९. थेरवग्गो
१. आनन्दसुत्तवण्णना
८३. थेरवग्गस्स पठमे मन्ताणिपुत्तोति, मन्ताणिया नाम ब्राह्मणिया पुत्तो. उपादायाति आगम्म आरब्भ सन्धाय पटिच्च. अस्मीति होतीति अस्मीति एवं पवत्तं तण्हामानदिट्ठिपपञ्चत्तयं होति. दहरोति तरुणो. युवाति योब्बनेन समन्नागतो. मण्डनकजातिकोति मण्डनकसभावो मण्डनकसीलो. मुखनिमित्तन्ति मुखपटिबिम्बं. तञ्हि परिसुद्धं आदासमण्डलं पटिच्च पञ्ञायति. किं पन तं ओलोकयतो सकमुखं पञ्ञायति, परमुखन्ति? यदि सकं भवेय्य, परम्मुखं हुत्वा पञ्ञायेय्य, अथ परस्स भवेय्य, वण्णादीहि असदिसं हुत्वा पञ्ञायेय्य. तस्मा न तं अत्तनो, न परस्स, आदासं पन निस्साय निभासरूपं नाम तं पञ्ञायतीति वदन्ति. अथ यं उदके पञ्ञायति, तं केन कारणेनाति? महाभूतानं विसुद्धताय. धम्मो मे अभिसमितोति मया ञाणेन चतुसच्चधम्मो अभिसमागतो, सोतापन्नोस्मि जातोति कथेसि. पठमं.
२. तिस्ससुत्तवण्णना
८४. दुतिये मधुरकजातो वियाति सञ्जातगरुभावो विय अकम्मञ्ञो. दिसापि मेति अयं पुरत्थिमा अयं दक्खिणाति एवं दिसापि मय्हं न पक्खायन्ति, न पाकटा होन्तीति वदति. धम्मापि मं न पटिभन्तीति परियत्तिधम्मापि मय्हं न उपट्ठहन्ति, उग्गहितं सज्झायितं न दिस्सतीति वदति. विचिकिच्छाति नो महाविचिकिच्छा. न हि तस्स ‘‘सासनं निय्यानिकं नु खो, न नु खो’’ति विमति उप्पज्जति. एवं पनस्स होति ‘‘सक्खिस्सामि नु खो समणधम्मं कातुं, उदाहु पत्तचीवरधारणमत्तमेव करिस्सामी’’ति.
कामानमेतं अधिवचनन्ति यथा हि निन्नं पल्ललं ओलोकेन्तस्स दस्सनरामणेय्यकमत्तं अत्थि, यो पनेत्थ ओतरति, तं चण्डमीनाकुलताय आकड्ढित्वा अनयब्यसनं पापेति, एवमेवं पञ्चसु कामगुणेसु चक्खुद्वारादीनं आरम्मणे रामणेय्यकमत्तं अत्थि, यो पनेत्थ गेधं आपज्जति, तं आकड्ढित्वा निरयादीसु एव पक्खिपन्ति. अप्पस्सादा हि कामा बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्योति इमं अत्थवसं पटिच्च ‘‘कामानमेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं. अहमनुग्गहेनाति अहं धम्मामिसानुग्गहेहि अनुग्गण्हामि. अभिनन्दीति सम्पटिच्छि. न केवलञ्च अभिनन्दि, इमं पन सत्थु सन्तिका अस्सासं लभित्वा घटेन्तो वायमन्तो कतिपाहेन अरहत्ते पतिट्ठासि. दुतियं.
३. यमकसुत्तवण्णना
८५. ततिये दिट्ठिगतन्ति सचे हिस्स एवं भवेय्य ‘‘सङ्खारा उप्पज्जन्ति चेव निरुज्झन्ति च, सङ्खारप्पवत्तमेव अप्पवत्तं होती’’ति, दिट्ठिगतं नाम न भवेय्य, सासनावचरिकं ञाणं भवेय्य. यस्मा पनस्स ‘‘सत्तो उच्छिज्जति विनस्सती’’ति अहोसि, तस्मा दिट्ठिगतं नाम जातं. थामसा परामासाति दिट्ठिथामेन चेव दिट्ठिपरामासेन च.
