८. खज्जनीयवग्गो

१-३. अस्सादसुत्तादिवण्णना

७३-७५. खज्जनीयवग्गस्स आदितो तीसु सुत्तेसु चतुसच्चमेव कथितं. पठमादीनि.

४. अरहन्तसुत्तवण्णना

७६. चतुत्थे यावता, भिक्खवे, सत्तावासाति, भिक्खवे, यत्तका सत्तावासा नाम अत्थि. यावता भवग्गन्ति यत्तकं भवग्गं नाम अत्थि. एते अग्गा एते सेट्ठाति एते अग्गभूता चेव सेट्ठभूता च. यदिदं अरहन्तोति ये इमे अरहन्तो नाम. इदम्पि सुत्तं पुरिमनयेनेव उस्सदनन्दियञ्च पलोभनीयञ्चाति वेदितब्बं.

अथापरं एतदवोचाति तदत्थपरिदीपनाहि चेव विसेसत्थपरिदीपनाहि च गाथाहि एतं ‘‘सुखिनो वत अरहन्तो’’तिआदिवचनं अवोच. तत्थ सुखिनोति झानसुखेन मग्गसुखेन फलसुखेन च सुखिता. तण्हा तेसं न विज्जतीति तेसं अपायदुक्खजनिका तण्हा न वज्जति. एवं ते इमस्सपि तण्हामूलकस्स अभावेन सुखिताव. अस्मिमानो समुच्छिन्नोति नवविधो अस्मिमानो अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्नो. मोहजालं पदालितन्ति ञाणेन अविज्जाजालं फालितं.

अनेजन्ति एजासङ्खाताय तण्हाय पहानभूतं अरहत्तं. अनुपलित्ताति तण्हादिट्ठिलेपेहि अलित्ता. ब्रह्मभूताति सेट्ठभूता. परिञ्ञायाति तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. सत्तसद्धम्मगोचराति सद्धा हिरी ओत्तप्पं बाहुसच्चं आरद्धवीरियता उपट्ठितस्सतिता पञ्ञाति इमे सत्त सद्धम्मा गोचरो एतेसन्ति सत्तसद्धम्मगोचरा.

सत्तरतनसम्पन्नाति सत्तहि बोज्झङ्गरतनेहि समन्नागता. अनुविचरन्तीति लोकियमहाजनापि अनुविचरन्तियेव. इध पन खीणासवानं निरासङ्कचारो नाम गहितो. तेनेवाह ‘‘पहीनभयभेरवा’’ति. तत्थ भयं भयमेव, भेरवं बलवभयं. दसहङ्गेहि सम्पन्नाति असेक्खेहि दसहि अङ्गेहि समन्नागता. महानागाति चतूहि कारणेहि महानागा. समाहिताति उपचारप्पनाहि समाहिता. तण्हा तेसं न विज्जतीति ‘‘ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासोति खो, महाराज, तेन भगवता’’ति (म. नि. २.३०५) एवं वुत्ता दासकारिका तण्हापि तेसं नत्थि. इमिना खीणासवानं भुजिस्सभावं दस्सेति.

असेखञाणन्ति अरहत्तफलञाणं. अन्तिमोयं समुस्सयोति पच्छिमो अयं अत्तभावो. यो सारो ब्रह्मचरियस्साति सारो नाम फलं. तस्मिं अपरपच्चयाति तस्मिं अरियफले, न अञ्ञं पत्तियायन्ति, पच्चक्खतोव पटिविज्झित्वा ठिता. विधासु न विकम्पन्तीति तीसु मानकोट्ठासेसु न विकम्पन्ति. दन्तभूमिन्ति अरहत्तं. विजिताविनोति रागादयो विजेत्वा ठिता.

उद्धन्तिआदीसु उद्धं वुच्चति केसमत्थको, अपाचीनं पादतलं, तिरियं वेमज्झं. उद्धं वा अतीतं, अपाचीनं अनागतं, तिरियं पच्चुप्पन्नं. उद्धं वा वुच्चति देवलोको, अपाचीनं अपायलोको, तिरियं मनुस्सलोको. नन्दी तेसं न विज्जतीति एतेसु ठानेसु सङ्खेपतो वा अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु खन्धेसु तेसं तण्हा नत्थि. इध वट्टमूलकतण्हाय अभावो दस्सितो. बुद्धाति चतुन्नं सच्चानं बुद्धत्ता बुद्धा.

इदं पनेत्थ सीहनादसमोधानं – ‘‘विमुत्तिसुखेनम्हा सुखिता, दुक्खजनिका नो तण्हा पहीना, पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता, दासकारिकतण्हा चेव वट्टमूलिकतण्हा च पहीना, अनुत्तरम्हा असदिसा, चतुन्नं सच्चानं बुद्धत्ता बुद्धा’’ति भवपिट्ठे ठत्वा अभीतनादसङ्खातं सीहनादं नदन्ति खीणासवाति. चतुत्थं.

५. दुतियअरहन्तसुत्तवण्णना

७७. पञ्चमं विना गाथाहि सुद्धिकमेव कत्वा कथियमानं बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं. पञ्चमं.

६. सीहसुत्तवण्णना

७८. छट्ठे सीहोति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, काळसीहो, पण्डुसीहो, केसरसीहोति. तेसु तिणसीहो कपोतवण्णगाविसदिसो तिणभक्खो च होति. काळसीहो काळगाविसदिसो तिणभक्खोयेव. पण्डुसीहो पण्डुपलासवण्णगाविसदिसो मंसभक्खो. केसरसीहो लाखारसपरिकम्मकतेनेव मुखेन अग्गनङ्गुट्ठेन चतूहि च पादपरियन्तेहि समन्नागतो, मत्थकतोपिस्स पट्ठाय लाखातूलिकाय कत्वा विय तिस्सो राजियो पिट्ठिमज्झेन गन्त्वा अन्तरसत्थिम्हि दक्खिणावत्ता हुत्वा ठिता, खन्धे पनस्स सतसहस्सग्घनिककम्बलपरिक्खेपो विय केसरभारो होति, अवसेसट्ठानं परिसुद्धं सालिपिट्ठसङ्खचुण्णपिचुवण्णं होति. इमेसु चतूसु सीहेसु अयं केसरसीहो इध अधिप्पेतो.

मिगराजाति मिगगणस्स राजा. आसयाति वसनट्ठानतो सुवण्णगुहतो वा रजतमणिफलिकमनोसिलागुहतो वा निक्खमतीति वुत्तं होति. निक्खममानो पनेस चतूहि कारणेहि निक्खमति अन्धकारपीळितो वा आलोकत्थाय, उच्चारपस्सावपीळितो वा तेसं विस्सज्जनत्थाय, जिघच्छापीळितो वा गोचरत्थाय, सम्भवपीळितो वा अस्सद्धम्मपटिसेवनत्थाय. इध पन गोचरत्थाय निक्खन्तोति अधिप्पेतो.

विजम्भतीति सुवण्णतले वा रजतमणिफलिकमनोसिलातलानं वा अञ्ञतरस्मिं द्वे पच्छिमपादे समं पतिट्ठापेत्वा पुरिमपादे पुरतो पसारेत्वा सरीरस्स पच्छाभागं आकड्ढित्वा पुरिमभागं अभिहरित्वा पिट्ठिं नामेत्वा गीवं उक्खिपित्वा असनिसद्दं करोन्तो विय नासपुटानि पोथेत्वा सरीरलग्गं रजं विधुनन्तो विजम्भति. विजम्भनभूमियञ्च पन तरुणवच्छको विय अपरापरं जवति. जवतो पनस्स सरीरं अन्धकारे परिब्भमन्तं अलातं विय खायति.

अनुविलोकेतीति कस्मा अनुविलोकेति? परानुद्दयताय. तस्मिं किर सीहनादं नदन्ते पपातावाटादीसु विसमट्ठानेसु चरन्ता हत्थिगोकण्णमहिंसादयो पाणा पपातेपि आवाटेपि पतन्ति, तेसं अनुद्दयाय अनुविलोकेति. किं पनस्स लुद्दकम्मस्स परमंसखादिनो अनुद्दया नाम अत्थीति? आम अत्थि. तथा हेस ‘‘किं मे बहूहि घातितेही’’ति? अत्तनो गोचरत्थायपि खुद्दके पाणे न गण्हाति, एवं अनुद्दयं करोति. वुत्तम्पिचेतं – ‘‘माहं खो खुद्दके पाणे विसमगते सङ्घातं आपादेसि’’न्ति (अ. नि. १०.२१).

