१. खन्धसंयुत्तं

१. नकुलपितुवग्गो

१. नकुलपितुसुत्तवण्णना

१. खन्धियवग्गस्स पठमे भग्गेसूति एवंनामके जनपदे. सुसुमारगिरेति सुसुमारगिरनगरे. तस्मिं किर मापियमाने सुसुमारो सद्दमकासि, तेनस्स ‘‘सुसुमारगिर’’न्त्वेव नामं अकंसु. भेसकळावनेति भेसकळाय नाम यक्खिनिया अधिवुत्थत्ता एवंलद्धनामे वने. तदेव मिगगणस्स अभयत्थाय दिन्नत्ता मिगदायोति वुच्चति. भगवा तस्मिं जनपदे तं नगरं निस्साय तस्मिं वनसण्डे विहरति. नकुलपिताति नकुलस्स नाम दारकस्स पिता.

जिण्णोति जराजिण्णो. वुड्ढोति वयोवुड्ढो. महल्लकोति जातिमहल्लको. अद्धगतोति तियद्धगतो. वयोअनुप्पत्तोति तेसु तीसु अद्धेसु पच्छिमवयं अनुप्पत्तो. आतुरकायोति गिलानकायो. इदञ्हि सरीरं सुवण्णवण्णम्पि निच्चपग्घरणट्ठेन आतुरंयेव नाम. विसेसेन पनस्स जरातुरता ब्याधातुरता मरणातुरताति तिस्सो आतुरता होन्ति. तासु किञ्चापि एसो महल्लकत्ता जरातुरोव, अभिण्हरोगताय पनस्स ब्याधातुरता इध अधिप्पेता. अभिक्खणातङ्कोति अभिण्हरोगो निरन्तररोगो. अनिच्चदस्सावीति ताय आतुरताय इच्छितिच्छितक्खणे आगन्तुं असक्कोन्तो कदाचिदेव दट्ठुं लभामि, न सब्बकालन्ति अत्थो. मनोभावनीयानन्ति मनवड्ढकानं. येसु हि दिट्ठेसु कुसलवसेन चित्तं वड्ढति, ते सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो महाथेरा मनोभावनीया नाम. अनुसासतूति पुनप्पुनं सासतु. पुरिमञ्हि वचनं ओवादो नाम, अपरापरं अनुसासनी नाम. ओतिण्णे वा वत्थुस्मिं वचनं ओवादो नाम, अनोतिण्णे तन्तिवसेन वा पवेणिवसेन वा वुत्तं अनुसासनी नाम. अपिच ओवादोति वा अनुसासनीति वा अत्थतो एकमेव, ब्यञ्जनमत्तमेव नानं.

आतुरो हायन्ति आतुरो हि अयं, सुवण्णवण्णो पियङ्गुसामोपि समानो निच्चपग्घरणट्ठेन आतुरोयेव. अण्डभूतोति अण्डं विय भूतो दुब्बलो. यथा कुक्कुटण्डं वा मयूरण्डं वा गेण्डुकं विय गहेत्वा खिपन्तेन वा पहरन्तेन वा न सक्का कीळितुं, तावदेव भिज्जति, एवमयम्पि कायो कण्टकेपि खाणुकेपि पक्खलितस्स भिज्जतीति अण्डं विय भूतोति अण्डभूतो. परियोनद्धोति सुखुमेन छविमत्तेन परियोनद्धो. अण्डञ्हि सारतचेन परियोनद्धं, तेन डंसमकसादयो निलीयित्वापि छविं छिन्दित्वा यूसं पग्घरापेतुं न सक्कोन्ति. इमस्मिं पन छविं छिन्दित्वा यं इच्छन्ति, तं करोन्ति. एवं सुखुमाय छविया परियोनद्धो. किमञ्ञत्र बाल्याति बालभावतो अञ्ञं किमत्थि? बालोयेव अयन्ति अत्थो. तस्माति यस्मा अयं कायो एवरूपो, तस्मा.

तेनुपसङ्कमीति रञ्ञो चक्कवत्तिस्स उपट्ठानं गन्त्वा अनन्तरं परिणायकरतनस्स उपट्ठानं गच्छन्तो राजपुरिसो विय, सद्धम्मचक्कवत्तिस्स भगवतो उपट्ठानं गन्त्वा, अनन्तरं धम्मसेनापतिस्स अपचितिं कातुकामो येनायस्मा सारिपुत्तो, तेनुपसङ्कमि. विप्पसन्नानीति सुट्ठु पसन्नानि. इन्द्रियानीति मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि. परिसुद्धोति निद्दोसो. परियोदातोति तस्सेव वेवचनं. निरुपक्किलेसतायेव हि एस परियोदातोति वुत्तो, न सेतभावेन. एतस्स च परियोदाततं दिस्वाव इन्द्रियानं विप्पसन्नतं अञ्ञासि. नयग्गाहपञ्ञा किरेसा थेरस्स.

कथञ्हि नो सियाति केन कारणेन न लद्धा भविस्सति? लद्धायेवाति अत्थो. इमिना किं दीपेति? सत्थुविस्सासिकभावं. अयं किर सत्थु दिट्ठकालतो पट्ठाय पितिपेमं, उपासिका चस्स मातिपेमं पटिलभति. उभोपि ‘‘मम पुत्तो’’ति सत्थारं वदन्ति. भवन्तरगतो हि नेसं सिनेहो. सा किर उपासिका पञ्च जातिसतानि तथागतस्स माताव, सो च, गहपति, पिताव अहोसि. पुन पञ्च जातिसतानि उपासिका महामाता, उपासको महापिता, तथा चूळामाता चूळपिताति. एवं सत्था दियड्ढअत्तभावसहस्सं तेसंयेव हत्थे वड्ढितो. तेनेव ते यं नेव पुत्तस्स, न पितु सन्तिके कथेतुं सक्का, तं सत्थु सन्तिके निसिन्ना कथेन्ति. इमिनायेव च कारणेन भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं उपासकानं विस्सासिकानं यदिदं नकुलपिता गहपति, यदिदं नकुलमाता गहपतानी’’ति (अ. नि. १.२५७) ते एतदग्गे ठपेसि. इति सो इमं विस्सासिकभावं पकासेन्तो कथञ्हि नो सियाति आह. अमतेन अभिसित्तोति नस्सिध अञ्ञं किञ्चि झानं वा विपस्सना वा मग्गो वा फलं वा ‘‘अमताभिसेको’’ति दट्ठब्बो, मधुरधम्मदेसनायेव पन ‘‘अमताभिसेको’’ति वेदितब्बो. दूरतोपीति तिरोरट्ठापि तिरोजनपदापि.

अस्सुतवा पुथुज्जनोति इदं वुत्तत्थमेव. अरियानं अदस्सावीतिआदीसु अरियाति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन अरणीयतो बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च बुद्धसावका च वुच्चन्ति. बुद्धा एव वा इध अरिया. यथाह – ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे… तथागतो अरियो’’ति वुच्चतीति (सं. नि. ५.१०९८). सप्पुरिसानन्ति एत्थ पन पच्चेकबुद्धा तथागतसावका च सप्पुरिसाति वेदितब्बा. ते हि लोकुत्तरगुणयोगेन सोभना पुरिसाति सप्पुरिसा. सब्बेव वा एते द्वेधापि वुत्ता. बुद्धापि हि अरिया च सप्पुरिसा च, पच्चेकबुद्धा बुद्धसावकापि. यथाह –

‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो,

कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति;

दुखितस्स सक्कच्च करोति किच्चं,

तथाविधं सप्पुरिसं वदन्ती’’ति. (जा. २.१७.७८);

‘‘कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’’ति एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो, कतञ्ञुतादीहि पच्चेकबुद्धबुद्धाति. इदानि यो तेसं अरियानं अदस्सनसीलो, न च दस्सने साधुकारी, सो ‘‘अरियानं अदस्सावी’’ति वेदितब्बो. सो च चक्खुना अदस्सावी, ञाणेन अदस्सावीति दुविधो. तेसु ञाणेन अदस्सावी इध अधिप्पेतो. मंसचक्खुना हि दिब्बचक्खुना वा अरिया दिट्ठापि अदिट्ठाव होन्ति तेसं चक्खूनं वण्णमत्तग्गहणतो न अरियभावगोचरतो. सोणसिङ्गालादयोपि चक्खुना अरिये पस्सन्ति, न चेते अरियानं दस्साविनो नाम.