येनायस्मा सारिपुत्तोति यथा नाम पच्चन्ते कुपिते तं वूपसमेतुं असक्कोन्ता राजपुरिसा सेनापतिस्स वा रञ्ञो वा सन्तिकं गच्छन्ति, एवं दिट्ठिगतवसेन तस्मिं थेरे कुपिते तं वूपसमेतुं असक्कोन्ता ते भिक्खू येन धम्मराजस्स धम्मसेनापति आयस्मा सारिपुत्तो, तेनुपसङ्कमिंसु. एवंब्याखोति तेसं भिक्खूनं सन्तिके विय थेरस्स सम्मुखा पग्गय्ह वत्तुं असक्कोन्तो ओलम्बन्तेन हदयेन ‘‘एवंब्याखो’’ति आह. तं किं मञ्ञसि, आवुसोति? इदं थेरो तस्स वचनं सुत्वा, ‘‘नायं अत्तनो लद्धियं दोसं पस्सति, धम्मदेसनाय अस्स तं पाकटं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तिपरिवट्टं देसनं देसेतुं आरभि.
तं किं मञ्ञसि, आवुसो यमक, रूपं तथागतोति इदं कस्मा आरद्धं? अनुयोगवत्तं दापनत्थं. तिपरिवट्टदेसनावसानस्मिञ्हि थेरो सोतापन्नो जातो. अथ नं अनुयोगवत्तं दापेतुं ‘‘तं किं मञ्ञसी’’तिआदिमाह? तथागतोति सत्तो. रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणन्ति इमे पञ्चक्खन्धे सम्पिण्डेत्वा ‘‘तथागतो’’ति समनुपस्ससीति पुच्छति. एत्थ च ते, आवुसोति इदं थेरस्स अनुयोगे भुम्मं. इदं वुत्तं होति – एत्थ च ते एत्तके ठाने दिट्ठेव धम्मे सच्चतो थिरतो सत्ते अनुपलब्भियमानेति. सचे तं, आवुसोति इदमेतं अञ्ञं ब्याकरापेतुकामो पुच्छति. यं दुक्खं तं निरुद्धन्ति यं दुक्खं, तदेव निरुद्धं, अञ्ञो सत्तो निरुज्झनको नाम नत्थि, एवं ब्याकरेय्यन्ति अत्थो.
एतस्सेव अत्थस्साति एतस्स पठममग्गस्स. भिय्योसोमत्ताय ञाणायाति अतिरेकप्पमाणस्स ञाणस्स अत्थाय, सहविपस्सनकानं उपरि च तिण्णं मग्गानं आविभावत्थायाति अत्थो. आरक्खसम्पन्नोति अन्तोआरक्खेन चेव बहिआरक्खेन च समन्नागतो. अयोगक्खेमकामोति चतूहि योगेहि खेमभावं अनिच्छन्तो. पसय्हाति पसय्हित्वा अभिभवित्वा. अनुपखज्जाति अनुपविसित्वा.
पुब्बुट्ठायीतिआदीसु दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा आसनतो पठमतरं वुट्ठातीति पुब्बुट्ठायी. तस्स आसनं दत्वा तस्मिं निसिन्ने पच्छा निपतति निसीदतीति, पच्छानिपाती. पातोव वुट्ठाय ‘‘एत्तका कसितुं गच्छथ, एत्तका वपितु’’न्ति वा सब्बपठमं वुट्ठातीति पुब्बुट्ठायी. सायं सब्बेसु अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानं गतेसु गेहस्स समन्ततो आरक्खं संविधाय द्वारानि थकेत्वा सब्बपच्छा निपज्जनतोपि पच्छानिपाती. ‘‘किं करोमि, अय्यपुत्त? किं करोमि अय्यपुत्ता’’ति? मुखं ओलोकेन्तो किंकारं पटिसावेतीति किंकारपटिस्सावी. मनापं चरतीति मनापचारी. पियं वदतीति पियवादी. मित्ततोपि नं सद्दहेय्याति मित्तो मे अयन्ति सद्दहेय्य. विस्सासं आपज्जेय्याति एकतो पानभोजनादिं करोन्तो विस्सासिको भवेय्य. संविस्सत्थोति सुट्ठु विस्सत्थो.