सीहनादं नदतीति तिक्खत्तुं ताव अभीतनादं नदति. एवञ्च पनस्स विजम्भनभूमियं ठत्वा नदन्तस्स सद्दो समन्ता तियोजनपदेसं एकनिन्नादं करोति, तमस्स निन्नादं सुत्वा तियोजनब्भन्तरगता द्विपदचतुप्पदगणा यथाठाने ठातुं न सक्कोन्ति. गोचराय पक्कमतीति आहारत्थाय गच्छति. कथं? सो हि विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणतो वा वामतो वा उप्पतन्तो उसभमत्तं ठानं गण्हाति, उद्धं उप्पतन्तो चत्तारिपि अट्ठपि उसभानि उप्पतति, समट्ठाने उजुकं पक्खन्दन्तो सोळसउसभमत्तम्पि वीसतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, थला वा पब्बता वा पक्खन्दन्तो सट्ठिउसभमत्तम्पि असीतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, अन्तरामग्गे रुक्खं वा पब्बतं वा दिस्वा तं परिहरन्तो वामतो वा दक्खिणतो वा, उसभमत्तम्पि अपक्कमति. ततियं पन सीहनादं नदित्वा तेनेव सद्धिं तियोजने ठाने पञ्ञायति. तियोजनं गन्त्वा निवत्तित्वा ठितो अत्तनोव नादस्स अनुनादं सुणाति. एवं सीघेन जवेन पक्कमतीति.

येभुय्येनाति पायेन. भयं संवेगं सन्तासन्ति सब्बं चित्तुत्रासस्सेव नामं. सीहस्स हि सद्दं सुत्वा बहू सत्ता भायन्ति, अप्पका न भायन्ति. के पन तेति? समसीहो हत्थाजानीयो अस्साजानीयो उसभाजानीयो पुरिसाजानीयो खीणासवोति. कस्मा पनेते न भायन्तीति? समसीहो नाम ‘‘जातिगोत्तकुलसूरभावेहि समानोस्मी’’ति न भायति, हत्थाजानीयादयो अत्तनो सक्कायदिट्ठिबलवताय न भायन्ति, खीणासवो सक्कायदिट्ठिपहीनत्ता न भायति.

बिलासयाति बिले सयन्ता बिलवासिनो अहिनकुलगोधादयो. दकासयाति उदकवासिनो मच्छकच्छपादयो. वनासयाति वनवासिनो हत्थिअस्सगोकण्णमिगादयो. पविसन्तीति ‘‘इदानि आगन्त्वा गण्हिस्सती’’ति मग्गं ओलोकेन्ताव पविसन्ति. दळ्हेहीति थिरेहि. वरत्तेहीति चम्मरज्जूहि. महिद्धिकोतिआदीसु विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणपस्सादीहि उसभमत्तं, उजुकं वीसतिउसभमत्तादिलङ्घनवसेन महिद्धिकता, सेसमिगानं अधिपतिभावेन महेसक्खता, समन्ता तियोजने सद्दं सुत्वा पलायन्तानं वसेन महानुभावता वेदितब्बा.

एवमेव खोति भगवा तेसु तेसु सुत्तेसु तथा तथा अत्तानं कथेसि. ‘‘सीहोति खो, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति (अ. नि. ५.९९; १०.२१) इमस्मिं ताव सुत्ते सीहसदिसं अत्तानं कथेसि. ‘‘भिसक्को सल्लकत्तोति खो, सुनक्खत्त, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (म. नि. ३.६५) इमस्मिं वेज्जसदिसं. ‘‘ब्राह्मणोति, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (अ. नि. ८.८५) इमस्मिं ब्राह्मणसदिसं. ‘‘पुरिसो मग्गकुसलोति खो, तिस्स, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ३.८४) इमस्मिं मग्गदेसकपुरिससदिसं. ‘‘राजाहमस्मि सेला’’ति (सु. नि. ५५९) इमस्मिं राजसदिसं. ‘‘सीहोति खो तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (अ. नि. ५.९९; १०.२१) इमस्मिं पन सुत्ते सीहसदिसमेव कत्वा अत्तानं कथेन्तो एवमाह.

तत्रायं सदिसता – सीहस्स कञ्चनगुहादीसु वसनकालो विय हि तथागतस्स दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारस्स अपरिमितकालं पारमियो पूरेत्वा पच्छिमभवे पटिसन्धिग्गहणेन चेव मातुकुच्छितो निक्खमनेन च दससहस्सिलोकधातुं कम्पेत्वा वुद्धिमन्वाय दिब्बसम्पत्तिसदिसं सम्पत्तिं अनुभवमानस्स तीसु पासादेसु निवासकालो दट्ठब्बो. सीहस्स कञ्चनगुहादितो निक्खन्तकालो विय तथागतस्स एकूनतिंसे संवच्छरे विवटेन द्वारेन कण्डकं आरुय्ह छन्नसहायस्स निक्खमित्वा तीणि रज्जानि अतिक्कमित्वा अनोमानदीतीरे ब्रह्मुना दिन्नानि कासायानि परिदहित्वा पब्बजितस्स सत्तमे दिवसे राजगहं गन्त्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा पण्डवगिरिपब्भारे कतभत्तकिच्चस्स सम्मासम्बोधिं पत्वा, पठममेव मगधरट्ठं आगमनत्थाय याव रञ्ञो पटिञ्ञादानकालो.

सीहस्स विजम्भनकालो विय तथागतस्स दिन्नपटिञ्ञस्स आळारकालामउपसङ्कमनं आदिं कत्वा याव सुजाताय दिन्नपायासस्स एकूनपण्णासाय पिण्डेहि परिभुत्तकालो वेदितब्बो. सीहस्स केसरविधुननं विय सायन्हसमये सोत्तियेन दिन्ना अट्ठ तिणमुट्ठियो गहेत्वा दससहस्सचक्कवाळदेवताहि थोमियमानस्स गन्धादीहि पूजियमानस्स तिक्खत्तुं बोधिं पदक्खिणं कत्वा बोधिमण्डं आरुय्ह चुद्दसहत्थुब्बेधे ठाने तिणसन्थरं सन्थरित्वा चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठाय निसिन्नस्स तंखणंयेव मारबलं विधमित्वा तीसु यामेसु तिस्सो विज्जा विसोधेत्वा अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादमहासमुद्दं यमकञाणमन्थनेन मन्थेन्तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणे पटिविद्धे तदनुभावेन दससहस्सिलोकधातुकम्पनं वेदितब्बं.

सीहस्स चतुद्दिसाविलोकनं विय पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा परिभुत्तमधुपिण्डिकाहारस्स अजपालनिग्रोधमूले महाब्रह्मुनो धम्मदेसनायाचनं पटिग्गहेत्वा तत्थ विहरन्तस्स एकादसमे दिवसे ‘‘स्वे आसाळ्हिपुण्णमा भविस्सती’’ति पच्चूससमये ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति? आळारुदकानं कालङ्कतभावं ञत्वा धम्मदेसनत्थाय पञ्चवग्गियानं ओलोकनं दट्ठब्बं. सीहस्स गोचरत्थाय तियोजनं गमनकालो विय अत्तनो पत्तचीवरमादाय ‘‘पञ्चवग्गियानं धम्मचक्कं पवत्तेस्सामी’’ति पच्छाभत्ते अजपालनिग्रोधतो वुट्ठितस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गमनकालो.

सीहनादकालो विय तथागतस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा पञ्चवग्गिये सञ्ञापेत्वा अचलपल्लङ्के निसिन्नस्स दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सन्निपतितेन देवगणेन परिवुतस्स ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता पब्बजितेन न सेवितब्बा’’तिआदिना (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३) नयेन धम्मचक्कप्पवत्तनकालो वेदितब्बो. इमस्मिञ्च पन पदे देसियमाने तथागतसीहस्स धम्मघोसो हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं गहेत्वा दससहस्सिलोकधातुं पटिच्छादेसि. सीहस्स सद्देन खुद्दकपाणानं सन्तासं आपज्जनकालो विय तथागतस्स तीणि लक्खणानि दीपेत्वा चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि विभजित्वा धम्मं कथेन्तस्स दीघायुकदेवतानं ञाणसन्तासस्स उप्पत्तिकालो वेदितब्बो.

यदाति यस्मिं काले. तथागतोति अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो – तथा आगतोति तथागतो, तथा गतोति तथागतो, तथलक्खणं आगतोति तथागतो, तथधम्मे याथावतो अभिसम्बुद्धोति तथागतो, तथदस्सिताय तथागतो, तथावादिताय तथागतो, तथाकारिताय तथागतो. अभिभवनट्ठेन तथागतोति. तेसं वित्थारो ब्रह्मजालवण्णनायम्पि (दी. नि. अट्ठ. १.७) मूलपरियायवण्णनायम्पि (म. नि. अट्ठ. १.१२) वुत्तोयेव. लोकेति सत्तलोके. उप्पज्जतीति अभिनीहारतो पट्ठाय याव बोधिपल्लङ्का वा अरहत्तमग्गञाणा वा उप्पज्जति नाम, अरहत्तफले पन पत्ते उप्पन्नो नाम. अरहं सम्मासम्बुद्धोतिआदीनि विसुद्धिमग्गे बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानि.

