१२. लोककामगुणवग्गो

१-२. पठममारपाससुत्तादिवण्णना

११४-११५. लोककामगुणवग्गस्स पठमे आवासगतोति वसनट्ठानं गतो. मारस्स वसं गतोति तिविधस्सापि मारस्स वसं गतो. पटिमुक्क’स्स मारपासोति अस्स गीवाय मारपासो पटिमुक्को पवेसितो. दुतियं उत्तानमेव.

३. लोकन्तगमनसुत्तवण्णना

११६. ततिये लोकस्साति चक्कवाळलोकस्स. लोकस्स अन्तन्ति सङ्खारलोकस्स अन्तं. विहारं पाविसीति ‘‘मयि विहारं पविट्ठे इमे भिक्खू, इमं उद्देसं आनन्दं पुच्छिस्सन्ति, सो च तेसं मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्दित्वा कथेस्सति. ततो नं थोमेस्सामि, मम थोमनं सुत्वा भिक्खू आनन्दं उपसङ्कमितब्बं, वचनञ्चस्स सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञिस्सन्ति, तं नेसं भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति चिन्तेत्वा संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं अविभजित्वाव निसिन्नासने अन्तरहितो गन्धकुटियं पातुरहोसि. तेन वुत्तं ‘‘उट्ठायासना विहारं पाविसी’’ति.

सत्थु चेव संवण्णितोति सत्थारा च पसत्थो. विञ्ञूनन्ति इदम्पि करणत्थे सामिवचनं, पण्डितेहि सब्रह्मचारीहि च सम्भावितोति अत्थो. पहोतीति सक्कोति. अतिक्कम्मेव मूलं अतिक्कम्मेव खन्धन्ति सारो नाम मूले वा खन्धे वा भवेय्य, तम्पि अतिक्कमित्वाति अत्थो. एवंसम्पदमिदन्ति एवंसम्पत्तिकं, ईदिसन्ति अत्थो. अतिसित्वाति अतिक्कमित्वा. जानं जानातीति जानितब्बमेव जानाति. पस्सं पस्सतीति पस्सितब्बमेव पस्सति. यथा वा एकच्चो विपरीतं गण्हन्तो जानन्तोपि न जानाति, पस्सन्तोपि न पस्सति, न एवं भगवा. भगवा पन जानन्तो जानाति, पस्सन्तो पस्सतियेव. स्वायं दस्सनपरिणायकट्ठेन चक्खुभूतो. विदितकरणट्ठेन ञाणभूतो. अविपरीतसभावट्ठेन परियत्तिधम्मपवत्तनतो वा हदयेन चिन्तेत्वा वाचाय निच्छारितधम्ममयोति धम्मभूतो. सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतो. अथ वा चक्खु विय भूतोति चक्खुभूतो. एवमेतेसु पदेसु अत्थो वेदितब्बो. स्वायं धम्मस्स वत्तनतो वत्ता. पवत्तनतो पवत्ता. अत्थं नीहरित्वा नीहरित्वा दस्सनसमत्थताय अत्थस्स निन्नेता. अमताधिगमाय पटिपत्तिं देसेतीति अमतस्स दाता.

अगरुं करित्वाति पुनप्पुनं याचापेन्तोपि हि गरुं करोति नाम. अत्तनो सेक्खपटिसम्भिदाञाणे ठत्वा सिनेरुपादतो वालिकं उद्धरमानो विय दुब्बिञ्ञेय्यं कत्वा कथेन्तोपि गरुं करोतियेव नाम. एवं अकत्वा अम्हे पुनप्पुनं अयाचापेत्वा सुविञ्ञेय्यम्पि नो कत्वा कथेहीति वुत्तं होति.

यं खो वोति यं खो तुम्हाकं. चक्खुना खो, आवुसो, लोकस्मिं लोकसञ्ञी होति लोकमानीति चक्खुञ्हि लोके अप्पहीनदिट्ठि पुथुज्जनो सत्तलोकवसेन लोकोति सञ्जानाति चेव मञ्ञति च, तथा चक्कवाळलोकवसेन. न हि अञ्ञत्र चक्खादीहि द्वादसायतनेहि तस्स सा सञ्ञा वा मानो वा उप्पज्जति. तेन वुत्तं, ‘‘चक्खुना खो, आवुसो, लोकस्मिं लोकसञ्ञी होति लोकमानी’’ति. इमस्स च लोकस्स गमनेन अन्तो नाम ञातुं वा दट्ठुं वा पत्तुं वा न सक्का. लुज्जनट्ठेन पन तस्सेव चक्खादिभेदस्स लोकस्स निब्बानसङ्खातं अन्तं अप्पत्वा वट्टदुक्खस्स अन्तकिरिया नाम नत्थीति वेदितब्बा.