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – बालगहपतिपुत्तो विय हि वट्टसन्निस्सितकाले अस्सुतवा पुथुज्जनो, वधकपच्चामित्तो विय अबलदुब्बला पञ्चक्खन्धा, वधकपच्चामित्तस्स ‘‘बालगहपतिपुत्तं उपट्ठहिस्सामी’’ति उपगतकालो विय पटिसन्धिक्खणे उपगता पञ्चक्खन्धा, तस्स हि ‘‘न मे अयं सहायो, वधकपच्चत्थिको अय’’न्ति अजाननकालो विय वट्टनिस्सितपुथुज्जनस्स पञ्चक्खन्धे ‘‘न इमे मय्ह’’न्ति अगहेत्वा ‘‘मम रूपं, मम वेदना, मम सञ्ञा, मम सङ्खारा, मम विञ्ञाण’’न्ति गहितकालो, वधकपच्चत्थिकस्स ‘‘मित्तो मे अय’’न्ति गहेत्वा सक्कारकरणकालो विय ‘‘मम इमे’’ति गहेत्वा पञ्चन्नं खन्धानं न्हापनभोजनादीहि सक्कारकरणकालो, ‘‘अतिविस्सत्थो मे अय’’न्ति ञत्वा सक्कारं करोन्तस्सेव असिना सीसच्छिन्दनं विय विस्सत्थस्स बालपुथुज्जनस्स तिखिणेहि भिज्जमानेहि खन्धेहि जीवितपरियादानं वेदितब्बं.
उपेतीति उपगच्छति. उपादियतीति गण्हाति. अधिट्ठातीति अधितिट्ठति. अत्ता मेति अयं मे अत्ताति. सुतवा च खो, आवुसो, अरियसावकोति यथा पन पण्डितो गहपतिपुत्तो एवं उपगतं पच्चत्थिकं ‘‘पच्चत्थिको मे अय’’न्ति ञत्वा अप्पमत्तो तानि तानि कम्मानि कारेत्वा अनत्थं परिहरति, अत्थं पापुणाति, एवं सुतवा अरियसावकोपि ‘‘न रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन पञ्चक्खन्धे अहन्ति वा ममन्ति वा अगहेत्वा, ‘‘पच्चत्थिका मे एते’’ति ञत्वा रूपसत्तकअरूपसत्तकादिवसेन विपस्सनाय योजेत्वाव ततोनिदानं दुक्खं परिवज्जेत्वा अग्गफलं अरहत्तं पापुणाति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. ततियं.
४. अनुराधसुत्तवण्णना
८६. चतुत्थे अरञ्ञकुटिकायन्ति तस्सेव विहारस्स पच्चन्ते पण्णसालायं. तं तथागतोति तुम्हाकं सत्था तथागतो तं सत्तं तथागतं. अञ्ञत्र इमेहीति तस्स किर एवं अहोसि ‘‘इमे सासनस्स पटिपक्खा पटिविलोमा, यथा इमे भणन्ति, न एवं सत्था पञ्ञापेस्सति, अञ्ञथा पञ्ञापेस्सती’’ति. तस्मा एवमाह. एवं वुत्ते ते अञ्ञतित्थियाति एवं थेरेन अत्तनो च परेसञ्च समयं अजानित्वा वुत्ते एकदेसेन सासनसमयं जानन्ता थेरस्स वादे दोसं दातुकामा ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका आयस्मन्तं अनुराधं एतदवोचुं.
तं किं मञ्ञसि अनुराधाति सत्था तस्स कथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं भिक्खु अत्तनो लद्धियं दोसं न जानाति, कारको पनेस युत्तयोगो, धम्मदेसनाय एव नं जानापेस्सामी’’ति तिपरिवट्टं देसनं देसेतुकामो ‘‘तं किं मञ्ञसि, अनुराधा’’तिआदिमाह. अथस्स ताय देसनाय अरहत्तप्पत्तस्स अनुयोगवत्तं आरोपेन्तो तं किं मञ्ञसि, अनुराध? रूपं तथागतोतिआदिमाह. दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि, दुक्खस्स च निरोधन्ति वट्टदुक्खञ्चेव वट्टदुक्खस्स च निरोधं निब्बानं पञ्ञपेमि. दुक्खन्ति वा वचनेन दुक्खसच्चं गहितं. तस्मिं गहिते समुदयसच्चं गहितमेव होति, तस्स मूलत्ता. निरोधन्ति वचनेन निरोधसच्चं गहितं. तस्मिं गहिते मग्गसच्चं गहितमेव होति तस्स उपायत्ता. इति पुब्बे चाहं, अनुराध, एतरहि च चतुसच्चमेव पञ्ञपेमीति दस्सेति. एवं इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टमेव कथितं. चतुत्थं.
