सयित्वा गच्छन्तेन तथेव कातब्बं. अन्तोकुट्टतो सेय्यं बहिकुट्टे पञ्ञपेत्वा वसन्तेन गमनकाले गहितट्ठानेयेव पटिसामेतब्बं. उपरिपासादतो ओरोपेत्वा हेट्ठापासादे वसन्तस्सपि एसेव नयो. रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वापि गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव ठपेतब्बं.

आपुच्छं गच्छतीति एत्थायं आपुच्छितब्बानापुच्छितब्बविनिच्छयो – या ताव भूमियं दीघसाला वा पण्णसाला वा होति, यं वा रुक्खत्थम्भेसु, कतगेहं उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततो पक्कमन्तेन ताव आपुच्छित्वाव पक्कमितब्बं. तस्मिञ्हि कतिपयानि दिवसानि अजग्गियमाने वम्मिकाव सन्तिट्ठन्ति. यं पन पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं सिलुच्चयलेणं वा सुधालित्तसेनासनं वा यत्थ उपचिकासङ्का नत्थि, ततो पक्कमन्तस्स आपुच्छित्वापि अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टति, आपुच्छनं पन वत्तं. सचे तादिसेपि सेनासने एकेन पस्सेन उपचिका आरोहन्ति, आपुच्छित्वाव गन्तब्बं. यो पन आगन्तुको भिक्खु सङ्घिकं सेनासनं गहेत्वा वसन्तं भिक्खुं अनुवत्तन्तो अत्तनो सेनासनं अग्गहेत्वा वसति, याव सो न गण्हाति, ताव तं सेनासनं पुरिमभिक्खुस्सेव पलिबोधो. यदा पन सो सेनासनं गहेत्वा अत्तनो इस्सरियेन वसति, ततो पट्ठाय आगन्तुकस्सेव पलिबोधो. सचे उभोपि विभजित्वा गण्हन्ति, उभिन्नम्पि पलिबोधो. महापच्चरियं पन वुत्तं – ‘‘सचे द्वे तयो एकतो हुत्वा पञ्ञपेन्ति, गमनकाले सब्बेहिपि आपुच्छितब्बं. तेसु चे पठमं गच्छन्तो ‘पच्छिमो जग्गिस्सती’ति आभोगं कत्वा गच्छति वट्टति. पच्छिमस्स आभोगेन मुत्ति नत्थि. बहू एकं पेसेत्वा सन्थरापेन्ति, गमनकाले सब्बेहि वा आपुच्छितब्बं, एकं वा पेसेत्वा आपुच्छितब्बं. अञ्ञतो मञ्चपीठादीनि आनेत्वा अञ्ञत्र वसित्वापि गमनकाले तत्थेव नेतब्बानि. सचे अञ्ञावासतो आनेत्वा वसमानस्स अञ्ञो वुड्ढतरो आगच्छति, न पटिबाहितब्बो, ‘मया भन्ते अञ्ञावासतो आनीतं, पाकतिकं करेय्याथा’ति वत्तब्बं. तेन ‘एवं करिस्सामी’ति सम्पटिच्छिते इतरस्स गन्तुं वट्टति. एवमञ्ञत्थ हरित्वापि सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जन्तस्स नट्ठं वा जिण्णं वा चोरेहि वा हटं गीवा न होति, पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जन्तस्स पन गीवा होति. अञ्ञस्स मञ्चपीठं पन सङ्घिकपरिभोगेन वा पुग्गलिकपरिभोगेन वा परिभुञ्जन्तस्स नट्ठं गीवायेव’’.

केनचि पलिबुद्धं होतीति वुड्ढतरभिक्खूइस्सरिययक्खसीहवाळमिगकण्हसप्पादीसु येन केनचि सेनासनं पलिबुद्धं होति. सापेक्खो गन्त्वा तत्थ ठितो आपुच्छति, केनचि पलिबुद्धो होतीति अज्जेव आगन्त्वा पटिजग्गिस्सामीति एवं सापेक्खो नदीपारं वा गामन्तरं वा गन्त्वा यत्थस्स गमनचित्तं उप्पन्नं, तत्थेव ठितो कञ्चि पेसेत्वा आपुच्छति, नदीपूरराजचोरादीसु वा केनचि पलिबुद्धो होति उपद्दुतो, न सक्कोति पच्चागन्तुं, एवंभूतस्सपि अनापत्ति. सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयमेव सद्धिं समुट्ठानादीहीति.

