९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना

८१. नवमे चारिकं पक्कामीति कोसम्बिकानं भिक्खूनं कलहकाले सत्था एकदिवसं दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो वत्थुं आहरित्वा ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचन’’न्तिआदीहि (ध. प. ५) गाथाहि ओवदति. तंदिवसं तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता. दुतियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि. तंदिवसम्पि तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता. ततियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि. अथ नं अञ्ञतरो भिक्खु एवमाह – ‘‘अप्पोस्सुक्को, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, मयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्गहेन विवादेन पञ्ञायिस्सामा’’ति. सत्था ‘‘परियादिण्णरूपचित्ता खो इमे मोघपुरिसा, न इमे सक्का सञ्ञापेतु’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं मय्हं इमेहि, एकचारवासं वसिस्सामी’’ति? सो पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा कोसम्बियं पिण्डाय चरित्वा कञ्चिपि अनामन्तेत्वा एकोव अदुतियो चारिकं पक्कामि.

यस्मिं, आवुसो, समयेति इदं थेरो यस्मास्स अज्ज भगवा एकेन भिक्खुना सद्धिं पक्कमिस्सति, अज्ज द्वीहि, अज्ज सतेन, अज्ज सहस्सेन, अज्ज एककोवाति सब्बो भगवतो चारो विदितो पाकटो पच्चक्खो, तस्मा आह.

अनुपुब्बेनाति गामनिगमपटिपाटिया पिण्डाय चरमानो एकचारवासं ताव वसमानं भिक्खुं पस्सितुकामो हुत्वा बालकलोणकारगामं अगमासि. तत्थ भगुत्थेरस्स सकलपच्छाभत्तञ्चेव तियामरत्तिञ्च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा पुनदिवसे तेन पच्छासमणेन पिण्डाय चरित्वा तं तत्थेव निवत्तेत्वा ‘‘समग्गवासं वसमाने तयो कुलपुत्ते पस्सिस्सामी’’ति पाचीनवंसमिगदायं अगमासि. तेसम्पि सकलपच्छाभत्तञ्चेव तियामरत्तिञ्च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा ते तत्थेव निवत्तेत्वा एककोव पालिलेय्य नगराभिमुखो पक्कमित्वा अनुपुब्बेन पालिलेय्यनगरं सम्पत्तो. तेन वुत्तं – ‘‘अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन पालिलेय्यकं, तदवसरी’’ति.

भद्दसालमूलेति पालिलेय्यवासिनो भगवतो दानं दत्वा पालिलेय्यतो अविदूरे रक्खितवनसण्डो नाम अत्थि, तत्थ भगवतो पण्णसालं कत्वा ‘‘एत्थ वसथा’’ति पटिञ्ञं कारेत्वा वासयिंसु. भद्दसालो पन तत्थेको मनापो लद्धको सालरुक्खो. भगवा तं नगरं उपनिस्साय तस्मिं वनसण्डे पण्णसालसमीपे तस्मिं रुक्खमूले विहरति. तेन वुत्तं ‘‘भद्दसालमूले’’ति.

एवं विहरन्ते पनेत्थ तथागते अञ्ञतरो हत्थिनागो हत्थिनीहि हत्थिपोतकादीहि गोचरभूमितित्थोगाहनादीसु उब्बाळ्हो यूथे उक्कण्ठितो ‘‘किं मे इमेहि हत्थीही’’ति? यूथं पहाय मनुस्सपथं गच्छन्तो पालिलेय्यकवनसण्डे भगवन्तं दिस्वा घटसहस्सेन निब्बापितसन्तापो विय निब्बुतो हुत्वा सत्थु सन्तिके अट्ठासि. सो ततो पट्ठाय सत्थु वत्तपटिवत्तं करोन्तो मुखधोवनं देति, न्हानोदकं आहरति, दन्तकट्ठं देति, परिवेणं सम्मज्जति, अरञ्ञतो मधुरानि फलाफलानि आहरित्वा सत्थुनो देति. सत्था परिभोगं करोति.