इति रूपन्ति इदं रूपं एत्तकं रूपं, न इतो भिय्यो रूपं अत्थीति. एत्तावता सभावतो सरसतो परियन्ततो परिच्छेदतो परिच्छिन्दनतो यावता चत्तारो च महाभूता चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूपं, तं सब्बं दस्सितं होति. इति रूपस्स समुदयोति अयं रूपस्स समुदयो नाम. एत्तावता हि ‘‘आहारसमुदयो रूपसमुदयो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति. इति रूपस्स अत्थङ्गमोति अयं रूपस्स अत्थङ्गमो. इमिनापि ‘‘आहारनिरोधा रूपनिरोधो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति. इति वेदनातिआदीसुपि एसेव नयो.

वण्णवन्तोति सरीरवण्णेन वण्णवन्तो. धम्मदेसनं सुत्वाति इमं पञ्चसु खन्धेसु पण्णासलक्खणपटिमण्डितं तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा. येभुय्येनाति इध के ठपेति? अरियसावके देवे. तेसञ्हि खीणासवत्ता चित्तुत्रासभयम्पि न उप्पज्जति, संविग्गस्स योनिसो पधानेन पत्तब्बं पत्तताय ञाणसंवेगोपि. इतरेसं पन देवानं ‘‘तासो हेसो भिक्खू’’ति अनिच्चतं मनसिकरोन्तानं चित्तुत्रासभयम्पि, बलवविपस्सनाकाले ञाणभयम्पि उप्पज्जति. भोति धम्मालपनमत्तमेतं. सक्कायपरियापन्नाति पञ्चक्खन्धपरियापन्ना. इति तेसं सम्मासम्बुद्धे वट्टदोसं दस्सेत्वा तिलक्खणाहतं कत्वा धम्मं देसेन्ते ञाणभयं नाम ओक्कमति.

अभिञ्ञायाति जानित्वा. धम्मचक्कन्ति पटिवेधञाणम्पि देसनाञाणम्पि. पटिवेधञाणं नाम येन ञाणेन बोधिपल्लङ्के निसिन्नो चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि पटिविज्झि. देसनाञाणं नाम येन ञाणेन तिपरिवट्टं द्वादसाकारं धम्मचक्कं पवत्तेसि. उभयम्पि तं दसबलस्स उरे जातञाणमेव. तेसु इध देसनाञाणं गहेतब्बं. तं पनेस याव अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरस्स सोतापत्तिफलं उप्पज्जति, ताव पवत्तेति नाम. तस्मिं उप्पन्ने पवत्तितं नाम होतीति वेदितब्बं. अप्पटिपुग्गलोति सदिसपुग्गलरहितो. यसस्सिनोति परिवारसम्पन्ना. तादिनोति लाभालाभादीहि एकसदिसस्स. छट्ठं.

७. खज्जनीयसुत्तवण्णना

७९. सत्तमे पुब्बेनिवासन्ति न इदं अभिञ्ञावसेन अनुस्सरणं सन्धाय वुत्तं, विपस्सनावसेन पन पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्ते समणब्राह्मणे सन्धायेतं वुत्तं. तेनेवाह – ‘‘सब्बेते पञ्चुपादानक्खन्धे अनुस्सरन्ति, एतेसं वा अञ्ञतर’’न्ति. अभिञ्ञावसेन हि समनुस्सरन्तस्स खन्धापि उपादानक्खन्धापि खन्धपटिबद्धापि पण्णत्तिपि आरम्मणं होतियेव. रूपंयेव अनुस्सरतीति एवञ्हि अनुस्सरन्तो न अञ्ञं किञ्चि सत्तं वा पुग्गलं वा अनुस्सरति, अतीते पन निरुद्धं रूपक्खन्धमेव अनुस्सरति. वेदनादीसुपि एसेव नयोति. सुञ्ञतापब्बं निट्ठितं.

इदानि सुञ्ञताय लक्खणं दस्सेतुं किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथातिआदिमाह. यथा हि नट्ठं गोणं परियेसमानो पुरिसो गोगणे चरमाने रत्तं वा काळं वा बलीबद्दं दिस्वापि न एत्तकेनेव ‘‘अयं मय्हं गोणो’’ति सन्निट्ठानं कातुं सक्कोति. कस्मा? अञ्ञेसम्पि तादिसानं अत्थिताय. सरीरपदेसे पनस्स सत्तिसूलादिलक्खणं दिस्वा ‘‘अयं मय्हं सन्तको’’ति सन्निट्ठानं होति, एवमेव सुञ्ञताय कथितायपि याव सुञ्ञतालक्खणं न कथीयति, ताव सा अकथिताव होति, लक्खणे पन कथिते कथिता नाम होति. गोणो विय हि सुञ्ञता, गोणलक्खणं विय सुञ्ञतालक्खणं. यथा गोणलक्खणे असल्लक्खिते गोणो न सुट्ठु सल्लक्खितो होति, तस्मिं पन सल्लक्खिते सो सल्लक्खितो नाम होति, एवमेव सुञ्ञतालक्खणे अकथिते सुञ्ञता अकथिताव होति, तस्मिं पन कथिते सा कथिता नाम होतीति सुञ्ञतालक्खणं दस्सेतुं किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथातिआदिमाह.

तत्थ किञ्चाति कारणपुच्छा, केन कारणेन रूपं वदेथ, केन कारणेनेतं रूपं नामाति अत्थो. रुप्पतीति खोति एत्थ इतीति कारणुद्देसो, यस्मा रुप्पति, तस्मा रूपन्ति वुच्चतीति अत्थो. रुप्पतीति कुप्पति घट्टीयति पीळीयति, भिज्जतीति अत्थो. सीतेनपि रुप्पतीतिआदीसु सीतेन ताव रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं. तिण्णं तिण्णञ्हि चक्कवाळानं अन्तरे एकेको लोकन्तरिकनिरयो नाम होति अट्ठयोजनसहस्सप्पमाणो. यस्स नेव हेट्ठा पथवी अत्थि, न उपरि चन्दिमसूरियदीपमणिआलोको, निच्चन्धकारो. तत्थ निब्बत्तसत्तानं तिगावुतो अत्तभावो होति, ते वग्गुलियो विय पब्बतपादे दीघपुथुलेहि नखेहि लग्गित्वा अवंसिरा ओलम्बन्ति. यदा संसप्पन्ता अञ्ञमञ्ञस्स हत्थपासागता होन्ति, अथ ‘‘भक्खो नो लद्धो’’ति? मञ्ञमाना तत्थ ब्यावटा विपरिवत्तित्वा लोकसन्धारके उदके पतन्ति, वाते पहरन्तेपि मधुकफलानि विय छिज्जित्वा उदके पतन्ति, पतितमत्ताव अच्चन्तखारे उदके तत्ततेले पतितपिट्ठपिण्डि विय पटपटायमाना विलीयन्ति. एवं सीतेन रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं. महिंसकरट्ठादीसुपि हिमपातसीतलेसु पदेसेसु एतं पाकटमेव. तत्थ हि सत्ता सीतेन भिन्नसरीरा जीवितक्खयम्पि पापुणन्ति.

उण्हेन रुप्पनं अवीचिमहानिरये पाकटं होति. जिघच्छाय रुप्पनं पेत्तिविसये चेव दुब्भिक्खकाले च पाकटं. पिपासाय रुप्पनं कालकञ्जिकादीसु पाकटं. एको किर कालकञ्जिकअसुरो पिपासं अधिवासेतुं असक्कोन्तो योजनगम्भीरवित्थारं महागङ्गं ओतरि, तस्स गतगतट्ठाने उदकं छिज्जति, धूमो उग्गच्छति, तत्ते पिट्ठिपासाणे चङ्कमनकालो विय होति. तस्स उदकसद्दं सुत्वा इतो चितो च विचरन्तस्सेव रत्ति विभायि. अथ नं पातोव भिक्खाचारं गच्छन्ता तिंसमत्ता पिण्डचारिकभिक्खू दिस्वा ‘‘को नाम त्वं सप्पुरिसा’’ति? पुच्छिंसु. ‘‘पेतोहमस्मि, भन्ते’’ति. ‘‘किं परियेससी’’ति? ‘‘पानीयं, भन्ते’’ति. ‘‘अयं गङ्गा परिपुण्णा, किं त्वं न पस्ससी’’ति? ‘‘न उपकप्पति, भन्ते’’ति. तेन हि गङ्गापिट्ठे निपज्ज, मुखे ते पानीयं आसिञ्चिस्सामा’’ति. सो वालिकापुळिने उत्तानो निपज्जि. भिक्खू तिंसमत्ते पत्ते नीहरित्वा उदकं आहरित्वा तस्स मुखे आसिञ्चिंसु. तेसं तथा करोन्तानंयेव वेला उपकट्ठा जाता. ततो ‘‘भिक्खाचारकालो अम्हाकं सप्पुरिस, कच्चि ते अस्सादमत्ता लद्धा’’ति आहंसु. पेतो ‘‘सचे मे, भन्ते, तिंसमत्तानं अय्यानं तिंसपत्तेहि आसित्तउदकतो अड्ढपसतमत्तम्पि परगलं गतं, पेतत्तभावतो मोक्खो मा होतू’’ति आह. एवं पिपासाय रुप्पनं पेत्तिविसये पाकटं.