दुतियसेनासनसिक्खापदं पञ्चमं.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

११९. छट्ठसिक्खापदे – पलिबुन्धेन्तीति पठमतरं गन्त्वा पत्तचीवरं अतिहरित्वा रुम्भित्वा तिट्ठन्ति. थेरा भिक्खू वुट्ठापेन्तीति ‘‘अम्हाकं आवुसो पापुणाती’’ति वस्सग्गेन गहेत्वा वुट्ठापेन्ति. अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेन्तीति ‘‘तुम्हाकं भन्ते मञ्चट्ठानंयेव पापुणाति, न सब्बो विहारो. अम्हाकं दानि इदं ठानं पापुणाती’’ति अनुपविसित्वा मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा निसीदन्तिपि निपज्जन्तिपि सज्झायम्पि करोन्ति.

१२०. जानन्ति ‘‘अनुट्ठापनीयो अय’’न्ति जानन्तो; तेनेवस्स विभङ्गे ‘‘वुड्ढोति जानाती’’तिआदि वुत्तं. वुड्ढो हि अत्तनो वुड्ढताय अनुट्ठापनीयो, गिलानो गिलानताय, सङ्घो पन भण्डागारिकस्स वा धम्मकथिकविनयधरादीनं वा गणवाचकआचरियस्स वा बहूपकारतं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेन्तो धुववासत्थाय विहारं सम्मन्नित्वा देति, तस्मा यस्स सङ्घेन दिन्नो, सोपि अनुट्ठापनीयो. कामञ्चेत्थ गिलानस्सापि सङ्घोयेव अनुच्छविकं सेनासनं देति, गिलानो पन ‘‘अपलोकेत्वा सङ्घेन अदिन्नसेनासनोपि न पीळेतब्बो अनुकम्पितब्बो’’ति दस्सेतुं विसुं वुत्तो.

१२१. उपचारेति एत्थ मञ्चपीठानं ताव महल्लके विहारे समन्ता दियड्ढो हत्थो उपचारो, खुद्दके यतो पहोति ततो दियड्ढो हत्थो, पादे धोवित्वा पविसन्तस्स पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स च याव द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो पस्सावट्ठानतो च मञ्चपीठं, ताव दियड्ढहत्थवित्थारो मग्गो उपचारो नाम. तस्मिं मञ्चस्स वा पीठस्स वा उपचारे ठितस्स वा भिक्खुनो पविसन्तस्स वा निक्खमन्तस्स वा उपचारे यो अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेतुकामो सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स.

अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वाति एत्थ अभिनिसीदनमत्तेन अभिनिपज्जनमत्तेनेव वा पाचित्तियं. सचे पन द्वेपि करोति, द्वे पाचित्तियानि. उट्ठायुट्ठाय निसीदतो वा निपज्जतो वा पयोगे पयोगे पाचित्तियं.

१२२. उपचारं ठपेत्वा सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वाति इमस्मिं इतो परे च ‘‘विहारस्स उपचारे’’तिआदिके दुक्कटवारेपि यथा इध अभिनिसीदनमत्ते अभिनिपज्जनमत्ते उभयकरणे पयोगभेदे च पाचित्तियप्पभेदो वुत्तो, एवं दुक्कटप्पभेदो वेदितब्बो. एवरूपेन हि विसभागपुग्गलेन एकविहारे वा एकपरिवेणे वा वसन्तेन अत्थो नत्थि, तस्मा सब्बत्थेवस्स निवासो वारितो. अञ्ञस्स पुग्गलिकेति इधापि विस्सासिकस्स पुग्गलिकं अत्तनो पुग्गलिकसदिसमेव, तत्थ अनापत्ति.

१२३. आपदासूति सचे बहि वसन्तस्स जीवितब्रह्मचरियन्तरायो होति, एवरूपासु आपदासु यो पविसति, तस्सापि अनापत्ति. सेसं उत्तानमेवाति. पठमपाराजिकसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.