एकदिवसं सत्था रत्तिभागसमनन्तरे चङ्कमित्वा पासाणफलके निसीदि. हत्थीपि अविदूरे ठाने अट्ठासि. सत्था पच्छतो ओलोकेत्वा न किञ्चि अद्दस, एवं पुरतो च उभयपस्सेसु च. अथस्स ‘‘सुखं वताहं अञ्ञत्र तेहि भण्डनकारकेहि वसामी’’ति चित्तं उप्पज्जि. हत्थिनोपि ‘‘मया नामितसाखं अञ्ञे खादन्ता नत्थी’’तिआदीनि चिन्तेत्वा – ‘‘सुखं वत एककोव वसामि, सत्थु वत्तं कातुं लभामी’’ति चित्तं उप्पज्जि. सत्था अत्तनो चित्तं ओलोकेत्वा – ‘‘मम ताव ईदिसं चित्तं, कीदिसं नु खो हत्थिस्सा’’ति तस्सापि तादिसमेव दिस्वा ‘‘समेति नो चित्त’’न्ति इमं उदानं उदानेसि –

‘‘एतं नागस्स नागेन, ईसादन्तस्स हत्थिनो;

समेति चित्तं चित्तेन, यदेको रमती वने’’ति. (महाव. ४६७);

अथ खो सम्बहुला भिक्खूति अथ एवं तथागते तत्थ विहरन्ते पञ्चसता दिसासु वस्संवुत्था भिक्खू. येनायस्मा आनन्दोति ‘‘सत्था किर भिक्खुसङ्घं पणामेत्वा अरञ्ञं पविट्ठो’’ति अत्तनो धम्मताय सत्थु सन्तिकं गन्तुं असक्कोन्ता येनायस्मा आनन्दो, तेनुपसङ्कमिंसु.

अनन्तरा आसवानं खयोति मग्गानन्तरं अरहत्तफलं. विचयसोति विचयेन, तेसं तेसं धम्मानं सभावविचिननसमत्थेन ञाणेन परिच्छिन्दित्वाति अत्थो. धम्मोति सासनधम्मो. चत्तारो सतिपट्ठानातिआदि ये ये कोट्ठासे परिच्छिन्दित्वा धम्मो देसितो, तेसं पकासनत्थाय वुत्तं. समनुपस्सनाति दिट्ठिसमनुपस्सना. सङ्खारो सोति दिट्ठिसङ्खारो सो. ततोजो सो सङ्खारोति ततो तण्हातो सो सङ्खारो जातो. तण्हासम्पयुत्तेसु चित्तेसुपि चतूसु चित्तेसु एस जायति. सापि तण्हाति सा दिट्ठिसङ्खारस्स पच्चयभूता तण्हा. सापि वेदनाति सा तण्हाय पच्चयभूता वेदना. सोपि फस्सोति सो वेदनाय पच्चयो अविज्जासम्फस्सो. सापि अविज्जाति सा फस्ससम्पयुत्ता अविज्जा.

नो चस्सं, नो च मे सियाति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य. नाभविस्सं, न मे भविस्सतीति सचे पन आयतिम्पि अहं न भविस्सामि, एवं मम परिक्खारोपि न भविस्सति. एत्तके ठाने भगवा तेन भिक्खुना गहितगहितदिट्ठिं विस्सज्जापेन्तो आगतो पुग्गलज्झासयेनपि देसनाविलासेनपि. ततोजो सो सङ्खारोति तण्हासम्पयुत्तचित्ते विचिकिच्छाव नत्थि, कथं विचिकिच्छासङ्खारो तण्हातो जायतीति? अप्पहीनत्ता. यस्स हि तण्हाय अप्पहीनाय सो उप्पज्जति, तं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठियापि एसेव नयो लब्भतियेव चतूसु हि चित्तुप्पादेसु सम्पयुत्तदिट्ठि नाम नत्थि. यस्मा पन तण्हाय अप्पहीनत्ता सा उप्पज्जति, तस्मा तं सन्धाय तत्रापि अयमत्थो युज्जति. इति इमस्मिं सुत्ते तेवीसतिया ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता. नवमं.