तत्रिदं वत्थु – चित्तलपब्बतवासिनो किर खीणासवत्थेरस्स उपट्ठाको वुड्ढपब्बजितो एकदिवसं थेरेन सद्धिं पिण्डाय चरित्वा, थेरस्स पत्तचीवरं गहेत्वा, पिट्ठितो आगच्छन्तो थेरं पुच्छि – ‘‘अरिया नाम, भन्ते, कीदिसा’’ति? थेरो आह – ‘‘इधेकच्चो महल्लको अरियानं पत्तचीवरं गहेत्वा वत्तपटिवत्तं कत्वा सहचरन्तोपि नेव अरिये जानाति, एवं दुज्जानावुसो, अरिया’’ति. एवं वुत्तेपि सो नेव अञ्ञासि. तस्मा न चक्खुना दस्सनं दस्सनं, ञाणेन दस्सनमेव दस्सनं. यथाह – ‘‘किं ते, वक्कलि, इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन? यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सति. यो मं पस्सति, सो धम्मं पस्सती’’ति (सं. नि. ३.८७). तस्मा चक्खुना पस्सन्तोपि ञाणेन अरियेहि दिट्ठं अनिच्चादिलक्खणं अपस्सन्तो, अरियाधिगतञ्च धम्मं अनधिगच्छन्तो अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च अदिट्ठत्ता ‘‘अरियानं अदस्सावी’’ति वेदितब्बो.

अरियधम्मस्स अकोविदोति, सतिपट्ठानादिभेदे अरियधम्मे अकुसलो. अरियधम्मे अविनीतोति एत्थ पन –

‘‘दुविधो विनयो नाम, एकमेकेत्थ पञ्चधा;

अभावतो तस्स अयं, अविनीतोति वुच्चति’’.

अयञ्हि संवरविनयो पहानविनयोति दुविधो विनयो. एत्थ च दुविधेपि विनये एकमेको विनयो पञ्चधा भिज्जति. संवरविनयोपि हि सीलसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरोति पञ्चविधो. पहानविनयोपि तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं समुच्छेदप्पहानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधो.

तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’ति (विभ. ५११) अयं सीलसंवरो. ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’ति अयं (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) सतिसंवरो.

‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि,

पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति. (सु. नि. १०४१; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस.४) –

अयं ञाणसंवरो. ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’ति (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४; ६.५८) अयं खन्तिसंवरो. ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’ति (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४; ६.५८) अयं वीरियसंवरो. सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्च कायदुच्चरितादीनं संवरणतो ‘‘संवरो’’ विनयनतो ‘‘विनयो’’ति वुच्चति. एवं ताव संवरविनयो पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो.

तथा यं नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसु पटिपक्खभावतो दीपालोकेनेव तमस्स, तेन तेन विपस्सनाञाणेन तस्स तस्स अनत्थस्स पहानं. सेय्यथिदं – नामरूपववत्थानेन सक्कायदिट्ठिया, पच्चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथीभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘‘अहं ममा’’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभये अभयसञ्ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्ञाय, निब्बिदानुपस्सनाय अभिरतिसञ्ञाय, मुच्चितुकम्यताञाणेन अमुच्चितुकामताय. उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन धम्मट्ठितियं निब्बाने च पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तगाहस्स पहानं, एतं तदङ्गप्पहानं नाम.

यं पन उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिभावनिवारणतो घटप्पहारेनेव उदकपिट्ठे सेवालस्स, तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानं, एतं विक्खम्भनप्पहानं नाम. यं चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो सन्ताने ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना नयेन (ध. स. २७७; विभ. ६२८) वुत्तस्स समुदयपक्खिकस्स किलेसगणस्स अच्चन्तं अप्पवत्तिभावेन पहानं, इदं समुच्छेदप्पहानं नाम. यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं, एतं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं नाम.

यं सब्बसङ्खतनिस्सटत्ता पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं निस्सरणप्पहानं नाम. सब्बम्पि चेतं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति. तंतंपहानवतो वा तस्स तस्स विनयस्स सम्भवतोपेतं ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति. एवं पहानविनयोपि पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो.

एवमयं सङ्खेपतो दुविधो, भेदतो च दसविधो विनयो भिन्नसंवरत्ता पहातब्बस्स च अप्पहीनत्ता यस्मा एतस्स अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स नत्थि, तस्मा अभावतो तस्स अयं ‘‘अविनीतो’’ति वुच्चतीति. एस नयो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतोति एत्थापि. निन्नानाकरणञ्हि एतं अत्थतो. यथाह –

‘‘येव ते अरिया, तेव ते सप्पुरिसा. येव ते सप्पुरिसा, तेव ते अरिया. यो एव सो अरियानं धम्मो, सो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो. यो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो, सो एव सो अरियानं धम्मो. येव ते अरियविनया, तेव ते सप्पुरिसविनया. येव ते सप्पुरिसविनया, तेव ते अरियविनया. अरियेति वा सप्पुरिसेति वा, अरियधम्मेति वा सप्पुरिसधम्मेति वा, अरियविनयेति वा सप्पुरिसविनयेति वा एसेसे एके एकट्ठे समे समभागे तज्जाते तञ्ञेवा’’ति.

रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति, ‘‘यं रूपं, सो अहं, यो अहं, तं रूप’’न्ति रूपञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि नाम तेलप्पदीपस्स झायतो या अच्चि, सो वण्णो. यो वण्णो, सा अच्चीति अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति, एवमेव इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे… अद्वयं समनुपस्सतीति एवं रूपं ‘‘अत्ता’’ति दिट्ठिपस्सनाय पस्सति. रूपवन्तं वा अत्तानन्ति अरूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा छायावन्तं रुक्खं विय तं रूपवन्तं समनुपस्सति. अत्तनि वा रूपन्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा पुप्फस्मिं गन्धं विय अत्तनि रूपं समनुपस्सति. रूपस्मिं वा अत्तानन्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा करण्डके मणिं विय तं अत्तानं रूपस्मिं समनुपस्सति. परियुट्ठट्ठायीति परियुट्ठानाकारेन अभिभवनाकारेन ठितो, ‘‘अहं रूपं, मम रूप’’न्ति एवं तण्हादिट्ठीहि गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गण्हनको नाम होतीति अत्थो. तस्स तं रूपन्ति तस्स तं एवं गहितं रूपं. वेदनादीसुपि एसेव नयो.

तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति सुद्धरूपमेव अत्ताति कथितं. ‘‘रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं, वेदनं अत्ततो…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमेसु सत्तसु ठानेसु अरूपं अत्ताति कथितं. ‘‘वेदनावन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा वेदनं, वेदनाय वा अत्तान’’न्ति एवं चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेन द्वादससु ठानेसु रूपारूपमिस्सको अत्ता कथितो. तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमेसु पञ्चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता, अवसेसेसु सस्सतदिट्ठीति एवमेत्थ पन्नरस भवदिट्ठियो पञ्च विभवदिट्ठियो होन्ति, ता सब्बापि मग्गावरणा, न सग्गावरणा, पठममग्गवज्झाति वेदितब्बा.

एवं खो, गहपति, आतुरकायो चेव होति आतुरचित्तो चाति कायो नाम बुद्धानम्पि आतुरोयेव. चित्तं पन रागदोसमोहानुगतं आतुरं नाम, तं इध दस्सितं. नो च आतुरचित्तोति इध निक्किलेसताय चित्तस्स अनातुरभावो दस्सितो. इति इमस्मिं सुत्ते लोकियमहाजनो आतुरकायो चेव आतुरचित्तो चाति दस्सितो, खीणासवा आतुरकाया अनातुरचित्ता, सत्त सेखा नेव आतुरचित्ता, न अनातुरचित्ताति वेदितब्बा. भजमाना पन अनातुरचित्ततंयेव भजन्तीति. पठमं.

२. देवदहसुत्तवण्णना

२. दुतिये देवदहन्ति देवा वुच्चन्ति राजानो, तेसं मङ्गलदहो, सयंजातो वा सो दहोति, तस्मा ‘‘देवदहो’’ति वुत्तो. तस्स अविदूरे निगमो देवदहन्त्वेव नपुंसकलिङ्गवसेन सङ्खं गतो. पच्छाभूमगमिकाति पच्छाभूमं अपरदिसायं निविट्ठं जनपदं गन्तुकामा. निवासन्ति तेमासं वस्सावासं. अपलोकितोति आपुच्छितो. अपलोकेथाति आपुच्छथ. कस्मा थेरं आपुच्छापेति? ते सभारे कातुकामताय. यो हि एकविहारे वसन्तोपि सन्तिकं न गच्छति पक्कमन्तो अनापुच्छा पक्कमति, अयं निब्भारो नाम. यो एकविहारे वसन्तोपि आगन्त्वा पस्सति, पक्कमन्तो आपुच्छति, अयं सभारो नाम. इमेपि भिक्खू भगवा ‘‘एवमिमे सीलादीहि वड्ढिस्सन्ती’’ति सभारे कातुकामो आपुच्छापेति.

