१. सळायतनसंयुत्तं
१. अनिच्चवग्गो
१. अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना
१. सळायतनवग्गस्स पठमे चक्खुन्ति द्वे चक्खूनि – ञाणचक्खु चेव मंसचक्खु च. तत्थ ञाणचक्खु पञ्चविधं – बुद्धचक्खु, धम्मचक्खु, समन्तचक्खु, दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खूति. तेसु बुद्धचक्खु नाम आसयानुसयञाणञ्चेव इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्च, यं – ‘‘बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो’’ति (महाव. ९; म. नि. १.२८३; २.३३८) आगतं. धम्मचक्खु नाम हेट्ठिमा तयो मग्गा तीणि च फलानि, यं – ‘‘विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादी’’ति (महाव. १६; म. नि. २.३९५) आगतं. समन्तचक्खु नाम सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, यं – ‘‘पासादमारुय्ह समन्तचक्खू’’ति (महाव. ८; म. नि. १.२८२; २.३३८) आगतं. दिब्बचक्खु नाम आलोकफरणेन उप्पन्नं ञाणं, यं – ‘‘दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेना’’ति (पारा. १३; म. नि. २.३४१) आगतं. पञ्ञाचक्खु नाम चतुसच्चपरिच्छेदकञाणं, यं – ‘‘चक्खुं उदपादी’’ति (स. नि. ५.१०८१; महाव. १५) आगतं.
मंसचक्खुपि दुविधं – ससम्भारचक्खु, पसादचक्खूति. तेसु य्वायं अक्खिकूपके अक्खिपटलेहि परिवारितो मंसपिण्डो, यत्थ चतस्सो धातुयो वण्णगन्धरसोजा सम्भवो जीवितं भावो चक्खुपसादो कायपसादोति सङ्खेपतो तेरस सम्भारा होन्ति. वित्थारतो पन चतस्सो धातुयो वण्णगन्धरसोजा सम्भवोति इमे नव चतुसमुट्ठानवसेन छत्तिंस, जीवितं भावो चक्खुपसादो कायपसादोति इमे कम्मसमुट्ठाना ताव चत्तारोति चत्तारीस सम्भारा होन्ति. इदं ससम्भारचक्खु नाम. यं पनेत्थ सेतमण्डलपरिच्छिन्नेन कण्हमण्डलेन परिवारिते दिट्ठिमण्डले सन्निविट्ठं रूपदस्सनसमत्थं पसादमत्तं, इदं पसादचक्खु नाम. तस्स ततो परेसञ्च सोतादीनं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे वुत्ताव.
तत्थ यदिदं पसादचक्खु, तं गहेत्वा भगवा – चक्खुं, भिक्खवे, अनिच्चन्तिआदिमाह. तत्थ – ‘‘चतूहि कारणेहि अनिच्चं उदयब्बयवन्तताया’’तिआदिना नयेन वित्थारकथा हेट्ठा पकासितायेव. सोतम्पि पसादसोतमेव अधिप्पेतं, तथा घानजिव्हाकाया. मनोति तेभूमकसम्मसनचारचित्तं. इति इदं सुत्तं छसु अज्झत्तिकायतनेसु तीणि लक्खणानि दस्सेत्वा कथिते बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं.
२-३. अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना
२-३. दुतियं द्वे लक्खणानि, ततियं एकलक्खणं दस्सेत्वा कथिते बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं. सेसानि पन तेहि सल्लक्खितानि वा एत्तकेनेव वा सल्लक्खेस्सन्तीति.
४-६. बाहिरानिच्चसुत्तादिवण्णना
४-६. चतुत्थे रूपगन्धरसफोट्ठब्बा चतुसमुट्ठाना, सद्दो द्विसमुट्ठानो, धम्माति तेभूमकधम्मारम्मणं. इदम्पि बाहिरेसु छसु आयतनेसु तिलक्खणं दस्सेत्वा कथिते बुज्झनकानं वसेन वुत्तं. पञ्चमे छट्ठे च दुतियततियेसु वुत्तसदिसोव नयो.
७-१२. अज्झत्तानिच्चातीतानागतसुत्तादिवण्णना
७-१२. सत्तमादीनि अतीतानागतेसु चक्खादीसु अनिच्चलक्खणादीनि सल्लक्खेत्वा पच्चुप्पन्नेसु बलवगाहेन किलमन्तानं वसेन वुत्तानि. सेसं सब्बत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेवाति.
अनिच्चवग्गो पठमो.
२. यमकवग्गो
१-४. पठमपुब्बेसम्बोधसुत्तादिवण्णना
१३-१६. यमकवग्गस्स पठमदुतियेसु अज्झत्तिकानन्ति अज्झत्तज्झत्तवसेन अज्झत्तिकानं. सो पन नेसं अज्झत्तिकभावो छन्दरागस्स अधिमत्तबलवताय वेदितब्बो. मनुस्सानञ्हि अन्तोघरं विय छ अज्झत्तिकायतनानि, घरूपचारं विय छ बाहिरायतनानि. यथा नेसं पुत्तदारधनधञ्ञपुण्णे अन्तोघरे छन्दरागो अधिमत्तबलवा होति, तत्थ कस्सचि पविसितुं न देन्ति, अप्पमत्तेन भाजनसद्दमत्तेनापि ‘‘किं एत’’न्ति? वत्तारो भवन्ति. एवमेवं छसु अज्झत्तिकेसु आयतनेसु अधिमत्तबलवछन्दरागोति. इति इमाय छन्दरागबलवताय तानि ‘‘अज्झत्तिकानी’’ति वुत्तानि. घरूपचारे पन नो तथा बलवा होति, तत्थ चरन्ते मनुस्सेपि चतुप्पदानिपि न सहसा निवारेन्ति. किञ्चापि न निवारेन्ति, अनिच्छन्ता पन पसुपच्छिमत्तम्पि गहितुं न देन्ति. इति नेसं तत्थ न अधिमत्तबलवछन्दरागो होति. रूपादीसुपि तथेव न अधिमत्तबलवछन्दरागो, तस्मा तानि ‘‘बाहिरानी’’ति वुत्तानि. वित्थारतो पन अज्झत्तिकबाहिरकथा विसुद्धिमग्गे वुत्ताव. सेसं द्वीसुपि सुत्तेसु हेट्ठा वुत्तनयमेव. तथा ततियचतुत्थेसु.
५-६. पठमनोचेअस्सादसुत्तादिवण्णना
१७-१८. पञ्चमे निस्सटाति निक्खन्ता. विसञ्ञुत्ताति नोसंयुत्ता. विप्पमुत्ताति नो अधिमुत्ता विमरियादीकतेन चेतसाति निम्मरियादीकतेन चेतसा. यञ्हि किलेसजातं वा वट्टं वा अप्पहीनं होति, तेन सेखानं चित्तं समरियादीकतं नाम. यं पहीनं, तेन विमरियादीकतं. इध पन सब्बसो किलेसानञ्चेव वट्टस्स च पहीनत्ता विमरियादीकतेन किलेसवट्टमरियादं अतिक्कन्तेन चित्तेन विहरिंसूति अत्थो. छट्ठेपि एसेव नयो. छसुपि पनेतेसु सुत्तेसु चतुसच्चमेव कथितन्ति वेदितब्बं.
७-१०. पठमाभिनन्दसुत्तादिवण्णना
१९-२२. सत्तमादीसु चतूसु वट्टविवट्टमेव कथितं. अनुपुब्बकथा पन नेसं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति.
यमकवग्गो दुतियो.
३. सब्बवग्गो
१. सब्बसुत्तवण्णना
२३. सब्बवग्गस्स पठमे सब्बं वो, भिक्खवेति सब्बं नाम चतुब्बिधं – सब्बसब्बं, आयतनसब्बं, सक्कायसब्बं, पदेससब्बन्ति. तत्थ –
‘‘न तस्स अद्दिट्ठमिधअत्थि किञ्चि,
अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;
सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं,
तथागतो तेन समन्तचक्खू’’ति. (महानि. १५६; चूळनि. धोतकमाणवपुच्छानिद्देसो ३२; पटि. म. १.१२१) –
इदं सब्बसब्बं नाम. ‘‘सब्बं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि, तं सुणाथा’’ति (सं. नि. ४.२४) इदं आयतनसब्बं नाम. ‘‘सब्बधम्ममूलपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’ति (म. नि. १.१) इदं सक्कायसब्बं नाम. ‘‘सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारो उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोधातू’’ति इदं पदेससब्बं नाम. इति पञ्चारम्मणमत्तं पदेससब्बं. तेभूमकधम्मा सक्कायसब्बं. चतुभूमकधम्मा आयतनसब्बं. यंकिञ्चि नेय्यं सब्बसब्बं. पदेससब्बं सक्कायसब्बं न पापुणाति, सक्कायसब्बं आयतनसब्बं न पापुणाति, आयतनसब्बं सब्बसब्बं न पापुणाति. कस्मा? सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स अयं नाम धम्मो आरम्मणं न होतीति नत्थिताय. इमस्मिं पन सुत्ते आयतनसब्बं अधिप्पेतं.
