३. लोकन्तगमनसुत्तवण्णना

११६. ततिये लोकस्साति चक्कवाळलोकस्स. लोकस्स अन्तन्ति सङ्खारलोकस्स अन्तं. विहारं पाविसीति ‘‘मयि विहारं पविट्ठे इमे भिक्खू, इमं उद्देसं आनन्दं पुच्छिस्सन्ति, सो च तेसं मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्दित्वा कथेस्सति. ततो नं थोमेस्सामि, मम थोमनं सुत्वा भिक्खू आनन्दं उपसङ्कमितब्बं, वचनञ्चस्स सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञिस्सन्ति, तं नेसं भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति चिन्तेत्वा संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं अविभजित्वाव निसिन्नासने अन्तरहितो गन्धकुटियं पातुरहोसि. तेन वुत्तं ‘‘उट्ठायासना विहारं पाविसी’’ति.

सत्थु चेव संवण्णितोति सत्थारा च पसत्थो. विञ्ञूनन्ति इदम्पि करणत्थे सामिवचनं, पण्डितेहि सब्रह्मचारीहि च सम्भावितोति अत्थो. पहोतीति सक्कोति. अतिक्कम्मेव मूलं अतिक्कम्मेव खन्धन्ति सारो नाम मूले वा खन्धे वा भवेय्य, तम्पि अतिक्कमित्वाति अत्थो. एवंसम्पदमिदन्ति एवंसम्पत्तिकं, ईदिसन्ति अत्थो. अतिसित्वाति अतिक्कमित्वा. जानं जानातीति जानितब्बमेव जानाति. पस्सं पस्सतीति पस्सितब्बमेव पस्सति. यथा वा एकच्चो विपरीतं गण्हन्तो जानन्तोपि न जानाति, पस्सन्तोपि न पस्सति, न एवं भगवा. भगवा पन जानन्तो जानाति, पस्सन्तो पस्सतियेव. स्वायं दस्सनपरिणायकट्ठेन चक्खुभूतो. विदितकरणट्ठेन ञाणभूतो. अविपरीतसभावट्ठेन परियत्तिधम्मपवत्तनतो वा हदयेन चिन्तेत्वा वाचाय निच्छारितधम्ममयोति धम्मभूतो. सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतो. अथ वा चक्खु विय भूतोति चक्खुभूतो. एवमेतेसु पदेसु अत्थो वेदितब्बो. स्वायं धम्मस्स वत्तनतो वत्ता. पवत्तनतो पवत्ता. अत्थं नीहरित्वा नीहरित्वा दस्सनसमत्थताय अत्थस्स निन्नेता. अमताधिगमाय पटिपत्तिं देसेतीति अमतस्स दाता.

अगरुं करित्वाति पुनप्पुनं याचापेन्तोपि हि गरुं करोति नाम. अत्तनो सेक्खपटिसम्भिदाञाणे ठत्वा सिनेरुपादतो वालिकं उद्धरमानो विय दुब्बिञ्ञेय्यं कत्वा कथेन्तोपि गरुं करोतियेव नाम. एवं अकत्वा अम्हे पुनप्पुनं अयाचापेत्वा सुविञ्ञेय्यम्पि नो कत्वा कथेहीति वुत्तं होति.

यं खो वोति यं खो तुम्हाकं. चक्खुना खो, आवुसो, लोकस्मिं लोकसञ्ञी होति लोकमानीति चक्खुञ्हि लोके अप्पहीनदिट्ठि पुथुज्जनो सत्तलोकवसेन लोकोति सञ्जानाति चेव मञ्ञति च, तथा चक्कवाळलोकवसेन. न हि अञ्ञत्र चक्खादीहि द्वादसायतनेहि तस्स सा सञ्ञा वा मानो वा उप्पज्जति. तेन वुत्तं, ‘‘चक्खुना खो, आवुसो, लोकस्मिं लोकसञ्ञी होति लोकमानी’’ति. इमस्स च लोकस्स गमनेन अन्तो नाम ञातुं वा दट्ठुं वा पत्तुं वा न सक्का. लुज्जनट्ठेन पन तस्सेव चक्खादिभेदस्स लोकस्स निब्बानसङ्खातं अन्तं अप्पत्वा वट्टदुक्खस्स अन्तकिरिया नाम नत्थीति वेदितब्बा.

एवं पञ्हं विस्सज्जेत्वा इदानि ‘‘सावकेन पञ्हो कथितोति मा निक्कङ्खा अहुवत्थ, अयं भगवा सब्बञ्ञुतञ्ञाणतुलं गहेत्वा निसिन्नो. इच्छमाना तमेव उपसङ्कमित्वा निक्कङ्खा होथा’’ति उय्योजेन्तो आकङ्खमाना पनातिआदिमाह.

इमेहि आकारेहीति इमेहि कारणेहि चक्कवाळलोकस्स अन्ताभावकारणेहि चेव सङ्खारलोकस्स अन्तापत्तिकारणेहि च. इमेहि पदेहीति इमेहि अक्खरसम्पिण्डनेहि. ब्यञ्जनेहीति पाटियेक्कअक्खरेहि.

पण्डितोति पण्डिच्चेन समन्नागतो. चतूहि कारणेहि पण्डितो धातुकुसलो आयतनकुसलो पच्चयाकारकुसलो कारणाकारणकुसलोति. महापञ्ञोति महन्ते अत्थे महन्ते धम्मे महन्ता निरुत्तियो महन्तानि पटिभानानि पटिग्गण्हनसमत्थताय महापञ्ञाय समन्नागतो. यथा तं आनन्देनाति यथा आनन्देन ब्याकतं, तं सन्धाय वुत्तं. यथा आनन्देन तं ब्याकतं, अहम्पि तं एवमेव ब्याकरेय्यन्ति अत्थो.