डंसादीहि रुप्पनं डंसमक्खिकादिबहुलेसु पदेसेसु पाकटं. एत्थ च डंसाति पिङ्गलमक्खिका. मकसाति मकसाव. वाताति कुच्छिवातपिट्ठिवातादिवसेन वेदितब्बा. सरीरस्मिञ्हि वातरोगो उप्पज्जित्वा हत्थपादपिट्ठिआदीनि भिन्दति, काणं करोति, खुज्जं करोति, पीठसप्पिं करोति. आतपोति सूरियातपो. तेन रुप्पनं मरुकन्तारादीसु पाकटं. एका किर इत्थी मरुकन्तारे रत्तिं सत्थतो ओहीना दिवा सूरिये उग्गच्छन्ते वालिकाय तप्पमानाय पादे ठपेतुं असक्कोन्ती सीसतो पच्छिं ओतारेत्वा अक्कमि. कमेन पच्छिया उण्हाभितत्ताय ठातुं असक्कोन्ती तस्सा उपरि साटकं ठपेत्वा अक्कमि. तस्मिम्पि सन्तत्ते अत्तनो अङ्केन गहितपुत्तकं अधोमुखं निपज्जापेत्वा कन्दन्तंयेव अक्कमित्वा सद्धिं तेन तस्मिंयेव ठाने उण्हाभितत्ता कालमकासि.

सरीसपाति ये केचि दीघजातिका सरन्ता गच्छन्ति. तेसं सम्फस्सेन रुप्पनं आसीविसदट्ठकादीनं वसेन वेदितब्बं. इति भगवता यानि इमानि सामञ्ञपच्चत्तवसेन धम्मानं द्वे लक्खणानि, तेसु रूपक्खन्धस्स ताव पच्चत्तलक्खणं दस्सितं. रूपक्खन्धस्सेव हि एतं, न वेदनादीनं, तस्मा पच्चत्तलक्खणन्ति वुच्चति. अनिच्चदुक्खानत्तलक्खणं पन वेदनादीनम्पि होति, तस्मा तं सामञ्ञलक्खणन्ति वुच्चति.

किञ्च, भिक्खवे, वेदनं वदेथातिआदीसु पुरिमसदिसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. यं पन पुरिमेन असदिसं, तस्सायं विभावना – सुखम्पि वेदयतीति सुखं आरम्मणं वेदेति अनुभवति. परतो पदद्वयेपि एसेव नयो. कथं पनेतं आरम्मणं सुखं दुक्खं अदुक्खमसुखं नाम जातन्ति? सुखादीनं पच्चयतो. स्वायमत्थो ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्त’’न्ति इमस्मिं महालिसुत्ते (सं. नि. ३.६०) आगतोयेव. वेदयतीति एत्थ च वेदनाव वेदयति, न अञ्ञो सत्तो वा पुग्गलो वा. वेदना हि वेदयितलक्खणा, तस्मा वत्थारम्मणं पटिच्च वेदनाव वेदयतीति. एवमिध भगवा वेदनायपि पच्चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि.

नीलम्पि सञ्जानातीति नीलपुप्फे वा वत्थे वा परिकम्मं कत्वा उपचारं वा अप्पनं वा पापेन्तो सञ्जानाति. अयञ्हि सञ्ञा नाम परिकम्मसञ्ञापि उपचारसञ्ञापि अप्पनासञ्ञापि वट्टति, नीलं नीलन्ति उप्पज्जनसञ्ञापि वट्टतियेव. पीतकादीसुपि एसेव नयो. इधापि भगवा सञ्जाननलक्खणाय सञ्ञाय पच्चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि.

रूपं रूपत्ताय सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति यथा यागुमेव यागुत्ताय, पूवमेव पूवत्ताय पचति नाम, एवं पच्चयेहि समागन्त्वा कतभावेन सङ्खतन्ति लद्धनामं रूपमेव रूपत्ताय यथा अभिसङ्खतं रूपं नाम होति, तथत्ताय रूपभावाय अभिसङ्खरोति आयूहति सम्पिण्डेति, निप्फादेतीति अत्थो. वेदनादीसुपि एसेव नयो. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – अत्तना सह जायमानं रूपं सम्पयुत्ते च वेदनादयो धम्मे अभिसङ्खरोति निब्बत्तेतीति. इधापि भगवा चेतयितलक्खणस्स सङ्खारस्स पच्चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि.

अम्बिलम्पि विजानातीति अम्बअम्बाटकमातुलुङ्गादिअम्बिलं ‘‘अम्बिल’’न्ति विजानाति. एसेव नयो सब्बपदेसु. अपि चेत्थ तित्तकन्ति निम्बपटोलादिनानप्पकारं कटुकन्ति पिप्पलिमरिचादिनानप्पकारं. मधुरन्ति सप्पिफाणितादिनानप्पकारं. खारिकन्ति वातिङ्गणनाळिकेर चतुरस्सवल्लिवेत्तङ्कुरादिनानप्पकारं. अखारिकन्ति यं वा तं वा फलजातं कारपण्णादिमिस्सकपण्णं. लोणिकन्ति लोणयागुलोणमच्छलोणभत्तादिनानप्पकारं. अलोणिकन्तिअलोणयागुअलोणमच्छअलोणभत्तादिनानप्पकारं. तस्मा विञ्ञाणन्ति वुच्चतीति यस्मा इमं अम्बिलादिभेदं अञ्ञमञ्ञविसिट्ठेन अम्बिलादिभावेन जानाति, तस्मा विञ्ञाणन्ति वुच्चतीति. एवमिधापि भगवा विजाननलक्खणस्स विञ्ञाणस्स पच्चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि.

यस्मा पन आरम्मणस्स आकारसण्ठानगहणवसेन सञ्ञा पाकटा होति, तस्मा सा चक्खुद्वारे विभत्ता. यस्मा विनापि आकारसण्ठाना आरम्मणस्स पच्चत्तभेदगहणवसेन विञ्ञाणं पाकटं होति, तस्मा तं जिव्हाद्वारे विभत्तं. इमेसं पन सञ्ञाविञ्ञाणपञ्ञानं असम्मोहतो सभावसल्लक्खणत्थं सञ्जानाति, विजानाति, पजानातीति एत्थ विसेसा वेदितब्बा. तत्थ उपसग्गमत्तमेव विसेसो, जानातीति पदं पन अविसेसो. तस्सपि जाननट्ठेन विसेसो वेदितब्बो. सञ्ञा हि नीलादिवसेन आरम्मणसञ्जाननमत्तमेव, अनिच्चं दुक्खमनत्ताति लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्कोति. विञ्ञाणं नीलादिवसेन आरम्मणञ्चेव जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधञ्च पापेति, उस्सक्कित्वा पन मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्कोति. पञ्ञा नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति.

यथा हि हेरञ्ञिकफलके कहापणरासिम्हि कते अजातबुद्धिदारको गामिकपुरिसो महाहेरञ्ञिकोति तीसु जनेसु ओलोकेत्वा ठितेसु अजातबुद्धिदारको कहापणानं चित्तविचित्तचतुरस्समण्डलादिभावमेव जानाति, ‘‘इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मत’’न्ति न जानाति. गामिकपुरिसो चित्तादिभावञ्च जानाति, मनुस्सानं उपभोगपरिभोगरतनसम्मतभावञ्च, ‘‘अयं कूटो, अयं छेको, अयं करटो, अयं सण्हो’’ति न जानाति. महाहेरञ्ञिको चित्तादिभावम्पि रतनसम्मतभावम्पि कूटादिभावम्पि जानाति. जानन्तो च पन रूपं दिस्वापि सद्दं सुत्वापि गन्धं घायित्वापि रसं सायित्वापि हत्थेन गरुलहुभावं उपधारेत्वापि ‘‘असुकगामे कतो’’तिपि जानाति, ‘‘असुकनिगमे असुकनगरे असुकपब्बतच्छायाय असुकनदीतीरे कतो’’तिपि, ‘‘असुकाचरियेन कतो’’तिपि जानाति. एवमेव सञ्ञा अजातबुद्धिदारकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणमत्तमेव जानाति. विञ्ञाणं गामिकपुरिसस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति. पञ्ञा महाहेरञ्ञिकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति.

सो पन नेसं विसेसो दुप्पटिविज्झो. तेनाह आयस्मा नागसेनो –

‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतन्ति. किं, भन्ते नागसेन, भगवता दुक्करं कतन्ति? दुक्करं, महाराज, भगवता कतं, इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’’न्ति (मि. प. २.७.१६).