एवं पञ्हं विस्सज्जेत्वा इदानि ‘‘सावकेन पञ्हो कथितोति मा निक्कङ्खा अहुवत्थ, अयं भगवा सब्बञ्ञुतञ्ञाणतुलं गहेत्वा निसिन्नो. इच्छमाना तमेव उपसङ्कमित्वा निक्कङ्खा होथा’’ति उय्योजेन्तो आकङ्खमाना पनातिआदिमाह.

इमेहि आकारेहीति इमेहि कारणेहि चक्कवाळलोकस्स अन्ताभावकारणेहि चेव सङ्खारलोकस्स अन्तापत्तिकारणेहि च. इमेहि पदेहीति इमेहि अक्खरसम्पिण्डनेहि. ब्यञ्जनेहीति पाटियेक्कअक्खरेहि.

पण्डितोति पण्डिच्चेन समन्नागतो. चतूहि कारणेहि पण्डितो धातुकुसलो आयतनकुसलो पच्चयाकारकुसलो कारणाकारणकुसलोति. महापञ्ञोति महन्ते अत्थे महन्ते धम्मे महन्ता निरुत्तियो महन्तानि पटिभानानि पटिग्गण्हनसमत्थताय महापञ्ञाय समन्नागतो. यथा तं आनन्देनाति यथा आनन्देन ब्याकतं, तं सन्धाय वुत्तं. यथा आनन्देन तं ब्याकतं, अहम्पि तं एवमेव ब्याकरेय्यन्ति अत्थो.

४. कामगुणसुत्तवण्णना

११७. चतुत्थे ये मेति ये मम. चेतसो सम्फुट्ठपुब्बाति चित्तेन अनुभूतपुब्बा. तत्र मे चित्तं बहुलं गच्छमानं गच्छेय्याति तेसु पासादत्तयतिविधनाटकादिभेदसम्पत्तिवसेन अनुभूतपुब्बेसु पञ्चसु कामगुणेसु बहूसु वारेसु उप्पज्जमानं उप्पज्जेय्याति दीपेति. पच्चुप्पन्नेसु वाति इध पधानचरियकाले छब्बस्सानि सुपुप्फितवनसण्डजातानं दिजगणादीनं वसेन दिट्ठसुतादिभेदं मनोरमारम्मणं कामगुणं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘एवरूपेसु पच्चुप्पन्नेसु वा बहुलं उप्पज्जेय्या’’ति दस्सेति. अप्पं वा अनागतेसूति अनागते ‘‘मेत्तेय्यो नाम बुद्धो भविस्सति, सङ्खो नाम राजा, केतुमती नाम राजधानी’’तिआदिवसेन (दी. नि. ३.१०६) परित्तकमेव अनागतेसु कामगुणेसु उप्पज्जेय्याति दस्सेति. तत्र मे अत्तरूपेनाति तत्र मया अत्तनो हितकामजातिकेन. अप्पमादोति सातच्चकिरिया पञ्चसु कामगुणेसु चित्तस्स अवोस्सग्गो. सतीति आरम्मणपरिग्गहितसति. आरक्खोति अयं अप्पमादो च सति च चेतसो आरक्खो करणीयो, एवं मे अहोसीति दस्सेति, आरक्खत्थाय इमे द्वे धम्मा कातब्बाति वुत्तं होति.

तस्मातिह, भिक्खवे, से आयतने वेदितब्बेति यस्मा चेतसो आरक्खत्थाय अप्पमादो च सति च कातब्बा, यस्मा तस्मिं आयतने विदिते अप्पमादेन वा सतिया वा कातब्बं नत्थि, तस्मा से आयतने वेदितब्बे, तं कारणं जानितब्बन्ति अत्थो. सळायतननिरोधन्ति सळायतननिरोधो वुच्चति निब्बानं, तं सन्धाय भासितन्ति अत्थो. निब्बानस्मिञ्हि चक्खुआदीनि चेव निरुज्झन्ति रूपसञ्ञादयो च निरुज्झन्तीति. सेसं वुत्तनयमेव.