पच्चक्खायाति पटिक्खिपित्वा. वाचावत्थुकमेवस्साति, वाचाय वत्तब्बवत्थुमत्तकमेव भवेय्य. इमानि पन द्वादसायतनानि अतिक्कमित्वा अयं नाम अञ्ञो सभावधम्मो अत्थीति दस्सेतुं न सक्कुणेय्य. पुट्ठो च न सम्पायेय्याति, ‘‘कतमं अञ्ञं सब्बं नामा’’ति? पुच्छितो, ‘‘इदं नामा’’ति वचनेन सम्पादेतुं न सक्कुणेय्य. विघातं आपज्जेय्याति दुक्खं आपज्जेय्य. यथा तं, भिक्खवे, अविसयस्मिन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. यथाति कारणवचनं, यस्मा अविसये पुट्ठोति अत्थो. अविसयस्मिञ्हि सत्तानं विघातोव होति, कूटागारमत्तं सिलं सीसेन उक्खिपित्वा गम्भीरे उदके तरणं अविसयो, तथा चन्दिमसूरियानं आकड्ढित्वा पातनं, तस्मिं अविसये वायमन्तो विघातमेव आपज्जति, एवं इमस्मिम्पि अविसये विघातमेव आपज्जेय्याति अधिप्पायो.
२. पहानसुत्तवण्णना
२४. दुतिये सब्बप्पहानायाति सब्बस्स पहानाय. चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितन्ति चक्खुसम्फस्सं मूलपच्चयं कत्वा उप्पन्ना सम्पटिच्छनसन्तीरणवोट्ठब्बनजवनवेदना. चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ताय पन वत्तब्बमेव नत्थि. सोतद्वारादिवेदनापच्चयादीसुपि एसेव नयो. एत्थ पन मनोति भवङ्गचित्तं. धम्माति आरम्मणं. मनोविञ्ञाणन्ति सहावज्जनकजवनं. मनोसम्फस्सोति भवङ्गसहजातो सम्फस्सो. वेदयितन्ति सहावज्जनवेदनाय जवनवेदना. भवङ्गसम्पयुत्ताय पन वत्तब्बमेव नत्थि. आवज्जनं भवङ्गतो अमोचेत्वा मनोति सहावज्जनेन भवङ्गं दट्ठब्बं. धम्माति आरम्मणं. मनोविञ्ञाणन्ति जवनविञ्ञाणं. मनोसम्फस्सोति भवङ्गसहजातो सम्फस्सो. वेदयितन्ति जवनसहजाता वेदना. सहावज्जनेन भवङ्गसहजातापि वट्टतियेव. या पनेत्थ देसना अनुसिट्ठिआणा, अयं पण्णत्ति नामाति.
३. अभिञ्ञापरिञ्ञापहानसुत्तवण्णना
२५. ततिये सब्बं अभिञ्ञा परिञ्ञा पहानायाति सब्बं अभिजानित्वा परिजानित्वा पजहनत्थाय. अभिञ्ञा परिञ्ञा पहातब्बन्ति अभिजानित्वा परिजानित्वा पहातब्बं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
४. पठमअपरिजाननसुत्तवण्णना
२६. चतुत्थे अनभिजानं अपरिजानं अविराजयं अप्पजहन्ति अनभिजानन्तो अपरिजानन्तो अविराजेन्तो अप्पजहन्तो. एत्थ च अविराजेन्तोति अविगच्छापेन्तो. इति इमस्मिं सुत्ते तिस्सोपि परिञ्ञा कथिता होन्ति. ‘‘अभिजान’’न्ति हि वचनेन ञातपरिञ्ञा कथिता, ‘‘परिजान’’न्ति वचनेन तीरणपरिञ्ञा, ‘‘विराजयं पजह’’न्ति द्वीहि पहानपरिञ्ञाति.
५. दुतियअपरिजाननसुत्तवण्णना
२७. पञ्चमे चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बा धम्माति हेट्ठा गहितरूपमेव गहेत्वा दस्सेति. हेट्ठा वा आपाथगतं गहितं, इध अनापाथगतं. इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं – हेट्ठा आपाथगतम्पि अनापाथगतम्पि गहितमेव, इध पन चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा. ते हि चक्खुविञ्ञाणेन सह विञ्ञातब्बत्ता ‘‘चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बा’’ति वुत्ता. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
६. आदित्तसुत्तवण्णना
२८. छट्ठे गयासीसेति गयागामस्स हि अविदूरे गयाति एका पोक्खरणीपि अत्थि नदीपि, गयासीसनामको हत्थिकुम्भसदिसो पिट्ठिपासाणोपि, यत्थ भिक्खुसहस्सस्सपि ओकासो पहोति, भगवा तत्थ विहरति. तेन वुत्तं ‘‘गयासीसे’’ति. भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसि.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – इतो किर द्वानवुतिकप्पे महिन्दो नाम राजा अहोसि. तस्स जेट्ठपुत्तो फुस्सो नाम. सो पूरितपारमी पच्छिमभविकसत्तो, परिपाकगते ञाणे बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुतं पटिविज्झि. रञ्ञो कनिट्ठपुत्तो तस्स अग्गसावको अहोसि, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको. राजा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, कनिट्ठपुत्तो अग्गसावको, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको’’ति. सो ‘‘अम्हाकंयेव बुद्धो, अम्हाकं धम्मो, अम्हाकं सङ्घो’’ति विहारं कारेत्वा विहारद्वारकोट्ठकतो याव अत्तनो घरद्वारा उभतो वेळुभित्तिकुटिकाहि परिक्खिपित्वा मत्थके सुवण्णतारकखचितसमोसरितगन्धदाममालादामवितानं बन्धापेत्वा हेट्ठा रजतवण्णं वालुकं सन्थरित्वा पुप्फानि विकिरापेत्वा तेन मग्गेन भगवतो आगमनं कारेसि.
सत्था विहारस्मिंयेव ठितो चीवरं पारुपित्वा अन्तोसाणियाव सद्धिं भिक्खुसङ्घेन राजगेहं आगच्छति, कतभत्तकिच्चो अन्तोसाणियाव गच्छति. कोचि कटच्छुभिक्खामत्तम्पि दातुं न लभति. ततो नागरा उज्झायिंसु, ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो, न च मयं पुञ्ञानि कातुं लभाम. यथा हि चन्दिमसूरिया सब्बेसं आलोकं करोन्ति, एवं बुद्धा नाम सब्बेसं हितत्थाय उप्पज्जन्ति, अयं पन राजा सब्बेसं पुञ्ञचेतनं अत्तनोयेव अन्तो पवेसेती’’ति.
तस्स च रञ्ञो अञ्ञे तयो पुत्ता अत्थि. नागरा तेहि सद्धिं एकतो हुत्वा सम्मन्तयिंसु, ‘‘राजकुलेहि सद्धिं अट्टो नाम नत्थि, एकं उपायं करोमा’’ति. ते पच्चन्ते चोरे उट्ठापेत्वा, ‘‘कतिपया गामा पहटा’’ति सासनं आहरापेत्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा पुत्ते पक्कोसापेत्वा‘‘ताता, अहं महल्लको, गच्छथ चोरे वूपसमेथा’’ति पेसेसि. पयुत्तचोरा इतो चितो च अविप्पकिरित्वा तेसं सन्तिकमेव आगच्छिंसु. ते अनावासे गामे वासेत्वा ‘‘वूपसमिता चोरा’’ति आगन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठंसु.
राजा तुट्ठो ‘‘ताता, वरं वो देमी’’ति आह. ते अधिवासेत्वा गन्त्वा नागरेहि सद्धिं मन्तयिंसु, ‘‘रञ्ञा अम्हाकं वरो दिन्नो. किं गण्हामा’’ति? अय्यपुत्ता, तुम्हाकं हत्थिअस्सादयो न दुल्लभा, बुद्धरतनं पन दुल्लभं, न सब्बकालं उप्पज्जति, तुम्हाकं जेट्ठभातिकस्स फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं गण्हथाति. ते ‘‘एवं करिस्सामा’’ति नागरानं पटिस्सुणित्वा कतमस्सुकम्मा सुन्हाता सुविलित्ता रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘देव, नो वरं देथा’’ति याचिंसु. किं गण्हिस्सथ ताताति? देव, अम्हाकं हत्थिअस्सादीहि अत्थो नत्थि, जेट्ठभातिकस्स नो फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं देथाति. ‘‘अयं वरो न सक्का मया जीवमानेन दातु’’न्ति द्वे कण्णे पिदहि. ‘‘देव, न तुम्हे अम्हेहि बलक्कारेन वरं दापिता, तुम्हेहि अत्तनो रुचिया तुट्ठेहि दिन्नो. किं, देव, राजकुलस्स द्वे कथा वट्टन्ती’’ति? सच्चवादिताय भणिंसु.