अनुपखज्जसिक्खापदं छट्ठं.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

१२६. सत्तमसिक्खापदे – एकेन पयोगेन बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेतीति ये चतुभूमकपञ्चभूमका पासादा छसत्तकोट्ठकानि वा चतुस्सालानि, तादिसेसु सेनासनेसु हत्थेसु वा गीवाय वा गहेत्वा अन्तरा अट्ठपेन्तो एकेन पयोगेन अतिक्कामेति, एकमेव पाचित्तियं. ठपेत्वा ठपेत्वा नानापयोगेहि अतिक्कामेन्तस्स द्वारगणनाय पाचित्तियानि. हत्थेन अनामसित्वा ‘‘निक्खमा’’ति वत्वा वाचाय निक्कड्ढन्तस्सापि एसेव नयो.

अञ्ञं आणापेतीति एत्थ ‘‘इमं निक्कड्ढा’’ति आणत्तिमत्ते दुक्कटं. सचे सो सकिं आणत्तो बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेति, एकं पाचित्तियं. सचे पन ‘‘एत्तकानि द्वारानि निक्कड्ढाही’’ति वा ‘‘याव महाद्वारं ताव निक्कड्ढाही’’ति वा एवं नियामेत्वा आणत्तो होति, द्वारगणनाय पाचित्तियानि.

तस्स परिक्खारन्ति यंकिञ्चि तस्स सन्तकं पत्तचीवरपरिस्सावनधमकरणमञ्चपीठभिसिबिम्बोहनादिभेदं, अन्तमसो रजनछल्लिम्पि; यो निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा; तस्स वत्थुगणनाय दुक्कटानि. गाळ्हं बन्धित्वा ठपितेसु पन एकाव आपत्तीति महापच्चरियं वुत्तं.

१२७. अञ्ञस्स पुग्गलिकेति इधापि विस्सासिकपुग्गलिकं अत्तनो पुग्गलिकसदिसमेव. यथा च इध; एवं सब्बत्थ. यत्र पन विसेसो भविस्सति, तत्र वक्खाम.

१२८. अलज्जिं निक्कड्ढति वातिआदीसु भण्डनकारककलहकारकमेव सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं लभति, सो हि पक्खं लभित्वा सङ्घम्पि भिन्देय्य. अलज्जीआदयो पन अत्तनो वसनट्ठानतोयेव निक्कड्ढितब्बा, सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टति. उम्मत्तकस्साति सयं उम्मत्तकस्स अनापत्ति. सेसं उत्तानमेवाति.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.

निक्कड्ढनसिक्खापदं सत्तमं.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

१२९. अट्ठमसिक्खापदे – उपरिवेहासकुटियाति उपरि अच्छन्नतलाय द्विभूमिककुटिया वा तिभूमिकादिकुटिया वा. मञ्चं सहसा अभिनिसीदीति मञ्चं सहसा अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा निसीदि. भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं; मञ्चे निसीदीति अत्थो. अभीति इदं पन पदसोभनत्थं उपसग्गमत्तमेव. निप्पतित्वाति निपतित्वा निक्खमित्वा वा. तस्स हि उपरि आणीपि न दिन्ना, तस्मा निक्खन्तो. विस्सरमकासीति विरूपं आतुरस्सरमकासि.

१३१. वेहासकुटि नाम मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टाति या पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स सब्बहेट्ठिमाहि तुलाहि सीसं न घट्टेति, एतेन इध अधिप्पेता वेहासकुटि दस्सिता होति, न वेहासकुटिलक्खणं. या हि काचि उपरि अच्छिन्नतला द्विभूमिका कुटि तिभूमिकादिकुटि वा ‘‘वेहासकुटी’’ति वुच्चति. इध पन असीसघट्टा अधिप्पेता. अभिनिसीदनादीसु पुब्बे वुत्तनयेनेव पयोगवसेन आपत्तिभेदो वेदितब्बो.