पण्डितोति धातुकोसल्लादिना चतुब्बिधेन पण्डिच्चेन समन्नागतो. अनुग्गाहकोति आमिसानुग्गहेन च धम्मानुग्गहेन चाति द्वीहिपि अनुग्गहेहि अनुग्गाहको. थेरो किर अञ्ञे भिक्खू विय पातोव पिण्डाय अगन्त्वा सब्बभिक्खूसु गतेसु सकलं सङ्घारामं अनुविचरन्तो असम्मट्ठट्ठानं सम्मज्जति, अछड्डितं कचवरं छड्डेति, सङ्घारामे दुन्निक्खित्तानि मञ्चपीठदारुभण्डमत्तिकाभण्डानि पटिसामेति. किं कारणा? ‘‘मा अञ्ञतित्थिया विहारं पविट्ठा दिस्वा परिभवं अकंसू’’ति. ततो गिलानसालं गन्त्वा गिलाने अस्सासेत्वा ‘‘केनत्थो’’ति पुच्छित्वा येन अत्थो होति, तदत्थं तेसं दहरसामणेरे आदाय भिक्खाचारवत्तेन वा सभागट्ठाने वा भेसज्जं परियेसित्वा तेसं दत्वा, ‘‘गिलानुपट्ठानं नाम बुद्धपच्चेकबुद्धेहि वण्णितं, गच्छथ सप्पुरिसा अप्पमत्ता होथा’’ति ते पेसेत्वा सयं पिण्डाय चरित्वा उपट्ठाककुले वा भत्तकिच्चं कत्वा विहारं गच्छति. इदं तावस्स निबद्धवासट्ठाने आचिण्णं.

भगवति पन चारिकं चरमाने ‘‘अहं अग्गसावको’’ति उपाहनं आरुय्ह छत्तं गहेत्वा पुरतो पुरतो न गच्छति. ये पन तत्थ महल्लका वा आबाधिका वा अतिदहरा वा, तेसं रुज्जनट्ठानानि तेलेन मक्खापेत्वा पत्तचीवरं अत्तनो दहरसामणेरेहि गाहापेत्वा तंदिवसं वा दुतियदिवसं वा ते गण्हित्वाव गच्छति. एकदिवसञ्हि तञ्ञेव आयस्मन्तं अतिविकाले सम्पत्तत्ता सेनासनं अलभित्वा, चीवरकुटियं निसिन्नं दिस्वा, सत्था पुनदिवसे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा, हत्थिवानरतित्तिरवत्थुं कथेत्वा, ‘‘यथावुड्ढं सेनासनं दातब्ब’’न्ति सिक्खापदं पञ्ञापेसि. एवं तावेस आमिसानुग्गहेन अनुग्गण्हाति. ओवदन्तो पनेस सतवारम्पि सहस्सवारम्पि ताव ओवदति, याव सो पुग्गलो सोतापत्तिफले पतिट्ठाति, अथ नं विस्सज्जेत्वा अञ्ञं ओवदति. इमिना नयेन ओवदतो चस्स ओवादे ठत्वा अरहत्तं पत्ता गणनपथं अतिक्कन्ता. एवं धम्मानुग्गहेन अनुग्गण्हाति.

पच्चस्सोसुन्ति ते भिक्खू ‘‘अम्हाकं नेव उपज्झायो, न आचरियो न सन्दिट्ठसम्भत्तो. किं तस्स सन्तिके करिस्सामा’’ति? तुण्हीभावं अनापज्जित्वा ‘‘एवं, भन्ते’’ति सत्थु वचनं सम्पटिच्छिंसु. एळगलागुम्बेति गच्छमण्डपके. सो किर एळगलागुम्बो धुवसलिलट्ठाने जातो. अथेत्थ चतूहि पादेहि मण्डपं कत्वा तस्स उपरि तं गुम्बं आरोपेसुं, सो तं मण्डपं छादेसि. अथस्स हेट्ठा इट्ठकाहि परिचिनित्वा वालिकं ओकिरित्वा आसनं पञ्ञापयिंसु. सीतलं दिवाट्ठानं उदकवातो वायति. थेरो तस्मिं निसीदि. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘एळगलागुम्बे’’ति.

नानावेरज्जगतन्ति एकस्स रञ्ञो रज्जतो नानाविधं रज्जगतं. विरज्जन्ति अञ्ञं रज्जं. यथा हि सदेसतो अञ्ञो विदेसो, एवं निवुत्थरज्जतो अञ्ञं रज्जं विरज्जं नाम, तं वेरज्जन्ति वुत्तं. खत्तियपण्डिताति बिम्बिसारकोसलराजादयो पण्डितराजानो. ब्राह्मणपण्डिताति चङ्कीतारुक्खादयो पण्डितब्राह्मणा. गहपतिपण्डिताति चित्तसुदत्तादयो पण्डितगहपतयो. समणपण्डिताति सभियपिलोतिकादयो पण्डितपरिब्बाजका. वीमंसकाति अत्थगवेसिनो. किंवादीति किं अत्तनो दस्सनं वदति, किं लद्धिकोति अत्थो. किमक्खायीति किं सावकानं ओवादानुसासनिं आचिक्खति? धम्मस्स चानुधम्मन्ति भगवता वुत्तब्याकरणस्स अनुब्याकरणं. सहधम्मिकोति सकारणो. वादानुवादोति भगवता वुत्तवादस्स अनुवादो. ‘‘वादानुपातो’’तिपि पाठो, सत्थु वादस्स अनुपातो अनुपतनं, अनुगमनन्ति अत्थो. इमिनापि वादं अनुगतो वादोयेव दीपितो होति.

अविगतरागस्सातिआदीसु तण्हावसेनेव अत्थो वेदितब्बो. तण्हा हि रज्जनतो रागो, छन्दियनतो छन्दो, पियायनट्ठेन पेमं, पिवितुकामट्ठेन पिपासा, अनुदहनट्ठेन परिळाहोति वुच्चति. अकुसले चावुसो, धम्मेतिआदि कस्मा आरद्धं? पञ्चसु खन्धेसु अवीतरागस्स आदीनवं, वीतरागस्स च आनिसंसं दस्सेतुं. तत्र अविघातोति निद्दुक्खो. अनुपायासोति निरुपतापो. अपरिळाहोति निद्दाहो. एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. दुतियं.

३. हालिद्दिकानिसुत्तवण्णना

३. ततिये अवन्तीसूति अवन्तिदक्खिणापथसङ्खाते अवन्तिरट्ठे. कुररघरेति एवंनामके नगरे. पपातेति एकतो पपाते. तस्स किर पब्बतस्स एकं पस्सं छिन्दित्वा पातितं विय अहोसि. ‘‘पवत्ते’’तिपि पाठो, नानातित्थियानं लद्धिपवत्तट्ठानेति अत्थो. इति थेरो तस्मिं रट्ठे तं नगरं निस्साय तस्मिं पब्बते विहरति. हालिद्दिकानीति एवंनामको. अट्ठकवग्गिये मागण्डियपञ्हेति अट्ठकवग्गिकम्हि मागण्डियपञ्हो नाम अत्थि, तस्मिं पञ्हे. रूपधातूति रूपक्खन्धो अधिप्पेतो. रूपधातुरागविनिबद्धन्ति रूपधातुम्हि रागेन विनिबद्धं. विञ्ञाणन्ति कम्मविञ्ञाणं. ओकसारीति गेहसारी आलयसारी.

कस्मा पनेत्थ ‘‘विञ्ञाणधातु खो, गहपती’’ति न वुत्तन्ति? सम्मोहविघातत्थं. ‘‘ओको’’ति हि अत्थतो पच्चयो वुच्चति, पुरेजातञ्च कम्मविञ्ञाणं पच्छाजातस्स कम्मविञ्ञाणस्सपि विपाकविञ्ञाणस्सपि विपाकविञ्ञाणञ्च विपाकविञ्ञाणस्सपि कम्मविञ्ञाणस्सपि पच्चयो होति, तस्मा ‘‘कतरं नु खो इध विञ्ञाण’’न्ति? सम्मोहो भवेय्य, तस्स विघातत्थं तं अगहेत्वा असम्भिन्नाव देसना कता. अपिच आरम्मणवसेन चतस्सो अभिसङ्खारविञ्ञाणट्ठितियो वुत्ताति ता दस्सेतुम्पि इध विञ्ञाणं न गहितं.