राजा विनिवत्तितुं अलभन्तो – ‘‘ताता, सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त च दिवसे उपट्ठहित्वा तुम्हाकं दस्सामी’’ति आह. ‘‘सुन्दरं, देव, पाटिभोगं देथा’’ति. ‘‘किस्स पाटिभोगं ताता’’ति? ‘‘एत्तकं कालं अमरणपाटिभोगं देवा’’ति. ‘‘ताता, अयुत्तं पाटिभोगं दापेथ, न सक्का एवं पाटिभोगं दातुं, तिणग्गे उस्सावबिन्दुसदिसं सत्तानं जीवित’’न्ति. ‘‘नो चे, देव, पाटिभोगं देथ, मयं अन्तरा मता किं कुसलं करिस्सामा’’ति? ‘‘तेन हि, ताता, छ संवच्छरानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकं संवच्छरं देथ’’. ‘‘सत्त, छ मासे देथ…पे… मासड्ढमत्तं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि सत्तदिवसमत्तं देथा’’ति. ‘‘साधु, देवाति सत्त दिवसे सम्पटिच्छिंसु’’. राजा सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त दिवसे कत्तब्बसक्कारं सत्तसुयेव दिवसेसु अकासि.
ततो पुत्तानं वसनट्ठानं सत्थारं पेसेतुं अट्ठउसभवित्थतं मग्गं अलङ्कारापेसि, मज्झट्ठाने चतुउसभप्पमाणं पदेसं हत्थीहि मद्दापेत्वा कसिणमण्डलसदिसं कत्वा वालुकाय सन्थरापेत्वा पुप्फाभिकिण्णमकासि, तत्थ तत्थ कदलियो च पुण्णघटे च ठपापेत्वा धजपटाका उक्खिपापेसि. उसभे उसभे पोक्खरणिं खणापेसि, अपरभागे द्वीसु पस्सेसु गन्धमालापुप्फापणे पसारापेसि. मज्झट्ठाने चतुउसभवित्थारस्स अलङ्कतमग्गस्स उभोसु पस्सेसु द्वे द्वे उसभवित्थारे मग्गे खाणुकण्टके हरापेत्वा दण्डदीपिकायो कारापेसि. राजपुत्तापि अत्तनो आणापवत्तिट्ठाने सोळसउसभमग्गं तथेव अलङ्कारापेसुं.
राजा अत्तनो आणापवत्तिट्ठानस्स केदारसीमं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा परिदेवमानो, ‘‘ताता, मय्हं दक्खिणक्खिं उप्पाटेत्वा गण्हन्ता विय गच्छथ, एवं गण्हित्वा गता पन बुद्धानं अनुच्छविकं करेय्याथ. मा सुरासोण्डा विय पमत्ता विचरित्था’’ति आह. ते ‘‘जानिस्साम मयं, देवा’’ति सत्थारं गहेत्वा गता, विहारं कारेत्वा सत्थु निय्यातेत्वा तत्थ सत्थारं पटिजग्गन्ता कालेन थेरासने, कालेन मज्झिमासने, कालेन सङ्घनवकासने तिट्ठन्ति. दानं उपपरिक्खमानानं तिण्णम्पि जनानं एकसदिसमेव अहोसि. ते उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय चिन्तयिंसु – ‘‘कथं नु खो सत्थु अज्झासयं गण्हेय्यामा’’ति? अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम धम्मगरुनो, न आमिसगरुनो, सीले पतिट्ठमाना मयं सत्थु अज्झासयं गहेतुं सक्खिस्सामा’’ति दानसंविधायके मनुस्से पक्कोसापेत्वा, ‘‘ताता, इमिनाव नीहारेन यागुभत्तखादनीयादीनि सम्पादेन्ता दानं पवत्तेथा’’ति वत्वा दानसंविदहनपलिबोधं छिन्दिंसु.
अथ नेसं जेट्ठभाता पञ्चसते पुरिसे आदाय दससु सीलेसु पतिट्ठाय द्वे कासायानि अच्छादेत्वा कप्पियं उदकं परिभुञ्जमानो वासं कप्पेसि. मज्झिमो तीहि, कनिट्ठो द्वीहि पुरिससतेहि सद्धिं तथेव पटिपज्जि. ते यावजीवं सत्थारं उपट्ठहिंसु. सत्था तेसंयेव सन्तिके परिनिब्बायि.
तेपि कालं कत्वा ततो पट्ठाय द्वानवुतिकप्पे मनुस्सलोकतो देवलोकं, देवलोकतो च मनुस्सलोकं संसरन्ता अम्हाकं सत्थुकाले देवलोका चवित्वा मनुस्सलोके निब्बत्तिंसु. तेसं दानग्गे ब्यावटो महाअमच्चो अङ्गमगधानं राजा बिम्बिसारो हुत्वा निब्बत्ति. ते तस्सेव रञ्ञो रट्ठे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तिंसु. जेट्ठभाता जेट्ठोव जातो, मज्झिमकनिट्ठा मज्झिमकनिट्ठायेव. येपि तेसं परिवारमनुस्सा, ते परिवारमनुस्साव जाता. ते वुद्धिमन्वाय तयोपि जना तं पुरिससहस्सं आदाय निक्खमित्वा तापसा हुत्वा उरुवेलायं नदीतीरेयेव वसिंसु. अङ्गमगधवासिनो मासे मासे तेसं महासक्कारं अभिहरन्ति.
अथ अम्हाकं बोधिसत्तो कताभिनिक्खमनो अनुपुब्बेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को यसादयो कुलपुत्ते विनेत्वा सट्ठि अरहन्ते धम्मदेसनत्थाय दिसासु उय्योजेत्वा सयं पत्तचीवरमादाय – ‘‘ते तयो जटिलभातिके दमेस्सामी’’ति उरुवेलं गन्त्वा अनेकेहि पाटिहारियसतेहि तेसं दिट्ठिं भिन्दित्वा ते पब्बाजेसि. सो तं इद्धिमयपत्तचीवरधरं समणसहस्सं आदाय गयासीसं गन्त्वा तेहि परिवारितो निसीदित्वा, – ‘‘कतरा नु खो एतेसं धम्मकथा सप्पाया’’ति चिन्तेन्तो, ‘‘इमे सायंपातं अग्गिं परिचरन्ति. इमेसं द्वादसायतनानि आदित्तानि सम्पज्जलितानि विय कत्वा देसेस्सामि, एवं इमे अरहत्तं पापुणितुं सक्खिस्सन्ती’’ति सन्निट्ठानमकासि. अथ नेसं तथा धम्मं देसेतुं इमं आदित्तपरियायं अभासि. तेन वुत्तं – ‘‘भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसी’’ति. तत्थ आदित्तन्ति पदित्तं सम्पज्जलितं. सेसं वुत्तनयमेव. इति इमस्मिं सुत्ते दुक्खलक्खणं कथितं.
७. अद्धभूतसुत्तवण्णना
२९. सत्तमे अद्धभूतन्ति अधिभूतं अज्झोत्थटं, उपद्दुतन्ति अत्थो. इमस्मिम्पि सुत्ते दुक्खलक्खणमेव कथितं.
८. समुग्घातसारुप्पसुत्तवण्णना
३०. अट्ठमे सब्बमञ्ञितसमुग्घातसारुप्पन्ति सब्बेसं तण्हामानदिट्ठिमञ्ञितानं समुग्घाताय अनुच्छविकं. इधाति इमस्मिं सासने. चक्खुं न मञ्ञतीति चक्खुं अहन्ति वा ममन्ति वा परोति वा परस्साति वा न मञ्ञति. चक्खुस्मिं न मञ्ञतीति अहं चक्खुस्मिं, मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुस्मिं परो चक्खुस्मिं, परस्स किञ्चनपलिबोधो चक्खुस्मिन्ति न मञ्ञति. चक्खुतो न मञ्ञतीति अहं चक्खुतो निग्गतो, मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुतो निग्गतो, परो चक्खुतो निग्गतो, परस्स किञ्चनपलिबोधो चक्खुतो निग्गतोति एवम्पि न मञ्ञति, तण्हामानदिट्ठिमञ्ञनानं एकम्पि न उप्पादेतीति अत्थो. चक्खुं मेति न मञ्ञतीति मम चक्खूति न मञ्ञति, ममत्तभूतं तण्हामञ्ञनं न उप्पादेतीति अत्थो. सेसं उत्तानमेवाति. इमस्मिं सुत्ते चतुचत्तालीसाय ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता.
९. पठमसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना
३१. नवमे समुग्घातसप्पायाति समुग्घातस्स उपकारभूता. ततो तं होति अञ्ञथाति ततो तं अञ्ञेनाकारेन होति. अञ्ञथाभावी भवसत्तो लोको भवमेवाभिनन्दतीति अञ्ञथाभावं विपरिणामं उपगमनेन अञ्ञथाभावी हुत्वापि भवेसु सत्तो लग्गो लगितो पलिबुद्धो अयं लोको भवंयेव अभिनन्दति. यावता, भिक्खवे, खन्धधातुआयतनन्ति, भिक्खवे, यत्तकं इदं खन्धा च धातुयो च आयतनानि चाति खन्धधातुआयतनं. तम्पि न मञ्ञतीति सब्बम्पि न मञ्ञतीति हेट्ठा गहितमेव संकड्ढित्वा पुन दस्सेति. इमस्मिं सुत्ते अट्ठचत्तालीसाय ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता.
१०. दुतियसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना
३२. दसमे एतं ममातिआदीहि तीहि तीहि पदेहि तण्हामानदिट्ठिगाहे दस्सेत्वा तिपरिवट्टनयेन देसना कता. पटिपाटिया पन तीसुपि इमेसु सुत्तेसु सह विपस्सनाय चत्तारोपि मग्गा कथिताति.
सब्बवग्गो ततियो.
४. जातिधम्मवग्गवण्णना
३३-४२. जातिधम्मवग्गे जातिधम्मन्ति जायनधम्मं निब्बत्तनसभावं. जराधम्मन्ति जीरणसभावं. ब्याधिधम्मन्ति ब्याधिनो उप्पत्तिपच्चयभावेन ब्याधिसभावं. मरणधम्मन्ति मरणसभावं. सोकधम्मन्ति सोकस्स उप्पत्तिपच्चयभावेन सोकसभावं. संकिलेसिकधम्मन्ति संकिलेसिकसभावं. खयधम्मन्ति खयगमनसभावं. वयधम्मादीसुपि एसेव नयोति.
जातिधम्मवग्गो चतुत्थो.
५. सब्बअनिच्चवग्गवण्णना
४३-५२. अनिच्चवग्गे अभिञ्ञेय्यन्ति पदे ञातपरिञ्ञा आगता, इतरा पन द्वे गहितायेवाति वेदितब्बा. परिञ्ञेय्यपहातब्बपदेसुपि तीरणपहानपरिञ्ञाव आगता, इतरापि पन द्वे गहितायेवाति वेदितब्बा. सच्छिकातब्बन्ति पच्चक्खं कातब्बं. अभिञ्ञापरिञ्ञेय्यन्ति इधापि पहानपरिञ्ञा अवुत्तापि गहितायेवाति वेदितब्बा. उपद्दुतन्ति अनेकग्गट्ठेन. उपस्सट्ठन्ति उपहतट्ठेन. सेसं उत्तानमेवाति.
सब्बअनिच्चवग्गो पञ्चमो.
पठमो पण्णासको.
६. अविज्जावग्गवण्णना
५३-६२. अविज्जावग्गे अविज्जाति चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणं. विज्जाति अरहत्तमग्गविज्जा. अनिच्चतो जानतो पस्सतोति दुक्खानत्तवसेनापि जानतो पस्सतो पहीयतियेव, इदं पन अनिच्चवसेन कथिते बुज्झनकपुग्गलस्स अज्झासयेन वुत्तं. एसेव नयो सब्बत्थ. अपि चेत्थ संयोजनाति दस संयोजनानि. आसवाति चत्तारो आसवा. अनुसयाति सत्त अनुसया. सब्बुपादानपरिञ्ञायाति सब्बेसं चतुन्नम्पि उपादानानं तीहि परिञ्ञाहि परिजाननत्थाय. परियादानायाति खेपनत्थाय. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
अविज्जावग्गो छट्ठो.
७. मिगजालवग्गो
१. पठममिगजालसुत्तवण्णना
६३. मिगजालवग्गस्स पठमे चक्खुविञ्ञेय्याति चक्खुविञ्ञाणेन पस्सितब्बा. सोतविञ्ञेय्यादीसुपि एसेव नयो. इट्ठाति परियिट्ठा वा होन्तु मा वा, इट्ठारम्मणभूताति अत्थो. कन्ताति कमनीया. मनापाति मनवड्ढनका. पियरूपाति पियजातिका. कामूपसंहिताति आरम्मणं कत्वा उप्पज्जमानेन कामेन उपसंहिता रजनीयाति रञ्जनीया, रागुप्पत्तिकारणभूताति अत्थो. नन्दीति तण्हानन्दी. संयोगोति संयोजनं. नन्दिसंयोजनसंयुत्तोति नन्दीबन्धनेन बद्धो. अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञानि च वनपत्थानि च. तत्थ किञ्चापि अभिधम्मे निप्परियायेन ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तं, तथापि यं तं ‘‘पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) अरञ्ञकङ्गनिप्फादकं सेनासनं वुत्तं, तदेव अधिप्पेतन्ति वेदितब्बं. वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं, यत्थ न कसीयति न वपीयति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचनं. वनपत्थन्ति वनसण्डानमेतं, वनपत्थन्ति भिंसनकानमेतं, वनपत्थन्ति सलोमहंसानमेतं, वनपत्थन्ति परियन्तानमेतं, वनपत्थन्ति अमनुस्सूपचारानं सेनासनानमेतं अधिवचन’’न्ति (विभ. ५३१).
एत्थ च परियन्तानन्ति इमं एकं परियायं ठपेत्वा सेसपरियायेहि वनपत्थानि वेदितब्बानि. पन्तानीति परियन्तानि अतिदूरानि. अप्पसद्दानीति उदुक्खलमुसलदारकसद्दादीनं अभावेन अप्पसद्दानि. अप्पनिग्घोसानीति तेसं तेसं निन्नादमहानिग्घोसस्स अभावेन अप्पनिग्घोसानि. विजनवातानीति सञ्चरणजनस्स सरीरवातविरहितानि. मनुस्सराहस्सेय्यकानीति मनुस्सानं रहोकम्मस्स अनुच्छविकानि. पटिसल्लानसारुप्पानीति निलीयनसारुप्पानि.
२. दुतियमिगजालसुत्तवण्णना
६४. दुतिये नन्दिनिरोधा दुक्खनिरोधोति तण्हानन्दिया निरोधेन वट्टदुक्खस्स निरोधो.
३-५. पठमसमिद्धिमारपञ्हासुत्तादिवण्णना
६५-६७. ततिये समिद्धीति अत्तभावस्स समिद्धताय एवं लद्धनामो. तस्स किर थेरस्स अत्तभावो अभिरूपो अहोसि पासादिको, उक्खित्तमालापुटो विय अलङ्कतमालागब्भो विय च सब्बाकारपारिपूरिया समिद्धो. तस्मा समिद्धित्वेव सङ्खं गतो. मारोति मरणं पुच्छति. मारपञ्ञत्तीति मारोति पञ्ञत्ति नामं नामधेय्यं. अत्थि तत्थ मारो वा मारपञ्ञत्ति वाति तत्थ मरणं वा मरणन्ति इदं नामं वा अत्थीति दस्सेति. चतुत्थं उत्तानमेव, तथा पञ्चमं.
६. समिद्धिलोकपञ्हासुत्तवण्णना
६८. छट्ठे लोकोति लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको. इति मिगजालत्थेरस्स आयाचनसुत्ततो पट्ठाय पञ्चसुपि सुत्तेसु वट्टविवट्टमेव कथितं.
७. उपसेनआसीविससुत्तवण्णना
६९. सत्तमे सीतवनेति एवंनामके सुसानवने. सप्पसोण्डिकपब्भारेति सप्पफणसदिसताय एवंलद्धनामे पब्भारे. उपसेनस्साति धम्मसेनापतिनो कनिट्ठभातिकउपसेनत्थेरस्स. आसीविसो पतितो होतीति थेरो किर कतभत्तकिच्चो महाचीवरं गहेत्वा लेणच्छायाय मन्दमन्देन वातपानवातेन बीजियमानो निसीदित्वा दुपट्टनिवासने सूचिकम्मं करोति. तस्मिं खणे लेणच्छदने द्वे आसीविसपोतका कीळन्ति. तेसु एको पतित्वा थेरस्स अंसकूटे अवत्थासि. सो च फुट्ठविसो होति. तस्मा पतितट्ठानतो पट्ठाय थेरस्स काये दीपसिखा विय वट्टिं परियादियमानमेवस्स विसं ओतिण्णं. थेरो विसस्स तथागमनं दिस्वा किञ्चापि तं पतितमत्तमेव यथापरिच्छेदेन गतं, अत्तनो पन इद्धिबलेन ‘‘अयं अत्तभावो लेणे मा विनस्सतू’’ति अधिट्ठहित्वा भिक्खू आमन्तेसि. पुरायं कायो इधेव विकिरतीति याव न विकिरति, ताव नं बहिद्धा नीहरथाति अत्थो. अञ्ञथत्तन्ति अञ्ञथाभावं. इन्द्रियानं वा विपरिणामन्ति चक्खुसोतादीनं इन्द्रियानं पकतिविजहनभावं. तत्थेव विकिरीति बहि नीहरित्वा ठपितट्ठाने मञ्चकस्मिंयेव विकिरि.
