४-५. भारद्वाजसुत्तादिवण्णना
१२७-१२८. चतुत्थे पिण्डं उलमानो परियेसमानो पब्बजितोति पिण्डोलो. सो किर परिजिण्णभोगो ब्राह्मणो अहोसि. अथ भिक्खुसङ्घस्स लाभसक्कारं दिस्वा पिण्डत्थाय निक्खमित्वा पब्बजितो. सो महन्तं कपल्लपत्तं गहेत्वा चरति, तेन कपल्लपूरं यागुं पिवति, कपल्लपूरे पूवे खादति, कपल्लपूरं भत्तं भुञ्जति. अथस्स महग्घसभावं सत्थु आरोचयिंसु. सत्था तस्स पत्तत्थविकं नानुजानि. हेट्ठामञ्चे पत्तं निक्कुज्जित्वा ठपेति. सो ठपेन्तोपि घंसन्तोव पणामेत्वा ठपेति, गण्हन्तोपि घंसन्तोव आकड्ढित्वा गण्हाति. तं गच्छन्ते काले धंसनेन परिक्खीणं नाळिकोदनमत्तमेव गण्हनकं जातं. ततो सत्थु आरोचेसुं, अथस्स सत्था पत्तत्थविकं अनुजानि. थेरो अपरेन समयेन इन्द्रियभावनं भावेत्वा अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठासि. इति सो पिण्डत्थाय पब्बजितत्ता पिण्डोलो, गोत्तेन पन भारद्वाजोति उभयं एकतो कत्वा पिण्डोलभारद्वाजोति वुच्चति.
उपसङ्कमीति उग्गतुग्गतेहि महाअमच्चेहि परिवुतो उपसङ्कमि. थेरो किर एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो निदाघसमये सीतठाने दिवाविहारं निसीदिस्सामीति आकासेन गन्त्वा गङ्गातीरे उदेनस्स रञ्ञो उदपानं नाम उय्यानं अत्थि, तत्थ पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले दिवाविहारं निसीदि सीतेन उदकवातेन बीजियमानो.
उदेनोपि खो नाम राजा सत्ताहं महापानं पिवित्वा सत्तमे दिवसे उय्यानं पटिजग्गापेत्वा महाजनपरिवारो उय्यानं गन्त्वा मङ्गलसिलापट्टे अत्थताय सेय्याय निपज्जि. तस्स एका परिचारिका पादे सम्बाहमाना निसिन्ना. राजा कमेन निद्दं ओक्कमि. तस्मिं निद्दं ओक्कन्ते नाटकित्थियो ‘‘यस्सत्थाय मयं गीतादीनि पयोजेय्याम, सो निद्दं उपगतो, न च निद्दाकाले महासद्दं कातुं वट्टती’’ति अत्तनो अत्तनो तूरियानि ठपेत्वा उय्यानं पक्कन्ता. ता तत्थ तत्थ फलाफलानि खादमाना पुप्फानि पिळन्धमाना विचरन्तियो थेरं दिस्वा ‘‘मा सद्दं करित्था’’ति अञ्ञमञ्ञं निवारयमाना वन्दित्वा निसीदिंसु. थेरो ‘‘इस्सा पहातब्बा, मच्छेरं विनोदेतब्ब’’न्तिआदिना नयेन तासं अनुरूपं धम्मकथं कथेसि.
सापि खो रञ्ञो पादे सम्बाहमाना निसिन्ना इत्थी पादे चालेत्वा राजानं पबोधेसि. सो ‘‘कहं ता गता’’ति पुच्छि. किं तासं तुम्हेहि? ता एकं समणं परिवारेत्वा निसिन्नाति. राजा कुद्धो उद्धने पक्खित्तलोणं विय तटतटायमानो उट्ठहित्वा ‘‘तम्बकिपिल्लिकाहि नं खादापेस्सामी’’ति गच्छन्तो एकस्मिं असोकरुक्खे तम्बकिपिल्लिकानं पुटं दिस्वा हत्थेनाकड्ढित्वा साखं गण्हितुं नासक्खि. किपिल्लिकपुटो छिज्जित्वा रञ्ञो सीसे पति, सकलसरीरं सालिथुसेहि परिकिण्णं विय दण्डदीपिकाहि डय्हमानं विय च अहोसि. थेरो रञ्ञो पदुट्ठभावं ञत्वा इद्धिया आकासं पक्खन्दि. तापि इत्थियो उट्ठाय रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा सरीरं पुञ्छन्तियो विय भूमियं पतितपतिता किपिल्लिकायो गहेत्वा सरीरे खिपमाना सब्बा मुखसत्तीहि विज्झिंसु – ‘‘किं नामेतं, अञ्ञे राजानो पब्बजिते दिस्वा वन्दन्ति, पञ्हं पुच्छन्ति, अयं पन राजा किपिल्लिकपुटं सीसे भिन्दितुकामो जातो’’ति.