यथा हि तिलतेलं सासपतेलं मधुकतेलं एरण्डकतेलं वसातेलन्ति इमानि पञ्च तेलानि एकचाटियं पक्खिपित्वा दिवसं यमकमन्थे हि मन्थेत्वा ततो ‘‘इदं तिलतेलं, इदं सासपतेल’’न्ति एकेकस्स पाटियेक्कं उद्धरणं नाम दुक्करं, इदं ततो दुक्करतरं. भगवा पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सुप्पटिविद्धत्ता धम्मिस्सरो धम्मराजा इमेसं अरूपीनं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अकासि. पञ्चन्नं महानदीनं समुद्दं पविट्ठट्ठाने ‘‘इदं गङ्गाय उदकं, इदं यमुनाया’’ति एवं पाटियेक्कं उदकुद्धरणेनापि अयमत्थो वेदितब्बो.

इति पठमपब्बेन सुञ्ञतं, दुतियेन सुञ्ञतालक्खणन्ति द्वीहि पब्बेहि अनत्तलक्खणं कथेत्वा इदानि दुक्खलक्खणं दस्सेतुं तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ खज्जामीति न रूपं सुनखो विय मंसं लुञ्चित्वा लुञ्चित्वा खादति, यथा पन किलिट्ठवत्थनिवत्थो ततोनिदानं पीळं सन्धाय ‘‘खादति मं वत्थ’’न्ति भणति, एवमिदम्पि पीळं उप्पादेन्तं खादति नामाति वेदितब्बं. पटिपन्नो होतीति सीलं आदिं कत्वा याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नो होति. यो पनेत्थ बलवञाणो तिक्खबुद्धि ञाणुत्तरो योगावचरो पधानभूमियं वायमन्तो खाणुना वा कण्टकेन वा विद्धो आवुधेन वा पहटो ब्यग्घादीहि वा गहेत्वा खज्जमानो तं वेदनं अब्बोहारिकं कत्वा मूलकम्मट्ठानं सम्मसन्तो अरहत्तमेव गण्हाति, अयं वेदनाय निब्बिदाय विरागाय निरोधाय पटिपन्नो नाम वुच्चति पीतमल्लत्थेरो विय कुटुम्बियपुत्तमहातिस्सत्थेरो विय वत्तनिअटवियं तिंसमत्तानं भिक्खूनं अञ्ञतरो ब्यग्घमुखे निपन्नभिक्खु विय कण्टकेन विद्धत्थेरो विय च.

द्वादससु किर भिक्खूसु घण्टिं पहरित्वा अरञ्ञे पधानमनुयुञ्जन्तेसु एको सूरिये अत्थङ्गतमत्तेयेव घण्टिं पहरित्वा चङ्कमं ओरुय्ह चङ्कमन्तो तिरियं निम्मथेन्तो तिणपटिच्छन्नं कण्टकं अक्कमि. कण्टको पिट्ठिपादेन निक्खन्तो. तत्तफालेन विनिविद्धकालो विय वेदना वत्तति. थेरो चिन्तेसि – ‘‘किं इमं कण्टकं उद्धरामि, उदाहु पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टक’’न्ति? तस्स एवमहोसि – ‘‘इमिना कण्टकेन विद्धत्ता निरयादीसु भयं नाम नत्थि, पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टकंयेवा’’ति. सो तं वेदनं अब्बोहारिकं कत्वा सब्बरत्तिं चङ्कमित्वा विभाताय रत्तिया अञ्ञस्स सञ्ञं अदासि. सो आगन्त्वा ‘‘किं, भन्ते’’ति पुच्छि? ‘‘कण्टकेनम्हि, आवुसो, विद्धो’’ति. ‘‘काय वेलाय, भन्ते’’ति? ‘‘सायमेव, आवुसो’’ति. ‘‘कस्मा न अम्हे पक्कोसित्थ, कण्टकं उद्धरित्वा तत्थ तेलम्पि सिञ्चेय्यामा’’ति? ‘‘पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टकमेव उद्धरितुं वायमिम्हा, आवुसो’’ति. ‘‘सक्कुणित्थ, भन्ते, उद्धरितु’’न्ति. ‘‘एकदेसमत्तेन मे, आवुसो, उद्धटो’’ति. सेसवत्थूनि दीघमज्झिमट्ठकथासु (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) सतिपट्ठानसुत्तनिद्देसे वित्थारितानेव.

तं किं मञ्ञथ, भिक्खवेति कस्मा आरद्धं? इमस्मिं पब्बे दुक्खलक्खणमेव कथितं, न अनिच्चलक्खणं. तं दस्सेतुं इदमारद्धं. तीणि लक्खणानि समोधानेत्वा दस्सेतुम्पि आरद्धमेव. अपचिनाति नो आचिनातीति वट्टं विनासेति, नेव चिनाति. पजहति न उपादियतीति तदेव विस्सज्जेति, न गण्हाति. विसिनेति न उस्सिनेतीति विकिरति न सम्पिण्डेति. विधूपेति न सन्धूपेतीति निब्बापेति न जालापेति.

एवं पस्सं, भिक्खवेति इदं कस्मा आरद्धं? वट्टं विनासेत्वा ठितं महाखीणासवं दस्सेस्सामीति आरद्धं. एत्तकेन वा ठानेन विपस्सना कथिता, इदानि सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गे दस्सेतुं इदं आरद्धं. अथ वा एत्तकेन ठानेन पठममग्गो कथितो, इदानि सह विपस्सनाय तयो मग्गे दस्सेतुं इदमारद्धं. एत्तकेन वा ठानेन तीणि मग्गानि कथितानि, इदानि सह विपस्सनाय अरहत्तमग्गं दस्सेतुम्पि इदं आरद्धमेव.

सपजापतिकाति सद्धिं पजापतिना देवराजेन. आरकाव नमस्सन्तीति दूरतोव नमस्सन्ति, दूरेपि ठितं नमस्सन्तियेव आयस्मन्तं नीतत्थेरं विय.

थेरो किर पुप्फच्छड्डककुलतो निक्खम्म पब्बजितो, खुरग्गेयेव अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं अज्जेव पब्बजितो अज्जेव मे पब्बजितकिच्चं मत्थकं पत्तं, चतुपच्चयसन्तोसभावनाराममण्डितं महाअरियवंसपटिपदं पूरेस्सामी’’ति. सो पंसुकूलत्थाय सावत्थिं पविसित्वा चोळकं परियेसन्तो विचरि. अथेको महाब्रह्मा समापत्तितो वुट्ठाय मनुस्सपथं ओलोकेन्तो थेरं दिस्वा – ‘‘अज्जेव पब्बजित्वा अज्जेव खुरग्गे अरहत्तं पत्वा महाअरियवंसपटिपदं पूरेतुं चोळकं परियेसती’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समानो अट्ठासि. तमञ्ञो महाब्रह्मा दिस्वा ‘‘कं नमस्ससी’’ति? पुच्छि. नीतत्थेरं नमस्सामीति. किं कारणाति? अज्जेव पब्बजित्वा अज्जेव खुरग्गे अरहत्तं पत्वा महाअरियवंसपटिपदं पूरेतुं चोळकं परियेसतीति. सोपि नं नमस्समानो अट्ठासि. अथञ्ञो, अथञ्ञोति सत्तसता महाब्रह्मानो नमस्समाना अट्ठंसु. तेन वुत्तं –

‘‘ता देवता सत्तसता उळारा,

ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा;

नीतं नमस्सन्ति पसन्नचित्ता,

‘खीणासवो गण्हति पंसुकूलं’’’.

‘‘ता देवता सत्तसता उळारा,

ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा;

नीतं नमस्सन्ति पसन्नचित्ता,

‘खीणासवो कयिरति पंसुकूलं’’’.

‘‘‘खीणासवो धोवति पंसुकूलं’;

‘खीणासवो रजति पंसुकूलं’;

‘खीणासवो पारुपति पंसकूल’’’न्ति.

इति भगवा इमस्मिं सुत्ते देसनं तीहि भवेहि विनिवत्तेत्वा अरहत्तस्स कूटं गण्हि. देसनापरियोसाने पञ्चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु. सत्तमं.