उपयुपादानाति तण्हूपयदिट्ठूपयवसेन द्वे उपया, कामुपादानादीनि चत्तारि उपादानानि च. चेतसो अधिट्ठानाभिनिवेसानुसयाति अकुसलचित्तस्स अधिट्ठानभूता चेव अभिनिवेसभूता च अनुसयभूता च. तथागतस्साति सम्मासम्बुद्धस्स. सब्बेसम्पि हि खीणासवानं एते पहीनाव, सत्थु पन खीणासवभावो लोके अतिपाकटोति उपरिमकोटिया एवं वुत्तं. विञ्ञाणधातुयाति इध विञ्ञाणं कस्मा गहितं? किलेसप्पहानदस्सनत्थं. किलेसा हि न केवलं चतूसुयेव खन्धेसु पहीना पहीयन्ति, पञ्चसुपि पहीयन्तियेवाति किलेसप्पहानदस्सनत्थं गहितं. एवं खो, गहपति, अनोकसारी होतीति एवं कम्मविञ्ञाणेन ओकं असरन्तेन अनोकसारी नाम होति.

रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धाति रूपमेव किलेसानं पच्चयट्ठेन निमित्तं, आरम्मणकिरियसङ्खातनिवासनट्ठानट्ठेन निकेतन्ति रूपनिमित्तनिकेतं. विसारो च विनिबन्धो च विसारविनिबन्धा. उभयेनपि हि किलेसानं पत्थटभावो च विनिबन्धनभावो च वुत्तो, रूपनिमित्तनिकेते विसारविनिबन्धाति रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा, तस्मा रूपनिमित्तनिकेतम्हि उप्पन्नेन किलेसविसारेन चेव किलेसबन्धनेन चाति अत्थो. निकेतसारीति वुच्चतीति आरम्मणकरणवसेन निवासनट्ठानं सारीति वुच्चति. पहीनाति ते रूपनिमित्तनिकेतकिलेसविसारविनिबन्धा पहीना.

कस्मा पनेत्थ पञ्चक्खन्धा ‘‘ओका’’ति वुत्ता, छ आरम्मणानि ‘‘निकेत’’न्ति? छन्दरागस्स बलवदुब्बलताय. समानेपि हि एतेसं आलयट्ठेन विसयभावे ओकोति निच्चनिवासनट्ठानगेहमेव वुच्चति, निकेतन्ति ‘‘अज्ज असुकट्ठाने कीळिस्सामा’’ति कतसङ्केतट्ठानं निवासट्ठानं उय्यानादि. तत्थ यथा पुत्तदारधनधञ्ञपुण्णगेहे छन्दरागो बलवा होति, एवं अज्झत्तिकेसु खन्धेसु. यथा पन उय्यानट्ठानादीसु ततो दुब्बलतरो होति, एवं बाहिरेसु छसु आरम्मणेसूति छन्दरागस्स बलवदुब्बलताय एवं देसना कताति वेदितब्बो.

सुखितेसु सुखितोति उपट्ठाकेसु धनधञ्ञलाभादिवसेन सुखितेसु ‘‘इदानाहं मनापं भोजनं लभिस्सामी’’ति गेहसितसुखेन सुखितो होति, तेहि पत्तसम्पत्तिं अनुभवमानो विय चरति. दुक्खितेसु दुक्खितोति तेसं केनचिदेव कारणेन दुक्खे उप्पन्ने सयं द्विगुणेन दुक्खेन दुक्खितो होति. किच्चकरणीयेसूति किच्चसङ्खातेसु करणीयेसु. तेसु योगं आपज्जतीति उपयोगं सयं तेसं किच्चानं कत्तब्बतं आपज्जति. कामेसूति वत्थुकामेसु. एवं खो, गहपति, कामेहि अरित्तो होतीति एवं किलेसकामेहि अरित्तो होति अन्तो कामानं भावेन अतुच्छो. सुक्कपक्खो तेसं अभावेन रित्तो तुच्छोति वेदितब्बो.

पुरक्खरानोति वट्टं पुरतो कुरुमानो. एवंरूपो सियन्तिआदीसु दीघरस्सकाळोदातादीसु रूपेसु ‘‘एवंरूपो नाम भवेय्य’’न्ति पत्थेति. सुखादीसु वेदनासु एवंवेदनो नाम; नीलसञ्ञादीसु सञ्ञासु एवं सञ्ञो नाम; पुञ्ञाभिसङ्खारादीसु सङ्खारेसु एवंसङ्खारो नाम; चक्खुविञ्ञाणादीसु विञ्ञाणेसु ‘‘एवं विञ्ञाणो नाम भवेय्य’’न्ति पत्थेति.

अपुरक्खरानोति वट्टं पुरतो अकुरुमानो. सहितं मे, असहितं तेति तुय्हं वचनं असहितं असिलिट्ठं, मय्हं सहितं सिलिट्ठं मधुरपानसदिसं. अधिचिण्णं ते विपरावत्तन्ति यं तुय्हं दीघेन कालेन परिचितं सुप्पगुणं, तं मम वादं आगम्म सब्बं खणेन विपरावत्तं निवत्तं. आरोपितो ते वादोति तुय्हं दोसो मया आरोपितो. चर वादप्पमोक्खायाति तं तं आचरियं उपसङ्कमित्वा उत्तरि परियेसन्तो इमस्स वादस्स मोक्खाय चर आहिण्डाहि. निब्बेठेहि वा सचे पहोसीति अथ सयमेव पहोसि, इधेव निब्बेठेहीति. ततियं.

४. दुतियहालिद्दिकानिसुत्तवण्णना

४. चतुत्थे सक्कपञ्हेति चूळसक्कपञ्हे, महासक्कपञ्हेपेतं वुत्तमेव. तण्हासङ्खयविमुत्ताति तण्हासङ्खये निब्बाने तदारम्मणाय फलविमुत्तिया विमुत्ता. अच्चन्तनिट्ठाति अन्तं अतिक्कन्तनिट्ठा सततनिट्ठा. सेसपदेसुपि एसेव नयो. चतुत्थं.

५. समाधिसुत्तवण्णना

५. पञ्चमे समाधिन्ति इदं भगवा ते भिक्खू चित्तेकग्गताय परिहायन्ते दिस्वा, ‘‘चित्तेकग्गतं लभन्तानं इमेसं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा आह. अभिनन्दतीति पत्थेति. अभिवदतीति ताय अभिनन्दनाय ‘‘अहो पियं इट्ठं कन्तं मनाप’’न्ति वदति. वाचं अभिनन्दन्तोपि च तं आरम्मणं निस्साय एवं लोभं उप्पादेन्तो अभिवदतियेव नाम. अज्झोसाय तिट्ठतीति गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गण्हाति. या रूपे नन्दीति या सा रूपे बलवपत्थनासङ्खाता नन्दी. तदुपादानन्ति तं गहणट्ठेन उपादानं. नाभिनन्दतीति न पत्थेति. नाभिवदतीति पत्थनावसेन न ‘‘इट्ठं कन्त’’न्ति वदति. विपस्सनाचित्तेन चेतसा ‘‘अनिच्चं दुक्ख’’न्ति वचीभेदं करोन्तोपि नाभिवदतियेव. पञ्चमं.

६. पटिसल्लाणसुत्तवण्णना

६. छट्ठे पटिसल्लाणेति इदं भगवा ते भिक्खू कायविवेकेन परिहायन्ते दिस्वा ‘‘कायविवेकं लभन्तानं इमेसं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा आह. छट्ठं.

७. उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना

७. सत्तमे उपादापरितस्सनन्ति गहणेन उप्पन्नं परितस्सनं. अनुपादाअपरितस्सनन्ति अग्गहणेन अपरितस्सनं. रूपविपरिणामानुपरिवत्तिविञ्ञाणं होतीति ‘‘मम रूपं विपरिणत’’न्ति वा ‘‘अहु वत मेतं, दानि वत मे नत्थी’’ति वा आदिना नयेन कम्मविञ्ञाणं रूपस्स भेदानुपरिवत्ति होति. विपरिणामानुपरिवत्तिजाति विपरिणामस्स अनुपरिवत्तितो विपरिणामारम्मणचित्ततो जाता. परितस्सना धम्मसमुप्पादाति तण्हापरितस्सना च अकुसलधम्मसमुप्पादा च. चित्तन्ति कुसलचित्तं. परियादाय तिट्ठन्तीति परियादियित्वा तिट्ठन्ति. उत्तासवाति सउत्तासो. विघातवाति सविघातो सदुक्खो. अपेक्खवाति सालयो. उपादाय च परितस्सतीति गण्हित्वा परितस्सको नाम होति. न रूपविपरिणामानुपरिवत्तीति खीणासवस्स कम्मविञ्ञाणमेव नत्थि, तस्मा रूपभेदानुपरिवत्ति न होतीति वत्तुं वट्टति. सत्तमं.

८. दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना

८. अट्ठमे तण्हामानदिट्ठिवसेन देसना कता. इति पटिपाटिया चतूसु सुत्तेसु वट्टविवट्टमेव कथितं. अट्ठमं.

९. कालत्तयअनिच्चसुत्तवण्णना

९. नवमे को पन वादो पच्चुप्पन्नस्साति पच्चुप्पन्नम्हि कथाव का, अनिच्चमेव तं. ते किर भिक्खू अतीतानागतं अनिच्चन्ति सल्लक्खेत्वा पच्चुप्पन्ने किलमिंसु, अथ नेसं इतो अतीतानागतेपि ‘‘पच्चुप्पन्नं अनिच्च’’न्ति वुच्चमाने बुज्झिस्सन्तीति अज्झासयं विदित्वा सत्था पुग्गलज्झासयेन इमं देसनं देसेसि. नवमं.

१०-११. कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना

१०-११. दसमेकादसमानि दुक्खं अनत्ताति पदेहि विसेसेत्वा तथारूपेनेव पुग्गलज्झासयेन कथितानीति. दसमेकादसमानि.

नकुलपितुवग्गो पठमो.

२. अनिच्चवग्गो

१-१०. अनिच्चसुत्तादिवण्णना

१२-२१. अनिच्चवग्गे परियोसानसुत्तं पुच्छावसिकं, सेसानि तथा तथा बुज्झनकानञ्च वसेन देसितानीति. पठमादीनि.

अनिच्चवग्गो दुतियो.

३. भारवग्गो

१. भारसुत्तवण्णना

२२. भारवग्गस्स पठमे पञ्चुपादानक्खन्धातिस्स वचनीयन्ति पञ्चुपादानक्खन्धा इति अस्स वचनीयं, एवं वत्तब्बं भवेय्याति अत्थो. अयं वुच्चति, भिक्खवे, भारोति ये इमे पञ्चुपादानक्खन्धा, अयं भारोति वुच्चति. केनट्ठेनाति? परिहारभारियट्ठेन. एतेसञ्हि ठापनगमननिसीदापननिपज्जापनन्हापनमण्डनखादापनभुञ्जापनादिपरिहारो भारियोति परिहारभारियट्ठेन भारोति वुच्चति. एवंनामोति तिस्सो दत्तोतिआदिनामो. एवंगोत्तोति कण्हायनो वच्छायनोतिआदिगोत्तो. इति वोहारमत्तसिद्धं पुग्गलं ‘‘भारहारो’’ति कत्वा दस्सेति. पुग्गलो हि पटिसन्धिक्खणेयेव खन्धभारं उक्खिपित्वा दसपि वस्सानि वीसतिपि वस्ससतम्पीति यावजीवं इमं खन्धभारं न्हापेन्तो भोजेन्तो मुदुसम्फस्समञ्चपीठेसु निसीदापेन्तो निपज्जापेन्तो परिहरित्वा चुतिक्खणे छड्डेत्वा पुन पटिसन्धिक्खणे अपरं खन्धभारं आदियति, तस्मा भारहारोति जातो.

पोनोभविकाति पुनब्भवनिब्बत्तिका. नन्दीरागसहगताति नन्दिरागेन सह एकत्तमेव गता. तब्भावसहगतञ्हि इध अधिप्पेतं. तत्र तत्राभिनन्दिनीति उपपत्तिट्ठाने वा रूपादीसु वा आरम्मणेसु तत्थ तत्थ अभिनन्दनसीलाव. कामतण्हादीसु पञ्चकामगुणिको रागो कामतण्हा नाम, रूपारूपभवरागो झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो रागोति अयं भवतण्हा नाम, उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो विभवतण्हा नाम. भारादानन्ति भारगहणं. तण्हाय हि एस भारं आदियति. असेसविरागनिरोधोतिआदि सब्बं निब्बानस्सेव वेवचनं. तञ्हि आगम्म तण्हा असेसतो विरज्जति निरुज्झति चजियति पटिनिस्सज्जियति विमुच्चति, नत्थि चेत्थ कामालयो वा दिट्ठालयो वाति निब्बानं एतानि नामानि लभति. समूलं तण्हन्ति तण्हाय अविज्जा मूलं नाम. अब्बुय्हाति अरहत्तमग्गेन तं समूलकं उद्धरित्वा. निच्छातो परिनिब्बुतोति नित्तण्हो परिनिब्बुतो नामाति वत्तुं वट्टतीति. पठमं.

२. परिञ्ञसुत्तवण्णना

२३. दुतिये परिञ्ञेय्येति परिजानितब्बे, समतिक्कमितब्बेति अत्थो. परिञ्ञन्ति अच्चन्तपरिञ्ञं, समतिक्कमन्ति अत्थो. रागक्खयोतिआदि निब्बानस्स नामं. तञ्हि अच्चन्तपरिञ्ञा नाम. दुतियं.

३. अभिजानसुत्तवण्णना

२४. ततिये अभिजानन्ति अभिजानन्तो. इमिना ञातपरिञ्ञा कथिता, दुतियपदेन तीरणपरिञ्ञा, ततियचतुत्थेहि पहानपरिञ्ञाति इमस्मिं सुत्ते तिस्सो परिञ्ञा कथिताति. ततियं.

४-९. छन्दरागसुत्तादिवण्णना

२५-३०. चतुत्थादीनि धातुसंयुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. पटिपाटिया पनेत्थ पञ्चमछट्ठसत्तमेसु चत्तारि सच्चानि कथितानि, अट्ठमनवमेसु वट्टविवट्टं. चतुत्थादीनि.

१०. अघमूलसुत्तवण्णना

३१. दसमे अघन्ति दुक्खं. एवमेत्थ दुक्खलक्खणमेव कथितं. दसमं.

११. पभङ्गुसुत्तवण्णना

३२. एकादसमे पभङ्गुन्ति पभिज्जनसभावं. एवमिध अनिच्चलक्खणमेव कथितन्ति. एकादसमं.

भारवग्गो ततियो.

४. नतुम्हाकवग्गो

१. नतुम्हाकसुत्तवण्णना

३३. नतुम्हाकवग्गस्स पठमे पजहथाति छन्दरागप्पहानेन पजहथ. तिणादीसु तिणं नाम अन्तोफेग्गु बहिसारं तालनाळिकेरादि. कट्ठं नाम अन्तोसारं बहिफेग्गु खदिरसालसाकपनसादि. साखा नाम रुक्खस्स बाहा विय निक्खन्ता. पलासं नाम तालनाळिकेरपण्णादि. पठमं.

२. दुतियनतुम्हाकसुत्तवण्णना

३४. दुतियं विना उपमाय बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं. दुतियं.

३. अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३५. ततिये रूपञ्चे, भन्ते, अनुसेतीति यदि रूपं अनुसेति. तेन सङ्खं गच्छतीति कामरागादीसु येन अनुसयेन तं रूपं अनुसेति, तेनेव अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति पण्णत्तिं गच्छति. न तेन सङ्खं गच्छतीति तेन अभूतेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं न गच्छतीति. ततियं.

४. दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३६. चतुत्थे तं अनुमीयतीति तं अनुसयितं रूपं मरन्तेन अनुसयेन अनुमरति. न हि आरम्मणे भिज्जमाने तदारम्मणा धम्मा तिट्ठन्ति. यं अनुमीयतीति यं रूपं येन अनुसयेन अनुमरति. तेन सङ्खं गच्छतीति तेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छति. अथ वा यन्ति करणवचनमेतं, येन अनुसयेन अनुमीयति, तेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छतीति अत्थो. चतुत्थं.

५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना

३७-३८. पञ्चमे ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायतीति धरमानस्स जीवमानस्स जरा पञ्ञायति. ठितीति हि जीवितिन्द्रियसङ्खाताय अनुपालनाय नामं. अञ्ञथत्तन्ति जराय. तेनाहु पोराणा –

‘‘उप्पादो जाति अक्खातो, भङ्गो वुत्तो वयोति च;

अञ्ञथत्तं जरा वुत्ता, ठिती च अनुपालना’’ति.

एवं एकेकस्स खन्धस्स उप्पादजराभङ्गसङ्खातानि तीणि लक्खणानि होन्ति यानि सन्धाय वुत्तं ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सङ्खतस्स सङ्खतलक्खणानी’’ति (अ. नि. ३.४७).