५-६. सक्कपञ्हसुत्तादिवण्णना

११८-११९. पञ्चमे दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. परिनिब्बायन्तीति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायन्ति. तन्निस्सितं विञ्ञाणं होतीति तण्हानिस्सितं कम्मविञ्ञाणं होति. तदुपादानन्ति तंगहणं, तण्हागहणेन सहगतं विञ्ञाणं होतीति अत्थो. छट्ठं उत्तानमेव.

७. सारिपुत्तसद्धिविहारिकसुत्तवण्णना

१२०. सत्तमे सन्तानेस्सतीति घटेस्सति, योगविच्छेदमस्स पापुणितुं न दस्सति.

८. राहुलोवादसुत्तवण्णना

१२१. अट्ठमे विमुत्तिपरिपाचनियाति विमुत्तिं परिपाचेन्तीति विमुत्तिपरिपाचनिया. धम्माति पन्नरस धम्मा, ते सद्धिन्द्रियादीनं विसुद्धिकरणवसेन वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अस्सद्धे पुग्गले परिवज्जयतो, सद्धे पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पसादनीये सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो, इमेहि तीहाकारेहि सद्धिन्द्रियं विसुज्झति. कुसीते पुग्गले परिवज्जयतो, आरद्धवीरिये पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सम्मप्पधाने पच्चवेक्खतो, इमेहि तीहाकारेहि वीरियिन्द्रियं विसुज्झति. मुट्ठस्सती पुग्गले परिवज्जयतो, उपट्ठितस्सती पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सतिपट्ठाने पच्चवेक्खतो, इमेहि तीहाकारेहि सतिन्द्रियं विसुज्झति. असमाहिते पुग्गले परिवज्जयतो, समाहिते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, झानविमोक्खे पच्चवेक्खतो, इमेहि तीहाकारेहि समाधिन्द्रियं विसुज्झति. दुप्पञ्ञे पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्ञवन्ते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, गम्भीरञाणचरियं पच्चवेक्खतो, इमेहि तीहाकारेहि पञ्ञिन्द्रियं विसुज्झति. इति इमे पञ्च पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्च पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पञ्च सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो, इमेहि पन्नरसहि आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ती’’ति (पटि. म. १.१८४).

अपरेपि पन्नरस धम्मा विमुत्तिपरिपाचनिया – सद्धापञ्चमानि इन्द्रियानि, अनिच्चसञ्ञा, अनिच्चे दुक्खसञ्ञा, दुक्खे अनत्तसञ्ञा, पहानसञ्ञा, विरागसञ्ञाति इमा पञ्च निब्बेधभागिया सञ्ञा, मेघियत्थेरस्स कथिता कल्याणमित्ततादयो पञ्च धम्माति (उदा. ३१). काय पन वेलाय भगवतो एतदहोसीति? पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तस्स.

अनेकानि देवतासहस्सानीति आयस्मता राहुलेन पदुमुत्तरस्स भगवतो पादमूले पालितनागराजकाले पत्थनं पट्ठपेन्तेन सद्धिं पत्थनं पट्ठपितदेवतासु पन काचि भूमट्ठका देवता, काचि अन्तलिक्खट्ठका, काचि चातुमहाराजिका, काचि देवलोके, काचि ब्रह्मलोके निब्बत्ता. इमस्मिं पन दिवसे सब्बापि ता एकट्ठाने अन्धवनस्मिंयेव सन्निपतिता, ता सन्धायाह – ‘‘अनेकानि देवतासहस्सानी’’ति. धम्मचक्खुन्ति इमस्मिं सुत्ते चत्तारो च मग्गा चत्तारि च फलानि धम्मचक्खुन्ति वेदितब्बानि. तत्थ हि काचि देवता सोतापन्ना अहेसुं, काचि सकदागामी, अनागामी, खीणासवा. तासञ्च पन देवतानं एत्तकाति गणनवसेन परिच्छेदो नत्थि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव.

९-१०. संयोजनियधम्मसुत्तादिवण्णना

१२२-१२३. नवमदसमानि इट्ठारम्मणवसेन कथियमाने बुज्झनकानं वसेन वुत्तानीति.

लोककामगुणवग्गो द्वादसमो.