१३३. अवेहासकुटियाति भूमियं कतपण्णसालादीसु अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ परस्स पीळा कातुं. सीसघट्टायाति यायं सीसघट्टा होति, तत्थापि अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ हेट्ठापासादे अनोणतेन विचरितुं, तस्मा असञ्चरणट्ठानत्ता परपीळा न भविस्सति. हेट्ठा अपरिभोगं होतीति यस्सा हेट्ठा दब्बसम्भारादीनं निक्खित्तत्ता अपरिभोगं होति, तत्थापि अनापत्ति. पदरसञ्चितं होतीति यस्सा उपरिमतलं दारुफलकेहि वा घनसन्थतं होति, सुधादिपरिकम्मकतं वा तत्थापि अनापत्ति. पटाणि दिन्ना होतीति मञ्चपीठानं पादसिखासु आणी दिन्ना होति, यत्थ निसीदन्तेपि न निप्पतन्ति, तादिसे मञ्चपीठे निसीदतोपि अनापत्ति. तस्मिं ठितोति आहच्चपादके मञ्चे वा पीठे वा ठितो उपरि नागदन्तकादीसु लग्गितकं चीवरं वा किञ्चि वा गण्हाति वा, अञ्ञं वा लग्गेति, तस्सापि अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

वेहासकुटिसिक्खापदं अट्ठमं.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

१३५. नवमसिक्खापदे – याव द्वारकोसाति एत्थ द्वारकोसो नाम पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो. महापच्चरियं पन ‘‘द्वारबाहतो पट्ठाय दियड्ढो हत्थो’’ति वुत्तं. कुरुन्दियं पन ‘‘द्वारस्स उभोसु पस्सेसु कवाटप्पमाण’’न्ति. महाअट्ठकथायं ‘‘कवाटं नाम दियड्ढहत्थम्पि होति द्विहत्थम्पि अड्ढतेय्यहत्थम्पी’’ति वुत्तं, तं सुवुत्तं. तदेव हि सन्धाय भगवतापि ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति अयं उक्कट्ठनिद्देसो कतो. अग्गळट्ठपनायाति सकवाटकद्वारबन्धट्ठपनाय; सकवाटकस्स द्वारबन्धस्स निच्चलभावत्थायाति अत्थो. द्वारट्ठपनायाति इदम्पि हि पदभाजनं इममेवत्थं सन्धाय भासितं. अयं पनेत्थ अधिप्पायो – कवाटञ्हि लहुपरिवट्टकं विवरणकाले भित्तिं आहनति, पिदहनकाले द्वारबन्धं. तेन आहननेन भित्ति कम्पति, ततो मत्तिका चलति, चलित्वा सिथिला वा होति पतति वा. तेनाह भगवा ‘‘याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाया’’ति. तत्थ किञ्चापि ‘‘इदं नाम कत्तब्ब’’न्ति नेव मातिकायं न पदभाजने वुत्तं, अट्ठुप्पत्तियं पन ‘‘पुनप्पुनं छादापेसि पुनप्पुनं लेपापेसी’’ति अधिकारतो याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति एवमत्थो दट्ठब्बो.

यं पन पदभाजने ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति वुत्तं. तत्थ यस्स वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा उपचारो होति, खुद्दकस्स विहारस्स द्वीसु दिसासु उपचारो होति. तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपूरउपचारापि होति. उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा द्वारस्स निच्चलभावत्थाय लेपो अनुञ्ञातो. सचे पनस्स द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति. आलोकसन्धिपरिकम्मायाति एत्थ आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ति, तेपि विवरणकाले विदत्थिमत्तम्पि अतिरेकम्पि भित्तिप्पदेसं पहरन्ति. उपचारो पनेत्थ सब्बदिसासु लब्भति, तस्मा सब्बदिसासु कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो आलोकसन्धिपरिकम्मत्थाय लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अयमेत्थ अधिप्पायो.

सेतवण्णन्तिआदिकं न मातिकाय पदभाजनं. इमिना हि विहारस्स भारिकत्तं नाम नत्थीति पदभाजनेयेव अनुञ्ञातं, तस्मा सब्बमेतं यथासुखं कत्तब्बं.