तत्थ सङ्खतं नाम पच्चयनिब्बत्तो यो कोचि सङ्खारो. सङ्खारो च न लक्खणं, लक्खणं न सङ्खारो, न च सङ्खारेन विना लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं विना सङ्खारो, लक्खणेन पन सङ्खारो पाकटो होति. यथा हि न च गावीयेव लक्खणं, लक्खणमेव न गावी, नापि गाविं मुञ्चित्वा लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं मुञ्चित्वा गाविं, लक्खणेन पन गावी पाकटा होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.

तत्थ सङ्खारानं उप्पादक्खणे सङ्खारोपि उप्पादलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. ‘‘उप्पादोपी’’ति वुत्ते सङ्खारोपि जरालक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. अपरे पन वदन्ति ‘‘अरूपधम्मानं जराखणो नाम न सक्का पञ्ञापेतुं, सम्मासम्बुद्धो च ‘वेदनाय उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठिताय अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’ति वदन्तो अरूपधम्मानम्पि तीणि लक्खणानि पञ्ञापेति, तानि अत्थिक्खणं उपादाय लब्भन्ती’’ति वत्वा –

‘‘अत्थिता सब्बधम्मानं, ठिति नाम पवुच्चति;

तस्सेव भेदो मरणं, सब्बदा सब्बपाणिन’’न्ति. –

इमाय आचरियगाथाय तमत्थं साधेन्ति. अथ वा सन्ततिवसेन ठानं ठितीति वेदितब्बन्ति च वदन्ति. यस्मा पन सुत्ते अयं विसेसो नत्थि, तस्मा आचरियमतिया सुत्तं अपटिबाहेत्वा सुत्तमेव पमाणं कत्तब्बं. छट्ठं उत्तानमेव. पञ्चमछट्ठानि.

७-१०. अनुधम्मसुत्तादिवण्णना

३९-४२. सत्तमे धम्मानुधम्मप्पटिपन्नस्साति नवन्नं लोकुत्तरधम्मानं अनुलोमधम्मं पुब्बभागपटिपदं पटिपन्नस्स. अयमनुधम्मोति अयं अनुलोमधम्मो होति. निब्बिदाबहुलोति उक्कण्ठनबहुलो हुत्वा. परिजानातीति तीहि परिञ्ञाहि परिजानाति. परिमुच्चतीति मग्गक्खणे उप्पन्नाय पहानपरिञ्ञाय परिमुच्चति. एवं इमस्मिं सुत्ते मग्गोव कथितो होति, तथा इतो परेसु तीसु. इध पन अनुपस्सना अनियमिता, तेसु नियमिता. तस्मा इधापि सा तत्थ नियमितवसेनेव नियमेतब्बा. न हि सक्का तीसु अञ्ञतरं अनुपस्सनं विना निब्बिन्दितुं परिजानितुं वाति. सत्तमादीनि.

नतुम्हाकवग्गो चतुत्थो.

५. अत्तदीपवग्गो

१. अत्तदीपसुत्तवण्णना

४३. अत्तदीपवग्गस्स पठमे अत्तदीपाति अत्तानं दीपं ताणं लेणं गतिं परायणं पतिट्ठं कत्वा विहरथाति अत्थो. अत्तसरणाति इदं तस्सेव वेवचनं. अनञ्ञसरणाति इदं अञ्ञस्स सरणपटिक्खेपवचनं. न हि अञ्ञो अञ्ञस्स सरणं होति अञ्ञस्स वायामेन अञ्ञस्स असिज्झनतो, वुत्तम्पि चेतं –

‘‘अत्ता हि अत्तनो नाथो,

को हि नाथो परो सिया’’ति. (ध. प. १६०);

तेनाह ‘‘अनञ्ञसरणा’’ति. को पनेत्थ अत्ता नाम? लोकियलोकुत्तरो धम्मो. तेनेवाह – ‘‘धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्ञसरणा’’ति. योनीति कारणं – ‘‘योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२२७) विय. किंपहोतिकाति किंपभुतिका, कुतो पभवन्तीति अत्थो? रूपस्स त्वेवाति इदं तेसंयेव सोकादीनं पहानदस्सनत्थं आरद्धं. न परितस्सतीति न गण्हाति न गहति. तदङ्गनिब्बुतोति तेन विपस्सनङ्गेन किलेसानं निब्बुतत्ता तदङ्गनिब्बुतो. इमस्मिं सुत्ते विपस्सनाव कथिता. पठमं.

२. पटिपदासुत्तवण्णना

४४. दुतिये दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सनाति यस्मा सक्कायो दुक्खं, तस्स च समुदयगामिनी पटिपदा नाम ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एवं दिट्ठिसमनुपस्सना वुत्ता, तस्मा दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सनाति अयमेत्थ अत्थो होति. दुक्खनिरोधगामिनी समनुपस्सनाति एत्थ सह विपस्सनाय चतुमग्गञाणं ‘‘समनुपस्सना’’ति वुत्तं. इति इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं. दुतियं.

३. अनिच्चसुत्तवण्णना

४५. ततिये सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय दट्ठब्बं. विरज्जति विमुच्चतीति मग्गक्खणे विरज्जति, फलक्खणे विमुच्चति. अनुपादाय आसवेहीति अनुप्पादनिरोधेन निरुद्धेहि आसवेहि अगहेत्वा इति विमुच्चति. रूपधातुयातिआदि पच्चवेक्खणदस्सनत्थं वुत्तं. सह फलेन पच्चवेक्खणदस्सनत्थन्तिपि वदन्तियेव. ठितन्ति उपरि कत्तब्बकिच्चाभावेन ठितं. ठितत्ता सन्तुस्सितन्ति पत्तब्बं पत्तभावेन सन्तुट्ठं. पच्चत्तंयेव परिनिब्बायतीति सयमेव परिनिब्बायति. ततियं.

४. दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना

४६. चतुत्थे पुब्बन्तानुदिट्ठियोति पुब्बन्तं अनुगता अट्ठारस दिट्ठियो न होन्ति. अपरन्तानुदिट्ठियोति अपरन्तं अनुगता चतुचत्तालीस दिट्ठियो न होन्ति. थामसो परामासोति दिट्ठिथामसो चेव दिट्ठिपरामासो च न होति. एत्तावता पठममग्गो दस्सितो. इदानि सह विपस्सनाय तयो मग्गे च फलानि च दस्सेतुं रूपस्मिन्तिआदि आरद्धं. अथ वा दिट्ठियो नाम विपस्सनाय एव पहीना, इदं पन उपरि सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गे दस्सेतुं आरद्धं. चतुत्थं.

५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना

४७. पञ्चमे पञ्चुपादानक्खन्धे समनुपस्सन्ति एतेसं वा अञ्ञतरन्ति परिपुण्णगाहवसेन पञ्चक्खन्धे समनुपस्सन्ति, अपरिपुण्णगाहवसेन एतेसं अञ्ञतरं. इति अयञ्चेव समनुपस्सनाति इति अयञ्च दिट्ठिसमनुपस्सना. अस्मीति चस्स अविगतं होतीति यस्स अयं समनुपस्सना अत्थि, तस्मिं अस्मीति तण्हामानदिट्ठिसङ्खातं पपञ्चत्तयं अविगतमेव होति. पञ्चन्नं इन्द्रियानं अवक्कन्ति होतीति तस्मिं किलेसजाते सति कम्मकिलेसपच्चयानं पञ्चन्नं इन्द्रियानं निब्बत्ति होति.

अत्थि, भिक्खवे, मनोति इदं कम्ममनं सन्धाय वुत्तं. धम्माति आरम्मणं. अविज्जाधातूति जवनक्खणे अविज्जा. अविज्जासम्फस्सजेनाति अविज्जासम्पयुत्तफस्सतो जातेन. अपिच मनोति भवङ्गक्खणे विपाकमनोधातु, आवज्जनक्खणे किरियमनोधातु. धम्मादयो वुत्तप्पकाराव. अस्मीतिपिस्स होतीति तण्हामानदिट्ठिवसेन अस्मीति एवम्पिस्स होति. इतो परेसु अयमहमस्मीति रूपादीसु किञ्चिदेव धम्मं गहेत्वा ‘‘अयं अहमस्मी’’ति अत्तदिट्ठिवसेन वुत्तं. भविस्सन्ति सस्सतदिट्ठिवसेन. न भविस्सन्ति उच्छेददिट्ठिवसेन. रूपी भविस्सन्तिआदीनि सब्बानि सस्सतमेव भजन्ति. अथेत्थाति अथ तेनेवाकारेन ठितेसु एतेसु इन्द्रियेसु. अविज्जा पहीयतीति चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणभूता अविज्जा पहीयति. विज्जा उप्पज्जतीति अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जति. एवमेत्थ अस्मीति तण्हामानदिट्ठियो. कम्मस्स पञ्चन्नञ्च इन्द्रियानं अन्तरे एको सन्धि, विपाकमनं पञ्चिन्द्रियपक्खिकं कत्वा पञ्चन्नञ्च इन्द्रियानं कम्मस्स च अन्तरे एको सन्धीति. इति तयो पपञ्चा अतीतो अद्धा, इन्द्रियादीनि पच्चुप्पन्नो अद्धा, तत्थ कम्ममनं आदिं कत्वा अनागतस्स पच्चयो दस्सितोति. पञ्चमं.