८. पिण्डोल्यसुत्तवण्णना

८०. अट्ठमे किस्मिञ्चिदेव पकरणेति किस्मिञ्चिदेव कारणे. पणामेत्वाति नीहरित्वा. किस्मिं पन कारणे एते भगवता पणामिताति? एकस्मिञ्हि अन्तोवस्से भगवा सावत्थियं वसित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवारो सावत्थितो निक्खमित्वा जनपदचारिकं चरन्तो कपिलवत्थुं पत्वा निग्रोधारामं पाविसि. सक्यराजानो ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा पच्छाभत्ते कप्पियानि तेलमधुफाणितादीनि चेव पानकानि च काजसतेहि गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा सङ्घस्स निय्यातेत्वा सत्थारं वन्दित्वा पटिसन्थारं करोन्ता एकमन्ते निसीदिंसु. सत्था तेसं मधुरधम्मकथं कथेन्तो निसीदि. तस्मिं खणे एकच्चे भिक्खू सेनासनं पटिजग्गन्ति, एकच्चे मञ्चपीठादीनि पञ्ञापेन्ति, सामणेरा अप्पहरितं करोन्ति. भाजनीयट्ठाने सम्पत्तभिक्खूपि अत्थि, असम्पत्तभिक्खूपि अत्थि. सम्पत्ता असम्पत्तानं लाभं गण्हन्ता, ‘‘अम्हाकं देथ, अम्हाकं आचरियस्स देथ उपज्झायस्स देथा’’ति कथेन्ता महासद्दमकंसु. सत्था सुत्वा थेरं पुच्छि ‘‘के पन ते, आनन्द, उच्चासद्दा महासद्दा केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे’’ति? थेरो एतमत्थं आरोचेसि. सत्था सुत्वा ‘‘आमिसहेतु, आनन्द, भिक्खू महासद्दं करोन्ती’’ति आह. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘अननुच्छविकं, आनन्द, अप्पतिरूपं. न हि मया कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि चीवरादिहेतु पारमियो पूरिता, नापि इमे भिक्खू चीवरादिहेतु अगारस्मा अनगारियं पब्बजिता, अरहत्तहेतु पब्बजित्वा अनत्थं अत्थसदिसं असारं सारसदिसं करोन्ति, गच्छानन्द, ते भिक्खू पणामेही’’ति.

पुब्बण्हसमयन्ति दुतियदिवसे पुब्बण्हसमयं. बेलुवलट्ठिकाय मूलेति तरुणबेलुवरुक्खमूले. पबाळ्होति पबाहितो. पवाळ्होतिपि पाठो, पवाहितोति अत्थो. उभयम्पि नीहटभावमेव दीपेति. सिया अञ्ञथत्तन्ति पसादञ्ञथत्तं वा भावञ्ञथत्तं वा भवेय्य. कथं? ‘‘सम्मासम्बुद्धेन मयं लहुके कारणे पणामिता’’ति पसादं मन्दं करोन्तानं पसादञ्ञथत्तं नाम होति. सलिङ्गेनेव तित्थायतनं पक्कमन्तानं भावञ्ञथत्तं नाम. सिया विपरिणामोति एत्थ पन ‘‘मयं सत्थु अज्झासयं गण्हितुं सक्खिस्सामाति पब्बजिता, नं गहेतुं असक्कोन्तानं किं अम्हाकं पब्बज्जाया’’ति? सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तनं विपरिणामोति वेदितब्बो. वच्छस्साति खीरूपकवच्छस्स. अञ्ञथत्तन्ति मिलायनअञ्ञथत्तं. खीरूपको हि वच्छो मातु अदस्सनेन खीरं अलभन्तो मिलायति कम्पति पवेधति. विपरिणामोति मरणं. सो हि खीरं अलभमानो खीरपिपासाय सुस्सन्तो पतित्वा मरति.

बीजानं तरुणानन्ति उदकेन अनुग्गहेतब्बानं विरूळ्हबीजानं. अञ्ञथत्तन्ति मिलायनञ्ञथत्तमेव. तानि हि उदकं अलभन्तानि मिलायन्ति. विपरिणामोति विनासो. तानि हि उदकं अलभन्तानि सुक्खित्वा विनस्सन्ति, पलालमेव होन्ति. अनुग्गहितोति आमिसानुग्गहेन चेव धम्मानुग्गहेन च अनुग्गहितो. अनुग्गण्हेय्यन्ति द्वीहिपि एतेहि अनुग्गहेहि अनुग्गण्हेय्यं. अचिरपब्बजिता हि सामणेरा चेव दहरभिक्खू च चीवरादिपच्चयवेकल्ले वा सति गेलञ्ञे वा सत्थारा वा आचरियुपज्झायेहि वा आमिसानुग्गहेन अननुग्गहिता किलमन्ता न सक्कोन्ति सज्झायं वा मनसिकारं वा कातुं, धम्मानुग्गहेन अननुग्गहिता उद्देसेन चेव ओवादानुसासनिया च परिहायमाना न सक्कोन्ति अकुसलं परिवज्जेत्वा कुसलं भावेतुं. इमेहि पन द्वीहि अनुग्गहेहि अनुग्गहिता कायेन अकिलमन्ता सज्झायमनसिकारे पवत्तित्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाना अपरभागे तं अनुग्गहं अलभन्तापि तेनेव पुरिमानुग्गहेन लद्धबला सासने पतिट्ठहन्ति, तस्मा भगवतो एवं परिवितक्को उदपादि.

भगवतो पुरतो पातुरहोसीति सत्थु चित्तं ञत्वा – ‘‘इमे भिक्खू भगवता पणामिता, इदानि नेसं अनुग्गहं कातुकामो एवं चिन्तेसि, कारणं भगवा चिन्तेसि, अहमेत्थ उस्साहं जनेस्सामी’’ति पुरतो पाकटो अहोसि. सन्तेत्थ भिक्खूति इदं सो महाब्रह्मा यथा नाम ब्यत्तो सूदो यदेव अम्बिलग्गादीसु रसजातं रञ्ञो रुच्चति, तं अभिसङ्खारेन सादुतरं कत्वा पुनदिवसे उपनामेति, एवमेव अत्तनो ब्यत्तताय भगवता आहटउपमंयेव एवमेतं भगवातिआदिवचनेहि अभिसङ्खरित्वा भगवन्तं याचन्तो भिक्खुसङ्घस्स अनुग्गहकरणत्थं वदति. तत्थ अभिनन्दतूति ‘‘मम सन्तिकं भिक्खुसङ्घो आगच्छतू’’ति. एवमस्स आगमनं सम्पियायमानो अभिनन्दतु. अभिवदतूति आगतस्स च ओवादानुसासनिं ददन्तो अभिवदतु.

पटिसल्लानाति एकीभावा. इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासीति इद्धिं अकासि. एकद्वीहिकायाति एकेको चेव द्वे द्वे च हुत्वा. सारज्जमानरूपाति ओत्तप्पमानसभावा भायमाना. कस्मा पन भगवा तेसं तथा उपसङ्कमनाय इद्धिमकासीति? हितपत्थनाय. यदि हि ते वग्गवग्गा हुत्वा आगच्छेय्युं, ‘‘भगवा भिक्खुसङ्घं पणामेत्वा अरञ्ञं पविट्ठो एकदिवसम्पि तत्थ वसितुं नासक्खि, वेगेनेव आगतो’’ति केळिम्पि करेय्युं. अथ नेसं नेव बुद्धगारवं पच्चुपट्ठहेय्य, न धम्मदेसनं सम्पटिच्छितुं समत्था भवेय्युं. सभयानं पन ससारज्जानं एकद्वीहिकाय आगच्छन्तानं बुद्धगारवञ्चेव पच्चुपट्ठितं भविस्सति, धम्मदेसनञ्च सम्पटिच्छितुं सक्खिस्सन्तीति चिन्तेत्वा तेसं हितपत्थनाय तथारूपं इद्धिं अकासि.

निसीदिंसूति तेसु हि सारज्जमानरूपेसु आगच्छन्तेसु एको भिक्खु ‘‘ममंयेव सत्था ओलोकेति, मंयेव मञ्ञे निग्गण्हितुकामो’’ति सणिकं आगन्त्वा वन्दित्वा निसीदि, अथञ्ञो अथञ्ञोति एवं पञ्चभिक्खुसतानि निसीदिंसु. एवं निसिन्नं पन भिक्खुसङ्घं सीदन्तरे सन्निसिन्नं महासमुद्दं विय निवाते पदीपं विय च निच्चलं दिस्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘इमेसं भिक्खूनं कीदिसी धम्मदेसना वट्टती’’ति? अथस्स एतदहोसि – ‘‘इमे आहारहेतु पणामिता, पिण्डियालोपधम्मदेसनाव नेसं सप्पाया, तं दस्सेत्वा मत्थके तिपरिवट्टदेसनं देसेस्सामि, देसनापरियोसाने सब्बे अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति. अथ नेसं तं धम्मदेसनं देसेन्तो अन्तमिदं, भिक्खवेतिआदिमाह.

तत्थ अन्तन्ति पच्छिमं लामकं. यदिदं पिण्डोल्यन्ति यं एवं पिण्डपरियेसनेन जीविकं कप्पेन्तस्स जीवितं. अयं पनेत्थ पदत्थो – पिण्डाय उलतीति पिण्डोलो, पिण्डोलस्स कम्मं पिण्डोल्यं, पिण्डपरियेसनेन निप्फादितजीवितन्ति अत्थो. अभिसापोति अक्कोसो. कुपिता हि मनुस्सा अत्तनो पच्चत्थिकं ‘‘चीवरं निवासेत्वा कपालं गहेत्वा पिण्डं परियेसमानो चरिस्सती’’ति अक्कोसन्ति. अथ वा पन ‘‘किं तुय्हं अकातब्बं अत्थि, यो त्वं एवं बलवा वीरियसम्पन्नोपि हिरोत्तप्पं पहाय कपणो विय पिण्डोलो विचरसि पत्तपाणी’’ति? एवम्पि अक्कोसन्तियेव. तञ्च खो एतन्ति एवं तं अभिसापं समानम्पि पिण्डोल्यं. कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिकाति मम सासने जातिकुलपुत्ता च आचारकुलपुत्ता च अत्थवसिका कारणवसिका हुत्वा कारणवसं पटिच्च उपेन्ति.