८. उपवाणसन्दिट्ठिकसुत्तवण्णना
७०. अट्ठमे रूपप्पटिसंवेदीति नीलपीतादिभेदं आरम्मणं ववत्थापेन्तो रूपं पटिसंविदितं करोति, तस्मा रूपप्पटिसंवेदी नाम होति. रूपरागप्पटिसंवेदीति किलेसस्स अत्थिभावेनेव पन रूपरागं पटिसंविदितं करोति नाम, तस्मा रूपरागप्पटिसंवेदीति वुच्चति. सन्दिट्ठिकोतिआदीनि विसुद्धिमग्गे वुत्तत्थानेव. नो च रूपरागप्पटिसंवेदीति किलेसस्स नत्थिभावेनेव न रूपरागं पटिसंविदितं करोति नाम, तस्मा ‘‘नो च रूपरागप्पटिसंवेदी’’ति वुच्चति. इमस्मिं सुत्ते सेखासेखानं पच्चवेक्खणा कथिता.
९. पठमछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७१. नवमे फस्सायतनानन्ति फस्साकरानं. अवुसितन्ति अवुट्ठं. आरकाति दूरे. एत्थाहं, भन्ते, अनस्ससन्ति, भन्ते, अहं एत्थ अनस्ससिं, नट्ठो नाम अहन्ति वदति. भगवा – ‘‘अयं भिक्खु ‘अहं नाम इमस्मिं सासने नट्ठो’ति वदति, किन्नु ख्वस्स अञ्ञेसु धातुकम्मट्ठान-कसिणकम्मट्ठानादीसु अभियोगो अत्थी’’ति चिन्तेत्वा, तम्पि अपस्सन्तो – ‘‘कतरं नु खो कम्मट्ठानं इमस्स सप्पायं भविस्सती’’ति चिन्तेसि. ततो ‘‘आयतनकम्मट्ठानमेव सप्पाय’’न्ति दिस्वा तं कथेन्तो तं किं मञ्ञसि भिक्खूतिआदिमाह. साधूति तस्स ब्याकरणे सम्पहंसनं. एसेवन्तो दुक्खस्साति अयमेव वट्टदुक्खस्सन्तो परिच्छेदो, निब्बानन्ति अत्थो.
१०. दुतियछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७२. दसमे अनस्ससन्ति नस्ससिं, नट्ठो नामम्हि इच्चेव अत्थो. आयतिं अपुनब्भवायाति एत्थ आयतिं अपुनब्भवो नाम निब्बानं, निब्बानत्थाय पहीनं भविस्सतीति अत्थो.
११. ततियछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७३. एकादसमे अनस्ससन्ति नट्ठो, पनस्ससन्ति अतिनट्ठो. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
मिगजालवग्गो सत्तमो.
८. गिलानवग्गो
१-५. पठमगिलानसुत्तादिवण्णना
७४-७८. गिलानवग्गस्स पठमे अमुकस्मिन्ति असुकस्मिं. अयमेव वा पाठो. अप्पञ्ञातोति अञ्ञातो अपाकटो. नवोपि हि कोचि पञ्ञातो होति राहुलत्थेरो विय सुमनसामणेरो विय च, अयं पन नवो चेव अपञ्ञातो च. सेसमेत्थ वुत्तनयमेवाति. तथा इतो परेसु चतूसु.
६. पठमअविज्जापहानसुत्तवण्णना
७९. छट्ठे अनिच्चतो जानतोति दुक्खानत्तवसेन जानतोपि पहीयतियेव, इदं पन अनिच्चलक्खणं दस्सेत्वा वुत्ते बुज्झनकस्स अज्झासयेन वुत्तं.
७. दुतियअविज्जापहानसुत्तवण्णना
८०. सत्तमे सब्बे धम्माति सब्बे तेभूमकधम्मा. नालं अभिनिवेसायाति अभिनिवेसपरामासग्गाहेन गण्हितुं न युत्ता. सब्बनिमित्तानीति सब्बानि सङ्खारनिमित्तानि. अञ्ञतो पस्सतीति यथा अपरिञ्ञाताभिनिवेसो जनो पस्सति, ततो अञ्ञतो पस्सति. अपरिञ्ञाताभिनिवेसो हि जनो सब्बनिमित्तानिपि अत्ततो पस्सति. परिञ्ञाताभिनिवेसो पन अनत्ततो पस्सति, नो अत्ततोति एवं इमस्मिं सुत्ते अनत्तलक्खणमेव कथितं.
८. सम्बहुलभिक्खुसुत्तवण्णना
८१. अट्ठमे इध नोति एत्थ नो-कारो निपातमत्तमेव. सेसं उत्तानत्थमेव. केवलं इध दुक्खलक्खणं कथितन्ति वेदितब्बं.
९. लोकपञ्हासुत्तवण्णना
८२. नवमे लुज्जतीति पलुज्जति भिज्जति. इध अनिच्चलक्खणं कथितं.
१०. फग्गुनपञ्हासुत्तवण्णना
८३. दसमे छिन्नपपञ्चेति तण्हापपञ्चस्स छिन्नत्ता छिन्नपपञ्चे. छिन्नवटुमेति तण्हावटुमस्सेव छिन्नत्ता छिन्नवटुमे. किं पुच्छामीति पुच्छति? अतिक्कन्तबुद्धेहि परिहरितानि चक्खुसोतादीनि पुच्छामीति पुच्छति. अथ वा सचे मग्गे भावितेपि अनागते चक्खुसोतादिवट्टं वड्ढेय्य, तं पुच्छामीति पुच्छतीति.
गिलानवग्गो अट्ठमो.
९. छन्नवग्गो
१. पलोकधम्मसुत्तवण्णना
८४. छन्नवग्गस्स पठमे पलोकधम्मन्ति भिज्जनकसभावं. एवमेत्थ अनिच्चलक्खणमेव कथितं.
२. सुञ्ञतलोकसुत्तवण्णना
८५. दुतिये अत्तनियेनाति अत्तनो सन्तकेन परिक्खारेन. एवमेत्थ अनत्तलक्खणमेव कथितं.
३. संखित्तधम्मसुत्तवण्णना
८६. ततियं खन्धियवग्गे आनन्दोवादे (सं. नि. ३.८३) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
४. छन्नसुत्तवण्णना
८७. चतुत्थे छन्नोति एवंनामको थेरो, न अभिनिक्खमनं निक्खन्तथेरो. पटिसल्लानाति फलसमापत्तितो. गिलानपुच्छकाति गिलानुपट्ठाका. गिलानुपट्ठानं नाम बुद्धपसत्थं बुद्धवण्णितं, तस्मा एवमाह. सीसवेठं ददेय्याति सीसे वेठनं सीसवेठं, तञ्च ददेय्य. सत्थन्ति जीवितहारकसत्थं. नावकङ्खामीति न इच्छामि. परिचिण्णोति परिचरितो. मनापेनाति मनवड्ढनकेन कायकम्मादिना. एत्थ च सत्त सेखा परिचरन्ति नाम, अरहा परिचारी नाम, भगवा परिचिण्णो नाम.
एतञ्हि, आवुसो, सावकस्स पतिरूपन्ति, आवुसो, सावकस्स नाम एतं अनुच्छविकं. अनुपवज्जन्ति अप्पवत्तिकं अप्पटिसन्धिकं. पुच्छावुसो सारिपुत्त, सुत्वा वेदिस्सामाति अयं सावकपवारणा नाम. एतं ममातिआदीनि तण्हामानदिट्ठिग्गाहवसेन वुत्तानि. निरोधं दिस्वाति खयवयं ञत्वा. नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ताति समनुपस्सामीति अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति समनुपस्सामि. एत्तकेसु ठानेसु छन्नत्थेरो सारिपुत्तत्थेरेन पुच्छितं पञ्हं अरहत्ते पक्खिपित्वा कथेसि. सारिपुत्तत्थेरो पन तस्स पुथुज्जनभावं ञत्वापि तं ‘‘पुथुज्जनो’’ति वा ‘‘खीणासवो’’ति वा अवत्वा तुण्हीयेव अहोसि. चुन्दत्थेरो पनस्स पुथुज्जनभावं सञ्ञापेस्सामीति चिन्तेत्वा ओवादं अदासि.