६. खन्धसुत्तवण्णना

४८. छट्ठे रूपक्खन्धो कामावचरो, चत्तारो खन्धा चतुभूमका. सासवन्ति आसवानं आरम्मणभावेन पच्चयभूतं. उपादानियन्ति तथेव च उपादानानं पच्चयभूतं. वचनत्थो पनेत्थ – आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति सासवं. उपादातब्बन्ति उपादानियं. इधापि रूपक्खन्धो कामावचरो, अवसेसा तेभूमका विपस्सनाचारवसेन वुत्ता. एवमेत्थ रूपं रासट्ठेन खन्धेसु पविट्ठं, सासवरासट्ठेन उपादानक्खन्धेसु. वेदनादयो सासवापि अत्थि, अनासवापि अत्थि. ते रासट्ठेन सब्बेपि खन्धेसु पविट्ठा, तेभूमका पनेत्थ सासवट्ठेन उपादानक्खन्धेसु पविट्ठाति. छट्ठं.

७-८. सोणसुत्तादिवण्णना

४९-५०. सत्तमे सेय्योहमस्मीति विसिट्ठो उत्तमो अहमस्मि. किमञ्ञत्र यथाभूतस्स अदस्सनाति यथाभूतस्स अदस्सनतो अञ्ञं किं भवेय्य? अदस्सनं अञ्ञाणमेव भवेय्याति अत्थो. इदानिस्स ते परिवट्टं वजिरभेददेसनं आरभन्तो तं किं मञ्ञसि सोणोतिआदिमाह. अट्ठमं उत्तानमेव. सत्तमअट्ठमानि.

९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना

५१-५२. नवमदसमेसु नन्दिक्खया रागक्खयो, रागक्खया नन्दिक्खयोति इदं नन्दीति वा रागोति वा इमेसं अत्थतो निन्नानाकरणताय वुत्तं. निब्बिदानुपस्सनाय वा निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति, विरागानुपस्सनाय विरज्जन्तो रागं पजहति. एत्तावता विपस्सनं निट्ठपेत्वा ‘‘रागक्खया नन्दिक्खयो’’ति इध मग्गं दस्सेत्वा ‘‘नन्दिरागक्खया चित्तं विमुत्त’’न्ति फलं दस्सितन्ति. नवमदसमानि.

अत्तदीपवग्गो पञ्चमो.

मूलपण्णासको समत्तो.

६. उपयवग्गो

१. उपयसुत्तवण्णना

५३. उपयवग्गस्स पठमे उपयोति तण्हामानदिट्ठिवसेन पञ्चक्खन्धे उपगतो. विञ्ञाणन्ति कम्मविञ्ञाणं. आपज्जेय्याति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय वुद्धिआदीनि आपज्जेय्य. विञ्ञाणुपयन्ति पदस्स अग्गहणे कारणं वुत्तमेव. वोच्छिज्जतारम्मणन्ति पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय अभावेन आरम्मणं वोच्छिज्जति. पतिट्ठा विञ्ञाणस्साति कम्मविञ्ञाणस्स पतिट्ठा न होति. तदप्पतिट्ठितन्ति तं अप्पतिट्ठितं. अनभिसङ्खच्च विमुत्तन्ति पटिसन्धिं अनभिसङ्खरित्वा विमुत्तं. पठमं.

२. बीजसुत्तवण्णना

५४. दुतिये बीजजातानीति बीजानि. मूलबीजन्ति वचं वचत्तं हलिद्दं सिङ्गिवेरन्ति एवमादि. खन्धबीजन्ति अस्सत्थो निग्रोधोति एवमादि. फलुबीजन्ति उच्छु वेळु नळोति एवमादि. अग्गबीजन्ति अज्जुकं फणिज्जकन्ति एवमादि. बीजबीजन्ति सालिवीहिआदि पुब्बण्णञ्चेव मुग्गमासादि अपरण्णञ्च. अखण्डानीति अभिन्नानि. भिन्नकालतो पट्ठाय बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. अपूतिकानीति उदकतेमनेन अपूतिकानि. पूतिबीजञ्हि बीजत्थाय न उपकप्पति. अवातातपहतानीति वातेन च आतपेन च न हतानि, निरोजतं न पापितानि. निरोजञ्हि कसटं बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. सारादानीति गहितसारानि पतिट्ठितसारानि. निस्सारञ्हि बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. सुखसयितानीति चत्तारो मासे कोट्ठे पक्खित्तनियामेनेव सुखं सयितानि. पथवीति हेट्ठा पतिट्ठानपथवी. आपोति उपरिस्नेहनआपो. चतस्सो विञ्ञाणट्ठितियोति कम्मविञ्ञाणस्स आरम्मणभूता रूपादयो चत्तारो खन्धा. ते हि आरम्मणवसेन पतिट्ठाभूतत्ता पथवीधातुसदिसा. नन्दिरागो सिनेहनट्ठेन आपोधातुसदिसो. विञ्ञाणं साहारन्ति सप्पच्चयं कम्मविञ्ञाणं. तञ्हि बीजं विय पथवियं आरम्मणपथवियं विरुहति. दुतियं.

३. उदानसुत्तवण्णना

५५. ततिये उदानं उदानेसीति बलवसोमनस्ससमुट्ठानं उदानं उदाहरि. किं निस्साय पनेस भगवतो उप्पन्नोति. सासनस्स निय्यानिकभावं. कथं? एवं किरस्स अहोसि, ‘‘तयोमे उपनिस्सया – दानूपनिस्सयो सीलूपनिस्सयो भावनूपनिस्सयो चा’’ति. तेसु दानसीलूपनिस्सया दुब्बला, भावनूपनिस्सयो बलवा. दानसीलूपनिस्सया हि तयो मग्गे च फलानि च पापेन्ति, भावनूपनिस्सयो अरहत्तं पापेति. इति दुब्बलूपनिस्सये पतिट्ठितो भिक्खु घटेन्तो वायमन्तो पञ्चोरम्भागियानि बन्धनानि छेत्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति, ‘‘अहो सासनं निय्यानिक’’न्ति आवज्जेन्तस्स अयं उदपादि.

तत्थ ‘‘दुब्बलूपनिस्सये ठत्वा घटमानो तीणि मग्गफलानि पापुणाती’’ति इमस्सत्थस्साविभावनत्थं मिलकत्थेरस्स वत्थु वेदितब्बं – सो किर गिहिकाले पाणातिपातकम्मेन जीविकं कप्पेन्तो अरञ्ञे पाससतञ्चेव अदूहलसतञ्च योजेसि. अथेकदिवसं अङ्गारपक्कमंसं खादित्वा पासट्ठानेसु विचरन्तो पिपासाभिभूतो एकस्स अरञ्ञवासित्थेरस्स विहारं गन्त्वा थेरस्स चङ्कमन्तस्स अविदूरे ठितं पानीयघटं विवरि, हत्थतेमनमत्तम्पि उदकं नाद्दस. सो कुज्झित्वा आह – ‘‘भिक्खु, भिक्खु तुम्हे गहपतिकेहि दिन्नं भुञ्जित्वा भुञ्जित्वा सुपथ, पानीयघटे अञ्जलिमत्तम्पि उदकं न ठपेथ, न युत्तमेत’’न्ति. थेरो ‘‘मया पानीयघटो पूरेत्वा ठपितो, किं नु खो एत’’न्ति? गन्त्वा ओलोकेन्तो परिपुण्णघटं दिस्वा पानीयसङ्खं पूरेत्वा अदासि. सो द्वत्तिसङ्खपूरं पिवित्वा चिन्तेसि – ‘‘एवं पूरितघटो नाम मम कम्मं आगम्म तत्तकपालो विय जातो. किं नु खो अनागते अत्तभावे भविस्सती’’ति? संविग्गचित्तो धनुं छड्डेत्वा, ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते’’ति आह. थेरो तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा तं पब्बाजेसि.