एवं लेपकम्मे यं कत्तब्बं, तं दस्सेत्वा पुन छदने कत्तब्बं दस्सेतुं ‘‘द्वत्तिच्छदनस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ द्वत्तिच्छदनस्स परियायन्ति छदनस्स द्वत्तिपरियायं; परियायो वुच्चति परिक्खेपो, परिक्खेपद्वयं वा परिक्खेपत्तयं वा अधिट्ठातब्बन्ति अत्थो. अप्पहरिते ठितेनाति अहरिते ठितेन. हरितन्ति चेत्थ सत्तधञ्ञभेदं पुब्बण्णं मुग्गमासतिलकुलत्थअलाबुकुम्भण्डादिभेदञ्च अपरण्णं अधिप्पेतं. तेनेवाह – ‘‘हरितं नाम पुब्बण्णं अपरण्ण’’न्ति.

सचे हरिते ठितो अधिट्ठाति, आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ पन यस्मिम्पि खेत्ते वुत्तं बीजं न ताव सम्पज्जति, वस्से वा पन पतिते सम्पज्जिस्सति, तम्पि हरितसङ्ख्यमेव गच्छति. तस्मा एवरूपे खेत्तेपि ठितेन न अधिट्ठातब्बं, अहरितेयेव ठितेन अधिट्ठातब्बं. तत्रापि अयं परिच्छेदो, पिट्ठिवंसस्स वा कूटागारकण्णिकाय वा उपरि थुपिकाय वा पस्से निसिन्नो छदनमुखवट्टिअन्तेन ओलोकेन्तो यस्मिं भूमिभागे ठितं पस्सति, यस्मिञ्च भूमिभागे ठितो, तं उपरि निसिन्नकं पस्सति, तस्मिं ठाने अधिट्ठातब्बं. तस्स अन्तो अहरितेपि ठत्वा अधिट्ठातुं न लब्भति. कस्मा? विहारस्स हि पतन्तस्स अयं पतनोकासोति.

१३६. मग्गेन छादेन्तस्साति एत्थ मग्गेन छादनं नाम अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादनं; तं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति. द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वाति द्वे मग्गा सचे दुच्छन्ना होन्ति, अपनेत्वापि पुनप्पुनं छादेतुं लब्भति, तस्मा यथा इच्छति; तथा द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियंमग्गं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. परियायेनाति परिक्खेपेन. एवंछदनं पन तिणपण्णेहि लब्भति. तस्मा इधापि यथा इच्छति तथा द्वे परियाये अधिट्ठहित्वा ततियं परियायं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. सचे न पक्कमति, तुण्हीभूतेन ठातब्बं. सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं. उपरूपरिच्छन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति. ततो चे उत्तरिन्ति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वा.

१३७. करळे करळेति तिणमुट्ठियं तिणमुट्ठियं. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

महल्लकविहारसिक्खापदं नवमं.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

१४०. दसमसिक्खापदे – जानं सप्पाणकन्ति सप्पाणकं एतन्ति यथा तथा वा जानन्तो. सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वाति तेन उदकेन सयं वा सिञ्चेय्य, अञ्ञं वा आणापेत्वा सिञ्चापेय्य. पाळियं पन ‘‘सिञ्चेय्याति सयं सिञ्चती’’ति ईदिसानं वचनानं अत्थो पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

तत्थ धारं अविच्छिन्दित्वा सिञ्चन्तस्स एकस्मिं उदकघटे एकाव आपत्ति. एस नयो सब्बभाजनेसु. धारं विच्छिन्दन्तस्स पन पयोगे पयोगे आपत्ति. मातिकं सम्मुखं करोति, दिवसम्पि सन्दतु, एकाव आपत्ति. सचे तत्थ तत्थ बन्धित्वा अञ्ञतो अञ्ञतो नेति, पयोगे पयोगे आपत्ति. सकटभारमत्तञ्चेपि तिणं एकपयोगेन उदके पक्खिपति, एकाव आपत्ति. एकेकं तिणं वा पण्णं वा पक्खिपन्तस्स पयोगे पयोगे आपत्ति. मत्तिकायपि अञ्ञेसुपि कट्ठगोमयादीसु एसेव नयो. इदं पन महाउदकं सन्धाय न वुत्तं, यं तिणे वा मत्तिकाय वा पक्खित्ताय परियादानं गच्छति, आविलं वा होति, यत्थ पाणका मरन्ति, तादिसं उदकं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं तिवेदनन्ति.

सप्पाणकसिक्खापदं दसमं.

समत्तो वण्णनाक्कमेन सेनासनवग्गो दुतियो.