राजाभिनीतातिआदीसु ये रञ्ञो सन्तकं खादित्वा रञ्ञा बन्धनागारे बन्धापिता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते राजाभिनीता नाम. ते हि रञ्ञा बन्धनं अभिनीतत्ता राजाभिनीता नाम. ये पन चोरेहि अटवियं गहेत्वा एकच्चेसु मारियमानेसु एकच्चे ‘‘मयं सामि तुम्हेहि विस्सट्ठा गेहं अनज्झावसित्वा पब्बजिस्साम, तत्थ यं यं बुद्धपूजादिपुञ्ञं करिस्साम, ततो तुम्हाकं पत्तिं दस्सामा’’ति तेहि विस्सट्ठा पब्बजन्ति, ते चोराभिनीता नाम. तेपि हि चोरेहि मारेतब्बतं अभिनीताति चोराभिनीता नाम. ये पन इणं गहेत्वा पटिदातुं असक्कोन्ता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते इणट्टा नाम, इणपीळिताति अत्थो. इणट्ठातिपि पाठो, इणे ठिताति अत्थो. ये राजचोरछातकरोगभयानं अञ्ञतरेन अभिभूता उपद्दुता पब्बजन्ति, ते भयट्टा नाम, भयपीळिताति अत्थो. भयट्ठातिपि पाठो, भये ठिताति अत्थो. आजीविकापकताति आजीविकाय उपद्दुता अभिभूता, पुत्तदारं पोसेतुं असक्कोन्ताति अत्थो. ओतिण्णाम्हाति अन्तो अनुपविट्ठा.

सो च होति अभिज्झालूति इदं सो कुलपुत्तो ‘‘दुक्खस्स अन्तं करिस्सामी’’तिआदिवसेन चित्तं उप्पादेत्वा पब्बजितो, अपरभागे, तं पब्बज्जं तथारूपं कातुं न सक्कोति, तं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ अभिज्झालूति परभण्डानं अभिज्झायिता. तिब्बसारागोति बहलरागो. ब्यापन्नचित्तोति पूतिभावेन विपन्नचित्तो. पदुट्ठमनसङ्कप्पोति तिखिणसिङ्गो विय गोणो दुट्ठचित्तो. मुट्ठस्सतीति भत्तनिक्खित्तकाको विय नट्ठस्सति, इध कतं एत्थ नस्सति. असम्पजानोति निप्पञ्ञो. खन्धादिपरिच्छेदरहितो. असमाहितोति चण्डसोते बद्धनावा विय उपचारप्पनाभावेन असण्ठितो. विब्भन्तचित्तोति बन्धारुळ्हमगो विय सन्तमनो. पाकतिन्द्रियोति यथा गिही पुत्तधीतरो ओलोकेन्तो असंवुतिन्द्रियो होति, एवं असंवुतिन्द्रियो.

छवालातन्ति छवानं दड्ढट्ठाने अलातं. उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतन्ति पमाणेन अट्ठङ्गुलमत्तं द्वीसु ठानेसु आदित्तं मज्झे गूथमक्खितं. नेव गामेति सचे हि तं युगनङ्गलगोपानसिपक्खपासकादीनं अत्थाय उपनेतुं सक्का अस्स, गामे कट्ठत्थं फरेय्य. सचे खेत्तकुटियं कट्ठत्थरमञ्चकादीनं अत्थाय उपनेतुं सक्का, अरञ्ञे कट्ठत्थं फरेय्य. यस्मा पन उभयथापि न सक्का, तस्मा एवं वुत्तं. गिहिभोगा च परिहीनोति यो अगारे वसन्तेहि गिहीहि दायज्जे भाजियमाने भोगो लद्धब्बो अस्स, ततो च परिहीनो. सामञ्ञत्थञ्चाति आचरियुपज्झायानं ओवादे ठत्वा परियत्तिपटिवेधवसेन पत्तब्बं सामञ्ञत्थञ्च. इमञ्च पन उपमं सत्था न दुस्सीलस्स वसेन आहरि, परिसुद्धसीलस्स पन अलसस्स अभिज्झादीहि दोसेहि उपहतस्स पुग्गलस्स इमं उपमं आहरि.

तयोमे, भिक्खवेति कस्मा आरद्धं? इमस्स पुग्गलस्स छवालातसदिसभावो नेव मातापितूहि कतो, न आचरियुपज्झायेहि, इमेहि पन पापवितक्केहि कतोति दस्सनत्थं आरद्धं. अनिमित्तं वा समाधिन्ति विपस्सनासमाधिं. सो हि निच्चनिमित्तादीनं समुग्घातनेन अनिमित्तोति वुच्चति. एत्थ च चत्तारो सतिपट्ठाना मिस्सका, अनिमित्तसमाधि पुब्बभागो. अनिमित्तसमाधि वा मिस्सको, सतिपट्ठाना पुब्बभागाति वेदितब्बा.

द्वेमा, भिक्खवे, दिट्ठियोति इदं पन न केवलं अनिमित्तसमाधिभावना इमेसंयेव तिण्णं महावितक्कानं पहानाय संवत्तति, सस्सतुच्छेददिट्ठीनम्पि पन समुग्घातं करोतीति दस्सनत्थं वुत्तं. न वज्जवा अस्सन्ति निद्दोसो भवेय्यं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. इति भगवा इमस्मिम्पि सुत्ते देसनं तीहि भवेहि विनिवत्तेत्वा अरहत्तेन कूटं गण्हि. देसनावसाने पञ्चसता भिक्खू सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिंसूति. अट्ठमं.

९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना

८१. नवमे चारिकं पक्कामीति कोसम्बिकानं भिक्खूनं कलहकाले सत्था एकदिवसं दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो वत्थुं आहरित्वा ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचन’’न्तिआदीहि (ध. प. ५) गाथाहि ओवदति. तंदिवसं तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता. दुतियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि. तंदिवसम्पि तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता. ततियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि. अथ नं अञ्ञतरो भिक्खु एवमाह – ‘‘अप्पोस्सुक्को, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, मयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्गहेन विवादेन पञ्ञायिस्सामा’’ति. सत्था ‘‘परियादिण्णरूपचित्ता खो इमे मोघपुरिसा, न इमे सक्का सञ्ञापेतु’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं मय्हं इमेहि, एकचारवासं वसिस्सामी’’ति? सो पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा कोसम्बियं पिण्डाय चरित्वा कञ्चिपि अनामन्तेत्वा एकोव अदुतियो चारिकं पक्कामि.

यस्मिं, आवुसो, समयेति इदं थेरो यस्मास्स अज्ज भगवा एकेन भिक्खुना सद्धिं पक्कमिस्सति, अज्ज द्वीहि, अज्ज सतेन, अज्ज सहस्सेन, अज्ज एककोवाति सब्बो भगवतो चारो विदितो पाकटो पच्चक्खो, तस्मा आह.

अनुपुब्बेनाति गामनिगमपटिपाटिया पिण्डाय चरमानो एकचारवासं ताव वसमानं भिक्खुं पस्सितुकामो हुत्वा बालकलोणकारगामं अगमासि. तत्थ भगुत्थेरस्स सकलपच्छाभत्तञ्चेव तियामरत्तिञ्च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा पुनदिवसे तेन पच्छासमणेन पिण्डाय चरित्वा तं तत्थेव निवत्तेत्वा ‘‘समग्गवासं वसमाने तयो कुलपुत्ते पस्सिस्सामी’’ति पाचीनवंसमिगदायं अगमासि. तेसम्पि सकलपच्छाभत्तञ्चेव तियामरत्तिञ्च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा ते तत्थेव निवत्तेत्वा एककोव पालिलेय्य नगराभिमुखो पक्कमित्वा अनुपुब्बेन पालिलेय्यनगरं सम्पत्तो. तेन वुत्तं – ‘‘अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन पालिलेय्यकं, तदवसरी’’ति.

भद्दसालमूलेति पालिलेय्यवासिनो भगवतो दानं दत्वा पालिलेय्यतो अविदूरे रक्खितवनसण्डो नाम अत्थि, तत्थ भगवतो पण्णसालं कत्वा ‘‘एत्थ वसथा’’ति पटिञ्ञं कारेत्वा वासयिंसु. भद्दसालो पन तत्थेको मनापो लद्धको सालरुक्खो. भगवा तं नगरं उपनिस्साय तस्मिं वनसण्डे पण्णसालसमीपे तस्मिं रुक्खमूले विहरति. तेन वुत्तं ‘‘भद्दसालमूले’’ति.