तत्थ तस्माति यस्मा मारणन्तिकं वेदनं अधिवासेतुं असक्कोन्तो सत्थं आहरामीति वदति, तस्मा पुथुज्जनो आयस्मा, तेन इदम्पि मनसिकरोहीति दीपेति. यस्मा वा छन्नं आयतनानं निरोधं दिस्वा चक्खादीनि तिण्णं गाहानं वसेन न समनुपस्सामीति वदसि. तस्मा इदम्पि तस्स भगवतो सासनं आयस्मता मनसिकातब्बन्तिपि पुथुज्जनभावमेव दीपेन्तो वदति. निच्चकप्पन्ति निच्चकालं. निस्सितस्साति तण्हामानदिट्ठीहि निस्सितस्स. चलितन्ति विप्फन्दितं होति. यथयिदं आयस्मतो उप्पन्नं वेदनं अधिवासेतुं असक्कोन्तस्स ‘‘अहं वेदयामि, मम वेदना’’ति अप्पहीनग्गाहस्स इदानि विप्फन्दितं होति, इमिनापि नं ‘‘पुथुज्जनोव त्व’’न्ति वदति.
पस्सद्धीति कायचित्तपस्सद्धि, किलेसपस्सद्धि नाम होतीति अत्थो. नतियाति तण्हानतिया. असतीति भवत्थाय आलयनिकन्तिपरियुट्ठाने असति. आगतिगति न होतीति पटिसन्धिवसेन आगति नाम, चुतिवसेन गमनं नाम न होति. चुतूपपातोति चवनवसेन चुति, उपपज्जनवसेन उपपातो. नेविध न हुरं न उभयमन्तरेनाति न इधलोके न परलोके न उभयत्थ होति. एसेवन्तो दुक्खस्साति वट्टदुक्खकिलेसदुक्खस्स अयमेव अन्तो अयं परिच्छेदो परिवटुमभावो होति. अयमेव हि एत्थ अत्थो. ये पन ‘‘उभयमन्तरेना’’ति वचनं गहेत्वा अन्तराभवं इच्छन्ति, तेसं वचनं निरत्थकं. अन्तराभवस्स हि भावो अभिधम्मे पटिक्खित्तोयेव. ‘‘अन्तरेना’’ति वचनं पन विकप्पन्तरदीपनं. तस्मा अयमेत्थ अत्थो – नेव इध न हुरं, अपरो विकप्पो न उभयन्ति.
सत्थं आहरेसीति जीवितहारकसत्थं आहरि, आहरित्वा कण्ठनाळं छिन्दि. अथस्स तस्मिं खणे मरणभयं ओक्कमि, गतिनिमित्तं उपट्ठासि. सो अत्तनो पुथुज्जनभावं ञत्वा, संविग्गचित्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा, सङ्खारे परिग्गण्हन्तो अरहत्तं पत्वा, समसीसी हुत्वा परिनिब्बुतो. सम्मुखायेव अनुपवज्जता ब्याकताति किञ्चापि इदं थेरस्स पुथुज्जनकाले ब्याकरणं होति; एतेन पन ब्याकरणेन अनन्तरायमस्स परिनिब्बानं अहोसि. तस्मा भगवा तदेव ब्याकरणं गहेत्वा कथेसि.
उपवज्जकुलानीति उपसङ्कमितब्बकुलानि. इमिना थेरो, ‘‘भन्ते, एवं उपट्ठाकेसु च उपट्ठायिकासु च विज्जमानासु सो भिक्खु तुम्हाकं सासने परिनिब्बायिस्सती’’ति पुब्बभागपटिपत्तियं कुलसंसग्गदोसं दस्सेन्तो पुच्छति. अथस्स भगवा कुलेसु संसग्गाभावं दीपेन्तो होन्ति हेते सारिपुत्तातिआदिमाह. इमस्मिं किर ठाने थेरस्स कुलेसु असंसट्ठभावो पाकटो अहोसि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव.
५-६. पुण्णसुत्तादिवण्णना
८८-८९. पञ्चमे तञ्चेति तं चक्खुञ्चेव रूपञ्च. नन्दिसमुदया दुक्खसमुदयोति तण्हाय समोधानेन पञ्चक्खन्धदुक्खस्स समोधानं होति. इति छसु द्वारेसु ‘‘नन्दिसमुदया दुक्खसमुदयो’’ति इमिना द्विन्नं सच्चानं वसेन वट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सेसि. दुतियनये निरोधो मग्गोति द्विन्नं सच्चानं वसेन विवट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सेसि. इमिना त्वं पुण्णाति पाटियेक्को अनुसन्धि. एवं ताव वट्टविवट्टवसेन देसनं अरहत्ते पक्खिपित्वा इदानि पुण्णत्थेरं सत्तसु ठानेसु सीहनादं नदापेतुं इमिना त्वन्तिआदिमाह.
चण्डाति दुट्ठा किब्बिसा. फरुसाति कक्खळा अक्कोसिस्सन्तीति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसिस्सन्ति. परिभासिस्सन्तीति ‘‘किं समणो नाम त्वं, इदञ्चिदञ्च ते करिस्सामा’’ति तज्जेस्सन्ति. एवमेत्थाति एवं मय्हं एत्थ भविस्सति. दण्डेनाति चतुहत्थदण्डेन वा खदिरदण्डेन वा घटिकमुग्गरेन वा. सत्थेनाति एकतोधारादिना सत्थेन. सत्थहारकं परियेसन्तीति जीवितहारकसत्थं परियेसन्ति. इदं थेरो ततियपाराजिकवत्थुस्मिं असुभकथं सुत्वा अत्तभावेन जिगुच्छन्तानं भिक्खूनं सत्थहारकपरियेसनं सन्धायाह. दमूपसमेनाति एत्थ दमोति इन्द्रियसंवरादीनं एतं नामं.
‘‘सच्चेन दन्तो दमसा उपेतो,
वेदन्तगू वुसितब्रह्मचरियो’’ति. (सं. नि. १.१९५; सु. नि. ४६७) –
एत्थ हि इन्द्रियसंवरो दमोति वुत्तो. ‘‘यदि सच्चा दमा चागा, खन्त्या भिय्योध विज्जती’’ति (सु. नि. १९१; सं. नि. १.२४६) एत्थ पञ्ञा दमोति वुत्ता. ‘‘दानेन दमेन संयमेन सच्चवज्जेना’’ति (दी. नि. १.१६५; म. नि. २.२२६) एत्थ उपोसथकम्मं दमोति वुत्तं. इमस्मिं पन सुत्ते खन्ति दमोति वेदितब्बो. उपसमोति तस्सेव वेवचनं.
अथ खो आयस्मा पुण्णोति को पनेस पुण्णो, कस्मा च पनेत्थ गन्तुकामो अहोसीति? सुनापरन्तवासिको एव एस, सावत्थियं पन असप्पायविहारं सल्लक्खेत्वा तत्थ गन्तुकामो अहोसि.
तत्रायं अनुप्पुब्बिकथा – सुनापरन्तरट्ठे किर एकस्मिं वाणिजगामे एते द्वे भातरो. तेसु कदाचि जेट्ठो पञ्च सकटसतानि गहेत्वा जनपदं गन्त्वा भण्डं आहरति, कदाचि कनिट्ठो. इमस्मिं पन समये कनिट्ठं घरे ठपेत्वा, जेट्ठभातिको पञ्च सकटसतानि गहेत्वा, जनपदचारिकं चरन्तो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा, जेतवनस्स नातिदूरे सकटसत्थं निवेसेत्वा भुत्तपातरासो परिजनपरिवुतो फासुकट्ठाने निसीदि.
तेन च समयेन सावत्थिवासिनो भुत्तपातरासा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय सुद्धुत्तरासङ्गा गन्धपुप्फादिहत्था येन बुद्धो, येन धम्मो, येन सङ्घो, तन्निन्ना तप्पोणा तप्पब्भारा हुत्वा, दक्खिणद्वारेन निक्खमित्वा जेतवनं गच्छन्ति. सो ते दिस्वा ‘‘कहं इमे गच्छन्ती’’ति एकं मनुस्सं पुच्छि. किं त्वं, अय्यो, न जानासि? लोके बुद्धधम्मसङ्घरतनानि नाम उप्पन्नानि, इच्चेसो महाजनो सत्थु सन्तिकं धम्मकथं सोतुं गच्छतीति. तस्स ‘‘बुद्धो’’ति वचनं छविचम्मादीनि छिन्दित्वा अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासि. सो अत्तनो परिजनपरिवुतो ताय परिसाय सद्धिं विहारं गन्त्वा, सत्थु मधुरस्सरेन धम्मं देसेन्तस्स परिसपरियन्ते ठितो, धम्मं सुत्वा पब्बज्जाय चित्तं उप्पादेसि. अथ तथागतेन कालं विदित्वा परिसाय उय्योजिताय सत्थारं उपसङ्कमित्वा, वन्दित्वा, स्वातनाय निमन्तेत्वा, दुतियदिवसे मण्डपं कारेत्वा, आसनानि पञ्ञापेत्वा, बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स महादानं दत्वा, भुत्तपातरासो उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय भण्डागारिकं पक्कोसापेत्वा, ‘‘एत्तकं धनं विस्सज्जितं, एत्तकं धनं न विस्सज्जित’’न्ति सब्बं आचिक्खित्वा, ‘‘इमं सापतेय्यं मय्हं कनिट्ठस्स देही’’ति सब्बं निय्यातेत्वा, सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा, कम्मट्ठानपरायणो अहोसि.