राजा अत्तनो अपराधं दिस्वा उय्यानपालं पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘किं एस पब्बजितो? अञ्ञेसुपि दिवसेसु इध आगच्छती’’ति? आम, देवाति. इध त्वं आगतदिवसे मय्हं आरोचेय्यासीति. थेरोपि कतिपाहेनेव पुन आगन्त्वा रुक्खमूले निसीदि. उय्यानपालो दिस्वा – ‘‘महन्तो मे अयं पण्णाकारो’’ति वेगेन गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा उट्ठहित्वा सङ्खपणवादिसद्दं निवारेत्वा उग्गतुग्गतेहि अमच्चेहि सद्धिं उय्यानं अगमासि. तेन वुत्तं ‘‘उपसङ्कमी’’ति.
अनिकीळिताविनो कामेसूति या कामेसु कामकीळा, तं अकीळितपुब्बा, अपरिभुत्तकामाति अत्थो. अद्धानञ्च आपादेन्तीति पवेणिं पटिपादेन्ति, दीघरत्तं अनुबन्धापेन्ति. मातुमत्तीसूति मातुपमाणासु. लोकस्मिञ्हि माता भगिनी धीताति इदं तिविधं गरुकारम्मणं नाम, इति गरुकारम्मणे उपनिबन्धं चित्तं विमोचेतुं न लभतीति दस्सेन्तो एवमाह. अथस्स तेन पञ्हेन चित्तं अनोतरन्तं दिस्वा भगवता पटिकूलमनसिकारवसेन चित्तूपनिबन्धनत्थं वुत्तं द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं कथेसि.
अभावितकायाति अभावितपञ्चद्वारिककाया. तेसं तं दुक्करं होतीति तेसं तं असुभकम्मट्ठानं भावेतुं दुक्करं होति. इतिस्स इमिनापि चित्तं अनोतरन्तं दिस्वा इन्द्रियसंवरसीलं कथेसि. इन्द्रियसंवरस्मिञ्हि उपनिबन्धचित्तं विहेठेतुं न लभति. राजा तं सुत्वा तत्थ ओतिण्णचित्तो अच्छरियं, भो भारद्वाजातिआदिमाह.
अरक्खितेनेव कायेनातिआदीसु हत्थपादे कीळापेन्तो गीवं परिवत्तेन्तो कायं न रक्खति नाम, नानप्पकारं दुट्ठुल्लं कथेन्तो वचनं न रक्खति नाम, कामवितक्कादयो वितक्केन्तो चित्तं न रक्खति नाम. रक्खितेनेव कायेनातिआदीसु वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.
अतिविय मं तस्मिं समये लोभधम्मा परिसहन्तीति मं तस्मिं समये अतिक्कमित्वा लोभो अधिभवतीति अत्थो. उपट्ठिताय सतियाति कायगताय सतिया सुपट्ठिताय. न मं तथा तस्मिं समयेति तस्मिं समये मं यथा पुब्बे, न तथा लोभो अतिक्कमित्वा उप्पज्जतीति अत्थो. परिसहन्तीति पदस्स उप्पज्जन्तीतिपि अत्थोयेव. इति इमस्मिं सुत्ते तयो काया कथिता. कथं? ‘‘इममेव काय’’न्ति एत्थ हि करजकायो कथितो, ‘‘भावितकायो’’ति एत्थ पञ्चद्वारिककायो, ‘‘रक्खितेनेव कायेना’’ति एत्थ चोपनकायो, कायविञ्ञत्तीति अत्थो. पञ्चमं उत्तानमेव.