एवं विहरन्ते पनेत्थ तथागते अञ्ञतरो हत्थिनागो हत्थिनीहि हत्थिपोतकादीहि गोचरभूमितित्थोगाहनादीसु उब्बाळ्हो यूथे उक्कण्ठितो ‘‘किं मे इमेहि हत्थीही’’ति? यूथं पहाय मनुस्सपथं गच्छन्तो पालिलेय्यकवनसण्डे भगवन्तं दिस्वा घटसहस्सेन निब्बापितसन्तापो विय निब्बुतो हुत्वा सत्थु सन्तिके अट्ठासि. सो ततो पट्ठाय सत्थु वत्तपटिवत्तं करोन्तो मुखधोवनं देति, न्हानोदकं आहरति, दन्तकट्ठं देति, परिवेणं सम्मज्जति, अरञ्ञतो मधुरानि फलाफलानि आहरित्वा सत्थुनो देति. सत्था परिभोगं करोति.

एकदिवसं सत्था रत्तिभागसमनन्तरे चङ्कमित्वा पासाणफलके निसीदि. हत्थीपि अविदूरे ठाने अट्ठासि. सत्था पच्छतो ओलोकेत्वा न किञ्चि अद्दस, एवं पुरतो च उभयपस्सेसु च. अथस्स ‘‘सुखं वताहं अञ्ञत्र तेहि भण्डनकारकेहि वसामी’’ति चित्तं उप्पज्जि. हत्थिनोपि ‘‘मया नामितसाखं अञ्ञे खादन्ता नत्थी’’तिआदीनि चिन्तेत्वा – ‘‘सुखं वत एककोव वसामि, सत्थु वत्तं कातुं लभामी’’ति चित्तं उप्पज्जि. सत्था अत्तनो चित्तं ओलोकेत्वा – ‘‘मम ताव ईदिसं चित्तं, कीदिसं नु खो हत्थिस्सा’’ति तस्सापि तादिसमेव दिस्वा ‘‘समेति नो चित्त’’न्ति इमं उदानं उदानेसि –

‘‘एतं नागस्स नागेन, ईसादन्तस्स हत्थिनो;

समेति चित्तं चित्तेन, यदेको रमती वने’’ति. (महाव. ४६७);

अथ खो सम्बहुला भिक्खूति अथ एवं तथागते तत्थ विहरन्ते पञ्चसता दिसासु वस्संवुत्था भिक्खू. येनायस्मा आनन्दोति ‘‘सत्था किर भिक्खुसङ्घं पणामेत्वा अरञ्ञं पविट्ठो’’ति अत्तनो धम्मताय सत्थु सन्तिकं गन्तुं असक्कोन्ता येनायस्मा आनन्दो, तेनुपसङ्कमिंसु.

अनन्तरा आसवानं खयोति मग्गानन्तरं अरहत्तफलं. विचयसोति विचयेन, तेसं तेसं धम्मानं सभावविचिननसमत्थेन ञाणेन परिच्छिन्दित्वाति अत्थो. धम्मोति सासनधम्मो. चत्तारो सतिपट्ठानातिआदि ये ये कोट्ठासे परिच्छिन्दित्वा धम्मो देसितो, तेसं पकासनत्थाय वुत्तं. समनुपस्सनाति दिट्ठिसमनुपस्सना. सङ्खारो सोति दिट्ठिसङ्खारो सो. ततोजो सो सङ्खारोति ततो तण्हातो सो सङ्खारो जातो. तण्हासम्पयुत्तेसु चित्तेसुपि चतूसु चित्तेसु एस जायति. सापि तण्हाति सा दिट्ठिसङ्खारस्स पच्चयभूता तण्हा. सापि वेदनाति सा तण्हाय पच्चयभूता वेदना. सोपि फस्सोति सो वेदनाय पच्चयो अविज्जासम्फस्सो. सापि अविज्जाति सा फस्ससम्पयुत्ता अविज्जा.

नो चस्सं, नो च मे सियाति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य. नाभविस्सं, न मे भविस्सतीति सचे पन आयतिम्पि अहं न भविस्सामि, एवं मम परिक्खारोपि न भविस्सति. एत्तके ठाने भगवा तेन भिक्खुना गहितगहितदिट्ठिं विस्सज्जापेन्तो आगतो पुग्गलज्झासयेनपि देसनाविलासेनपि. ततोजो सो सङ्खारोति तण्हासम्पयुत्तचित्ते विचिकिच्छाव नत्थि, कथं विचिकिच्छासङ्खारो तण्हातो जायतीति? अप्पहीनत्ता. यस्स हि तण्हाय अप्पहीनाय सो उप्पज्जति, तं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठियापि एसेव नयो लब्भतियेव चतूसु हि चित्तुप्पादेसु सम्पयुत्तदिट्ठि नाम नत्थि. यस्मा पन तण्हाय अप्पहीनत्ता सा उप्पज्जति, तस्मा तं सन्धाय तत्रापि अयमत्थो युज्जति. इति इमस्मिं सुत्ते तेवीसतिया ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता. नवमं.

१०. पुण्णमसुत्तवण्णना

८२. दसमे तदहुपोसथेतिआदि पवारणसुत्ते वित्थारितमेव. किञ्चिदेव देसन्ति किञ्चि कारणं. सके आसने निसीदित्वा पुच्छ यदाकङ्खसीति कस्मा एवमाह? सो किर भिक्खु पञ्चसतभिक्खुपरिवारो. आचरिये पन ठितके पुच्छन्ते सचे ते भिक्खू निसीदन्ति, सत्थरि गारवं कतं होति, आचरिये अगारवं. सचे उट्ठहन्ति, आचरिये गारवं कतं होति, सत्थरि अगारवं. इति नेसं चित्तं अनेकग्गं भविस्सति, देसनं सम्पटिच्छितुं न सक्खिस्सन्ति. तस्मिं पन निसीदित्वा पुच्छन्ते तेसं चित्तं एकग्गं भविस्सति, देसनं सम्पटिच्छितुं सक्खिस्सन्तीति ञत्वा भगवा एवमाह. इमे नु खो, भन्तेति अयं थेरो पञ्चन्नं भिक्खुसतानं आचरियो, पञ्चक्खन्धमत्तम्पि नप्पजानातीति न वत्तब्बो. पञ्हं पुच्छन्तेन पन ‘‘इमे पञ्चुपादानक्खन्धा, न अञ्ञे’’ति एवं जानन्तेन विय हुत्वा पुच्छितुं न वट्टति, तस्मा अजानन्तो विय पुच्छति. तेपि चस्स अन्तेवासिका ‘‘अम्हाकं आचरियो ‘अहं जानामी’ति न कथेति, सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन पन सद्धिं संसन्दित्वाव कथेती’’ति सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञिस्सन्तीतिपि अजानन्तो विय पुच्छति.

छन्दमूलकाति तण्हाछन्दमूलका. न खो भिक्खु तञ्ञेव उपादानं ते पञ्चुपादानक्खन्धाति यस्मा छन्दरागमत्तं पञ्चक्खन्धा न होति, तस्मा इदं वुत्तं. यस्मा पन सहजाततो वा आरम्मणतो वा खन्धे मुञ्चित्वा उपादानं नत्थि, तस्मा नापि अञ्ञत्र पञ्चहि उपादानक्खन्धेहि उपादानन्ति वुत्तं. तण्हासम्पयुत्तस्मिञ्हि चित्ते वत्तमाने तंचित्तसमुट्ठानरूपं रूपक्खन्धो, ठपेत्वा तं तण्हं सेसा अरूपधम्मा चत्तारो खन्धाति सहजाततोपि खन्धे मुञ्चित्वा उपादानं नत्थि. उपादानस्स पन रूपादीसु अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जनतो आरम्मणतोपि पञ्चक्खन्धे मुञ्चित्वा उपादानं नत्थि. छन्दरागवेमत्तताति छन्दरागनानत्तं. एवं खो भिक्खूति एवं रूपारम्मणस्स छन्दरागस्स वेदनादीसु अञ्ञतरं आरम्मणं अकरणतो सिया छन्दरागवेमत्तता. खन्धाधिवचनन्ति खन्धाति अयं पञ्ञत्ति. अयं पन अनुसन्धि न घटियति, किञ्चापि न घटियति, सानुसन्धिकाव पुच्छा, सानुसन्धिकं विस्सज्जनं. अयञ्हि थेरो तेसं तेसं भिक्खूनं अज्झासयेन पुच्छति, सत्थापि तेसं तेसं अज्झासयेनेव विस्सज्जेति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव. दसमं.

इमस्स च पन वग्गस्स एकेकस्मिं सुत्ते पञ्चसता पञ्चसता भिक्खू अरहत्तं पत्ताति.

खज्जनीयवग्गो अट्ठमो.