अथस्स कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तस्स कम्मट्ठानं न उपट्ठाति. ततो चिन्तेसि – ‘‘अयं जनपदो मय्हं असप्पायो, यंनूनाहं सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा सकरट्ठमेव गच्छेय्य’’न्ति. अथ पुब्बण्हसमये पिण्डाय चरित्वा, सायन्हे पटिसल्लाना वुट्ठहित्वा, भगवन्तं उपसङ्कमित्वा, कम्मट्ठानं कथापेत्वा, सत्त सीहनादे नदित्वा, पक्कामि. तेन वुत्तं, ‘‘अथ खो आयस्मा पुण्णो…पे… विहरती’’ति.
कत्थ पनायं विहासीति? चतूसु ठानेसु विहासि. सुनापरन्तरट्ठं ताव पविसित्वा च अब्बुहत्थपब्बतं नाम पत्वा वाणिजगामं पिण्डाय पाविसि. अथ नं कनिट्ठभाता सञ्जानित्वा भिक्खं दत्वा, ‘‘भन्ते, अञ्ञत्थ अगन्त्वा इधेव वसथा’’ति पटिञ्ञं कारेत्वा तत्थेव वसापेसि.
ततो समुद्दगिरिविहारं नाम अगमासि. तत्थ अयकन्तपासाणेहि परिच्छिन्दित्वा कतचङ्कमो अत्थि, कोचि तं चङ्कमितुं समत्थो नाम नत्थि. तत्थ समुद्दवीचियो आगन्त्वा अयकन्तपासाणेसु पहरित्वा महासद्दं करोन्ति. थेरो ‘‘कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तानं फासुविहारो होतू’’ति समुद्दं निस्सद्दं कत्वा अधिट्ठासि.
ततो मातुलगिरिं नाम अगमासि. तत्थपि सकुणसङ्घो उस्सन्नो रत्तिञ्च दिवा च सद्दो एकाबद्धोव अहोसि. थेरो ‘‘इदं ठानं न फासुक’’न्ति ततो मकुलकारामविहारं नाम गतो. सो वाणिजगामस्स नातिदूरो नच्चासन्नो गमनागमनसम्पन्नो विवित्तो अप्पसद्दो. थेरो ‘‘इमं ठानं फासुक’’न्ति तत्थ रत्तिट्ठानदिवाट्ठानचङ्कमनादीनि कारेत्वा वस्सं उपगच्छि. एवं चतूसु ठानेसु विहासि.
अथेकदिवसं तस्मिंयेव अन्तोवस्से पञ्च वाणिजसतानि ‘‘परसमुद्दं गच्छामा’’ति नावाय भण्डं पक्खिपिंसु. नावारोहनदिवसे थेरस्स कनिट्ठभाता थेरं भोजेत्वा, थेरस्स सन्तिके सिक्खापदानि गहेत्वा, वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, समुद्दो नाम असद्धेय्यो अनेकन्तरायो, अम्हे आवज्जेय्याथा’’ति वत्वा नावं आरुहि. नावा उत्तमजवेन गच्छमाना अञ्ञतरं दीपकं पापुणि. मनुस्सा ‘‘पातरासं करिस्सामा’’ति दीपके उत्तिण्णा. तस्मिं पन दीपके अञ्ञं किञ्चि नत्थि, चन्दनवनमेव अहोसि.
अथेको वासिया रुक्खं आकोटेत्वा लोहितचन्दनभावं ञत्वा आह – ‘‘भो, मयं लाभत्थाय परसमुद्दं गच्छाम, इतो च उत्तरि लाभो नाम नत्थि, चतुरङ्गुलमत्ता घटिका सतसहस्सं अग्घति. हारेतब्बयुत्तकं भण्डं हारेत्वा चन्दनस्स पूरेस्सामा’’ति ते तथा करिंसु. चन्दनवने अधिवत्था अमनुस्सा कुज्झित्वा, ‘‘इमेहि अम्हाकं चन्दनवनं नासितं घातेस्साम ने’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘इधेव घातितेसु सब्बं एककुणपं भविस्सति, समुद्दमज्झे नेसं नावं ओसीदेस्सामा’’ति आहंसु. अथ नेसं नावं आरुय्ह मुहुत्तं गतकालेयेव उप्पातिकं उट्ठपेत्वा सयम्पि ते अमनुस्सा भयानकानि रूपानि दस्सयिंसु. भीता मनुस्सा अत्तनो अत्तनो देवतानं नमस्सन्ति. थेरस्स कनिट्ठो चूळपुण्णकुटुम्बिको ‘‘मय्हं भाता अवस्सयो होतू’’ति थेरस्स नमस्समानो अट्ठासि.
थेरोपि किर तस्मिंयेव खणे आवज्जेत्वा, तेसं ब्यसनुप्पत्तिं ञत्वा, वेहासं उप्पतित्वा, अभिमुखो अट्ठासि. अमनुस्सा थेरं दिस्वाव ‘‘अय्यो पुण्णत्थेरो एती’’ति अपक्कमिंसु, उप्पातिकं सन्निसीदि. थेरो ‘‘मा भायथा’’ति ते अस्सासेत्वा ‘‘कहं गन्तुकामत्था’’ति पुच्छि. भन्ते, अम्हाकं सकट्ठानमेव गच्छामाति. थेरो नावङ्गणे अक्कमित्वा ‘‘एतेसं इच्छितट्ठानं गच्छतू’’ति अधिट्ठासि. वाणिजा सकट्ठानं गन्त्वा, तं पवत्तिं पुत्तदारस्स आरोचेत्वा, ‘‘एथ थेरं सरणं गच्छामा’’ति पञ्चसतापि अत्तनो पञ्चहि मातुगामसतेहि सद्धिं तीसु सरणेसु पतिट्ठाय उपासकत्तं पटिवेदेसुं. ततो नावाय भण्डं ओतारेत्वा थेरस्स एकं कोट्ठासं कत्वा, ‘‘अयं, भन्ते, तुम्हाकं कोट्ठासो’’ति आहंसु. थेरो मय्हं विसुं कोट्ठासकिच्चं नत्थि. सत्था पन तुम्हेहि दिट्ठपुब्बोति. न दिट्ठपुब्बो, भन्तेति. तेन हि इमिना सत्थु मण्डलमाळं करोथ. एवं सत्थारं पस्सिस्सथाति. ते साधु, भन्तेति. तेन च कोट्ठासेन अत्तनो च कोट्ठासेहि मण्डलमाळं कातुं आरभिंसु.
सत्थापि किर तं आरद्धकालतो पट्ठाय परिभोगं अकासि. आरक्खमनुस्सा रत्तिं ओभासं दिस्वा, ‘‘महेसक्खा देवता अत्थी’’ति सञ्ञं करिंसु. उपासका मण्डलमाळञ्च भिक्खुसङ्घस्स च सेनासनानि निट्ठापेत्वा दानसम्भारं सज्जेत्वा, ‘‘कतं, भन्ते, अम्हेहि अत्तनो किच्चं, सत्थारं पक्कोसथा’’ति थेरस्स आरोचेसुं. थेरो सायन्हसमये इद्धिया सावत्थिं गन्त्वा, ‘‘भन्ते, वाणिजगामवासिनो तुम्हे दट्ठुकामा, तेसं अनुकम्पं करोथा’’ति भगवन्तं याचि. भगवा अधिवासेसि. थेरो सकट्ठानमेव पच्चागतो.