५. वक्कलिसुत्तवण्णना
८७. पञ्चमे कुम्भकारनिवेसनेति कुम्भकारसालायं. थेरो किर वुत्थवस्सो पवारेत्वा भगवन्तं दस्सनाय आगच्छति. तस्स नगरमज्झे महाआबाधो उप्पज्जि, पादा न वहन्ति. अथ नं मञ्चकसिविकाय कुम्भकारसालं आहरिंसु. सा च साला तेसं कम्मसाला, न निवेसनसाला. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘कुम्भकारनिवेसने विहरती’’ति. बाळ्हगिलानोति अधिमत्तगिलानो. समधोसीति समन्ततो अधोसि, चलनाकारेन अपचितिं दस्सेसि. वत्तं किरेतं बाळ्हगिलानेनपि बुड्ढतरं दिस्वा उट्ठानाकारेन अपचिति दस्सेतब्बा. तेन पन ‘‘मा चलि मा चली’’ति वत्तब्बो. सन्तिमानि आसनानीति बुद्धकालस्मिञ्हि एकस्सपि भिक्खुनो वसनट्ठाने ‘‘सचे सत्था आगच्छिस्सति, इध निसीदिस्सती’’ति आसनं पञ्ञत्तमेव होति अन्तमसो फलकमत्तम्पि पण्णसन्थारमत्तम्पि. खमनीयं यापनीयन्ति कच्चि दुक्खं खमितुं इरियापथं वा यापेतुं सक्काति पुच्छति. पटिक्कमन्तीति निवत्तन्ति. अभिक्कमन्तीति अधिगच्छन्ति. पटिक्कमोसानन्ति पटिक्कमो एतासं. सीलतो न उपवदतीति सीलं आरब्भ सीलभावेन न उपवदति. चिरपटिकाहन्ति चिरपटिको अहं, चिरतो पट्ठाय अहन्ति अत्थो. पूतिकायेनाति अत्तनो सुवण्णवण्णम्पि कायं भगवा धुवपग्घरणट्ठेन एवमाह. यो खो, वक्कलि, धम्मन्ति इध भगवा ‘‘धम्मकायो खो, महाराज, तथागतो’’ति वुत्तं धम्मकायतं दस्सेति. नवविधो हि लोकुत्तरधम्मो तथागतस्स कायो नाम.
इदानि थेरस्स तिपरिवट्टधम्मदेसनं आरभन्तो तं किं मञ्ञसीतिआदिमाह. काळसिलाति काळसिलाविहारो. विमोक्खायाति मग्गविमोक्खत्थाय. सुविमुत्तो विमुच्चिस्सतीति अरहत्तफलविमुत्तिया विमुत्तो हुत्वा विमुच्चिस्सति. ता किर देवता ‘‘येन नीहारेन इमिना विपस्सना आरद्धा, अनन्तरायेन अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति ञत्वा एवमाहंसु. अपापकन्ति अलामकं. सत्थं आहरेसीति थेरो किर अधिमानिको अहोसि. सो समाधिविपस्सनाहि विक्खम्भितानं किलेसानं समुदाचारं अपस्सन्तो ‘‘खीणासवोम्ही’’ति सञ्ञी हुत्वा ‘‘किं मे इमिना दुक्खेन जीवितेन? सत्थं आहरित्वा मरिस्सामी’’ति तिखिणेन सत्थेन कण्ठनाळं छिन्दि. अथस्स दुक्खा वेदना उप्पज्जि. सो तस्मिं खणे अत्तनो पुथुज्जनभावं ञत्वा अविस्सट्ठकम्मट्ठानत्ता सीघं मूलकम्मट्ठानं आदाय सम्मसन्तो अरहत्तं पापुणित्वाव कालमकासि. पच्चवेक्खणा पनस्स च कथं अहोसीति? खीणासवस्स एकूनवीसति पच्चवेक्खणा न सब्बाव अवस्सं लद्धब्बा, तिखिणेनापि पन असिना सीसे छिज्जन्ते एकं द्वे ञाणानि अवस्सं उप्पज्जन्ति.