तस्स समणधम्मं करोन्तस्स बहूनं मिगसूकरानं मारितट्ठानं पासअदूहलानञ्च योजितट्ठानं उपट्ठाति. तं अनुस्सरतो सरीरे दाहो उप्पज्जति, कूटगोणो विय कम्मट्ठानम्पि वीथिं न पटिपज्जति. सो ‘‘किं करिस्सामि भिक्खुभावेना’’ति? अनभिरतिया पीळितो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आह – ‘‘न सक्कोमि, भन्ते, समणधम्मं कातु’’न्ति. अथ नं थेरो ‘‘हत्थकम्मं करोही’’ति आह. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति वत्वा उदुम्बरादयो अल्लरुक्खे छिन्दित्वा महन्तं रासिं कत्वा, ‘‘इदानि किं करोमी’’ति पुच्छि? झापेहि नन्ति. सो चतूसु दिसासु अग्गिं दत्वा झापेतुं असक्कोन्तो, ‘‘भन्ते, न सक्कोमी’’ति आह. थेरो ‘‘तेन हि अपेही’’ति पथविं द्विधा कत्वा अवीचितो खज्जोपनकमत्तं अग्गिं नीहरित्वा तत्थ पक्खिपि. सो ताव महन्तं रासिं सुक्खपण्णं विय खणेन झापेसि. अथस्स थेरो अवीचिं दस्सेत्वा, ‘‘सचे विब्भमिस्ससि, एत्थ पच्चिस्ससी’’ति संवेगं जनेसि. सो अवीचिदस्सनतो पट्ठाय पवेधमानो ‘‘निय्यानिकं, भन्ते, बुद्धसासन’’न्ति पुच्छि, आमावुसोति. भन्ते, बुद्धसासनस्स निय्यानिकत्ते सति मिलको अत्तमोक्खं करिस्सति, मा चिन्तयित्थाति. ततो पट्ठाय समणधम्मं करोति घटेति, तस्स वत्तपटिवत्तं पूरेति, निद्दाय बाधयमानाय तिन्तं पलालं सीसे ठपेत्वा पादे सोण्डियं ओतारेत्वा निसीदति. सो एकदिवसं पानीयं परिस्सावेत्वा घटं ऊरुम्हि ठपेत्वा उदकमणिकानं पच्छेदं आगमयमानो अट्ठासि. अथ खो थेरो सामणेरस्स इमं उद्देसं देति –

‘‘उट्ठानवतो सतीमतो,

सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो;

सञ्ञतस्स धम्मजीविनो,

अप्पमत्तस्स यसोभिवड्ढती’’ति. (ध. प. २४);

सो चतुप्पदिकम्पि तं गाथं अत्तनियेव उपनेसि – ‘‘उट्ठानवता नाम मादिसेन भवितब्बं. सतिमतापि मादिसेनेव…पे… अप्पमत्तेनपि मादिसेनेव भवितब्ब’’न्ति. एवं तं गाथं अत्तनि उपनेत्वा तस्मिंयेव पदवारे ठितो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा अनागामिफले पतिट्ठाय हट्ठतुट्ठो –

‘‘अल्लं पलालपुञ्जाहं, सीसेनादाय चङ्कमिं;

पत्तोस्मि ततियं ठानं, एत्थ मे नत्थि संसयो’’ति. –

इमं उदानगाथं आह. एवं दुब्बलूपनिस्सये ठितो घटेन्तो वायमन्तो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति. तेनाह भगवा – ‘‘नो चस्सं, नो च मे सिया, नाभविस्स, न मे भविस्सतीति एवं अधिमुच्चमानो भिक्खु छिन्देय्य ओरम्भागियानि संयोजनानी’’ति.

तत्थ नो चस्सं, नो च मे सियाति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य. सचे वा पन मे अतीते कम्माभिसङ्खारो नाभविस्स, इदं मे एतरहि खन्धपञ्चकं न भवेय्य. नाभविस्स, न मे भविस्सतीति इदानि पन तथा परक्कमिस्सामि, यथा मे आयतिं खन्धाभिनिब्बत्तको कम्मसङ्खारो न भविस्सति, तस्मिं असति आयतिं पटिसन्धि नाम न मे भविस्सति. एवं अधिमुच्चमानोति एवं अधिमुच्चन्तो भिक्खु दुब्बलूपनिस्सये ठितो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्देय्य. एवं वुत्तेति एवं सासनस्स निय्यानिकभावं आवज्जेन्तेन भगवता इमस्मिं उदाने वुत्ते. रूपं विभविस्सतीति रूपं भिज्जिस्सति. रूपस्स विभवाति विभवदस्सनेन सहविपस्सनेन. सहविपस्सनका हि चत्तारो मग्गा रूपादीनं विभवदस्सनं नाम. तं सन्धायेतं वुत्तं. एवं अधिमुच्चमानो, भन्ते, भिक्खु छिन्देय्याति, भन्ते, एवं अधिमुच्चमानो भिक्खु छिन्देय्येव पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि. कस्मा न छिन्दिस्सतीति?

इदानि उपरि मग्गफलं पुच्छन्तो कथं पन, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ अनन्तराति द्वे अनन्तरानि आसन्नानन्तरञ्च दूरानन्तरञ्च. विपस्सना मग्गस्स आसन्नानन्तरं नाम, फलस्स दूरानन्तरं नाम. तं सन्धाय ‘‘कथं पन, भन्ते, जानतो कथं पस्सतो विपस्सनानन्तरा ‘आसवानं खयो’ति सङ्खं गतं अरहत्तफलं होती’’ति पुच्छति. अतसितायेति अतसितब्बे अभायितब्बे ठानम्हि. तासं आपज्जतीति भयं आपज्जति. तासो हेसोति या एसा ‘‘नो चस्सं, नो च मे सिया’’ति एवं पवत्ता दुब्बलविपस्सना, सा यस्मा अत्तसिनेहं परियादातुं न सक्कोति, तस्मा अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स तासो नाम होति. सो हि ‘‘इदानाहं उच्छिज्जिस्सामि, न दानि किञ्चि भविस्सामी’’ति अत्तानं पपाते पतन्तं विय पस्सति अञ्ञतरो ब्राह्मणो विय. लोहपासादस्स किर हेट्ठा तिपिटकचूळनागत्थेरो तिलक्खणाहतं धम्मं परिवत्तेति. अथ अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स एकमन्ते ठत्वा धम्मं सुणन्तस्स सङ्खारा सुञ्ञतो उपट्ठहिंसु. सो पपाते पतन्तो विय हुत्वा विवटद्वारेन ततो पलायित्वा गेहं पविसित्वा, पुत्तं उरे सयापेत्वा, ‘‘तात, सक्यसमयं आवज्जेन्तो मनम्हि नट्ठो’’ति आह. न हेसो भिक्खु तासोति एसा एवं पवत्ता बलवविपस्सना सुतवतो अरियसावकस्स न तासो नाम होति. न हि तस्स एवं होति ‘‘अहं उच्छिज्जिस्सामी’’ति वा ‘‘विनस्सिस्सामी’’ति वाति. एवं पन होति ‘‘सङ्खाराव उप्पज्जन्ति, सङ्खाराव निरुज्झन्ती’’ति. ततियं.

४. उपादानपरिपवत्तसुत्तवण्णना

५६. चतुत्थे चतुपरिवट्टन्ति एकेकस्मिं खन्धे चतुन्नं परिवट्टनवसेन. रूपं अब्भञ्ञासिन्ति रूपं दुक्खसच्चन्ति अभिञ्ञासिं. एवं सब्बपदेसु चतुसच्चवसेनेव अत्थो वेदितब्बो. आहारसमुदयाति एत्थ सच्छन्दरागो कबळीकाराहारो आहारो नाम. पटिपन्नाति सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा पटिपन्ना होन्ति. गाधन्तीति पतिट्ठहन्ति. एत्तावता सेक्खभूमिं कथेत्वा इदानि असेक्खभूमिं कथेन्तो ये च खो केचि, भिक्खवेतिआदिमाह. सुविमुत्ताति अरहत्तफलविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्ता. केवलिनोति सकलिनो कतसब्बकिच्चा. वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनायाति येन ते अवसिट्ठेन वट्टेन पञ्ञापेय्युं, तं नेसं वट्टं नत्थि पञ्ञापनाय. अथ वा वट्टन्ति कारणं, पञ्ञापनाय कारणं नत्थीति. एत्तावता असेक्खभूमिवारो कथितो. चतुत्थं.

५. सत्तट्ठानसुत्तवण्णना