भगवापि आनन्दत्थेरं आमन्तेसि, ‘‘आनन्द, स्वे सुनापरन्ते वाणिजगामे पिण्डाय चरिस्साम, त्वं एकूनपञ्चसतानं भिक्खूनं सलाकं देही’’ति. थेरो ‘‘साधु, भन्ते’’ति भिक्खुसङ्घस्स तमत्थं आरोचेत्वा, ‘‘आकासचारी भिक्खू सलाकं गण्हन्तू’’ति आह. तंदिवसं कुण्डधानत्थेरो पठमं सलाकं अग्गहेसि. वाणिजगामवासिनोपि ‘‘स्वे किर सत्था आगमिस्सती’’ति गाममज्झे मण्डपं कत्वा दानग्गं सज्जयिंसु. भगवा पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा, गन्धकुटिं पविसित्वा, फलसमापत्तिं अप्पेत्वा, निसीदि. सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हं अहोसि. सो ‘‘किं इद’’न्ति आवज्जेत्वा सत्थु सुनापरन्तगमनं दिस्वा, विस्सकम्मं आमन्तेसि, ‘‘तात, अज्ज भगवा तिंसमत्तानि योजनसतानि पिण्डचारं गमिस्सति. पञ्च कूटागारसतानि मापेत्वा जेतवनद्वारकोट्ठकमत्थके गमनसज्जानि कत्वा ठपेही’’ति. सो तथा अकासि. भगवतो कूटागारं चतुमुखं अहोसि, द्विन्नं अग्गसावकानं द्विमुखानि, सेसानि एकमुखानि, सत्था गन्धकुटितो निक्खमित्वा पटिपाटिया ठपितकूटागारेसु धुरकूटागारं पाविसि. द्वे अग्गसावके आदिं कत्वा एकूनपञ्चभिक्खुसतानिपि कूटागारगतानि अहेसुं. एकं तुच्छं कूटागारं अहोसि, पञ्चपि कूटागारसतानि आकासे उप्पत्तिंसु.
सत्था सच्चबन्धपब्बतं नाम पत्वा कूटागारं आकासे ठपेसि. तस्मिं पब्बते सच्चबन्धो नाम मिच्छादिट्ठिकतापसो महाजनं मिच्छादिट्ठिं उग्गण्हापेन्तो लाभग्गयसग्गप्पत्तो हुत्वा वसति, अब्भन्तरे चस्स अन्तोचाटियं पदीपो विय अरहत्तफलस्स उपनिस्सयो जलति. तं दिस्वा ‘‘धम्ममस्स कथेस्सामी’’ति गन्त्वा धम्मं देसेसि. तापसो देसनापरियोसाने अरहत्तं पापुणि. मग्गेनेवस्स अभिञ्ञा आगता. सो एहिभिक्खु हुत्वा इद्धिमयपत्तचीवरधरो तुच्छकूटागारं पाविसि.
भगवा कूटागारगतेहि पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं वाणिजगामं गन्त्वा, कूटागारानि अदिस्समानकानि कत्वा, वाणिजगामं पाविसि. वाणिजा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स महादानं दत्वा सत्थारं मकुलकारामं नयिंसु. सत्था मण्डलमाळं पाविसि. महाजनो याव सत्था भत्तदरथं पटिप्पस्सम्भेति, ताव पातरासं कत्वा उपोसथङ्गानि समादाय बहुं गन्धञ्च पुप्फञ्च आदाय धम्मस्सवनत्थाय आरामं पच्चागमासि. सत्था धम्मं देसेसि. महाजनस्स बन्धनमोक्खो जातो, महन्तं बुद्धकोलाहलं अहोसि.
सत्था महाजनस्स सङ्गहत्थाय सत्ताहं तत्थेव वसि, अरुणं पन महागन्धकुटियंयेव उट्ठपेसि. सत्ताहम्पि धम्मदेसनापरियोसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. तत्थ सत्ताहं वसित्वा, वाणिजगामे पिण्डाय चरित्वा, ‘‘त्वं इधेव वसाही’’ति पुण्णत्थेरं निवत्तेत्वा अन्तरे नम्मदानदी नाम अत्थि, तस्सा तीरं अगमासि. नम्मदा नागराजा सत्थु पच्चुग्गमनं कत्वा, नागभवनं पवेसेत्वा, तिण्णं रतनानं सक्कारं अकासि. सत्था तस्स धम्मं कथेत्वा नागभवना निक्खमि. सो ‘‘मय्हं, भन्ते, परिचरितब्बं देथा’’ति याचि. भगवा नम्मदानदीतीरे पदचेतियं दस्सेसि. तं वीचीसु आगतासु पिधीयति, गतासु विवरीयति. महासक्कारपत्तं अहोसि. सत्था ततो निक्खमित्वा सच्चबन्धपब्बतं गन्त्वा सच्चबन्धं आह – ‘‘तया महाजनो अपायमग्गे ओतारितो. त्वं इधेव वसित्वा, एतेसं लद्धिं विस्सज्जापेत्वा, निब्बानमग्गे पतिट्ठापेही’’ति. सोपि परिचरितब्बं याचि. सत्था घनपिट्ठिपासाणे अल्लमत्तिकपिण्डम्हि लञ्छनं विय पदचेतियं दस्सेसि. ततो जेतवनमेव गतो. एतमत्थं सन्धाय तेनेव अन्तरवस्सेनातिआदि वुत्तं.
परिनिब्बायीति अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. महाजनो थेरस्स सत्त दिवसानि सरीरपूजं कत्वा, बहूनि गन्धकट्ठानि समोधानेत्वा, सरीरं झापेत्वा धातुयो आदाय चेतियं अकासि. सम्बहुला भिक्खूति थेरस्स आळाहनट्ठाने ठितभिक्खू. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव. छट्ठं उत्तानमेव.
७-८. पठमएजासुत्तादिवण्णना
९०-९१. सत्तमे एजाति तण्हा. सा हि चलनट्ठेन एजाति वुच्चति. साव आबाधनट्ठेन रोगो, अन्तो दुस्सनट्ठेन गण्डो, निकन्तनट्ठेन सल्लं. तस्माति यस्मा एजा रोगो चेव गण्डो च सल्लञ्च, तस्मा. चक्खुं न मञ्ञेय्यातिआदि वुत्तनयमेव, इधापि सब्बं हेट्ठा गहितमेव संकड्ढित्वा दस्सितं. अट्ठमं वुत्तनयमेव.
९-१०. पठमद्वयसुत्तादिवण्णना
९२-९३. नवमे द्वयन्ति द्वे द्वे कोट्ठासे. दसमे इत्थेतं द्वयन्ति एवमेतं द्वयं. चलञ्चेव ब्यथञ्चाति अत्तनो सभावेन असण्ठहनतो चलति चेव ब्यथति च. योपि हेतु योपि पच्चयोति चक्खुविञ्ञाणस्स वत्थारम्मणं हेतु चेव पच्चयो च. कुतो निच्चं भविस्सतीति केन कारणेन निच्चं भविस्सति. यथा पन दासस्स दासिया कुच्छिस्मिं जातो पुत्तो परोव दासो होति, एवं अनिच्चमेव होतीति अत्थो. सङ्गतीति सहगति. सन्निपातोति एकतो सन्निपतनं. समवायोति एकतो समागमो. अयं वुच्चति चक्खुसम्फस्सोति इमिना सङ्गतिसन्निपातसमवायसङ्खातेन पच्चयेन उप्पन्नत्ता पच्चयनामेनेव सङ्गति सन्निपातो समवायोति अयं वुच्चति चक्खुसम्फस्सो.
सोपि हेतूति फस्सस्स वत्थु आरम्मणं सहजाता तयो खन्धाति अयं हेतु. फुट्ठोति उपयोगत्थे पच्चत्तं, फस्सेन फुट्ठमेव गोचरं वेदना वेदेति, चेतना चेतेति, सञ्ञा सञ्जानातीति अत्थो. फुट्ठोति वा फस्ससमङ्गीपुग्गलो, फस्सेन फुट्ठारम्मणमेव वेदनादीहि वेदेति चेतेति सञ्जानातीतिपि वुत्तं होति. इति इमस्मिं सुत्ते समतिंसक्खन्धा कथिता होन्ति. कथं? चक्खुद्वारे ताव वत्थु चेव आरम्मणञ्च रूपक्खन्धो, फुट्ठो वेदेतीति वेदनाक्खन्धो, चेतेतीति सङ्खारक्खन्धो, सञ्जानातीति सञ्ञाक्खन्धो, विजानातीति विञ्ञाणक्खन्धोति. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. मनोद्वारेपि हि वत्थुरूपं एकन्ततो रूपक्खन्धो, रूपे पन आरम्मणे सति आरम्मणम्पि रूपक्खन्धोति छ पञ्चकातिंस होन्ति. सङ्खेपेन पनेते छसुपि द्वारेसु पञ्चेव खन्धाति सपच्चये पञ्चक्खन्धे अनिच्चाति वित्थारेत्वा वुच्चमाने बुज्झनकानं अज्झासयेन इदं सुत्तं देसितन्ति.
छन्नवग्गो नवमो.
१०. सळवग्गो
१. अदन्तअगुत्तवण्णना
९४. सळवग्गस्स पठमे अदन्ताति अदमिता. अगुत्ताति अगोपिता. अरक्खिताति न रक्खिता. असंवुताति अपिहिता. दुक्खाधिवाहा होन्तीति नेरयिकादिभेदं अधिकदुक्खं आवहनका होन्ति. सुखाधिवाहा होन्तीति झानमग्गफलपभेदं अधिकसुखं आवहनका होन्ति. अधिवहातिपि पाठो, एसेवत्थो.