विवत्तक्खन्धन्ति परिवत्तक्खन्धं. सेमानन्ति सयमानं. थेरो किर उत्तानको निपन्नो सत्थं आहरि. तस्स सरीरं यथाठितमेव अहोसि. सीसं पन दक्खिणपस्सेन परिवत्तित्वा अट्ठासि. अरियसावका हि येभुय्येन दक्खिणपस्सेनेव कालं करोन्ति. तेनस्स सरीरं यथाठितंयेव अहोसि. सीसं पन दक्खिणपस्सेन परिवत्तित्वा ठितं. तं सन्धाय विवत्तक्खन्धो नाम जातोतिपि वदन्ति. धूमायितत्तन्ति धूमायनभावं. तिमिरायितत्तन्ति तिमिरायनभावं. धूमवलाहकं विय तिमिरवलाहकं विय चाति अत्थो. पञ्चमं.
६. अस्सजिसुत्तवण्णना
८८. छट्ठे कस्सपकारामेति कस्सपसेट्ठिना कारिते आरामे. कायसङ्खारेति अस्सासपस्सासे. सो हि ते चतुत्थज्झानेन पस्सम्भित्वा पस्सम्भित्वा विहासि. एवं होतीति इदानि तं समाधिं अप्पटिलभन्तस्स एवं होति. नो चस्साहं परिहायामीति कच्चि नु खो अहं सासनतो न परिहायामि? तस्स किर आबाधदोसेन अप्पितप्पिता समापत्ति परिहायि, तस्मा एवं चिन्तेसि. समाधिसारका समाधिसामञ्ञाति समाधिंयेव सारञ्च सामञ्ञञ्च मञ्ञन्ति. मय्हं पन सासने न एतं सारं, विपस्सनामग्गफलानि सारं. सो त्वं समाधितो परिहायन्तो कस्मा चिन्तेसि ‘‘सासनतो परिहायामी’’ति. एवं थेरं अस्सासेत्वा इदानिस्स तिपरिवट्टं धम्मदेसनं आरभन्तो तं किं मञ्ञसीतिआदिमाह. अथस्स तिपरिवट्टदेसनावसाने अरहत्तं पत्तस्स सततविहारं दस्सेन्तो सो सुखं चे वेदनं वेदयतीतिआदिमाह. तत्थ अनभिनन्दिताति पजानातीति सुखवेदनाय ताव अभिनन्दना होतु, दुक्खवेदनाय कथं होतीति? दुक्खं पत्वा सुखं पत्थेति, यदग्गेन सुखं पत्थेति, तदग्गेन दुक्खं पत्थेतियेव. सुखविपरिणामेन हि दुक्खं आगतमेव होतीति एवं दुक्खे अभिनन्दना वेदितब्बा. सेसं पुब्बे वुत्तनयमेवाति. छट्ठं.
७. खेमकसुत्तवण्णना
८९. सत्तमे अत्तनियन्ति अत्तनो परिक्खारजातं. अस्मीति अधिगतन्ति अस्मीति एवं पवत्ता तण्हामाना अधिगता. सन्धावनिकायाति पुनप्पुनं गमनागमनेन. उपसङ्कमीति बदरिकारामतो गावुतमत्तं घोसितारामं अगमासि. दासकत्थेरो पन चतुक्खत्तुं गमनागमनेन तंदिवसं द्वियोजनं अद्धानं आहिण्डि. कस्मा पन तं थेरा पहिणिंसु? विस्सुतस्स धम्मकथिकस्स सन्तिका धम्मं सुणिस्सामाति. सयं कस्मा न गताति? थेरस्स वसनट्ठानं अरञ्ञं सम्बाधं, तत्थ सट्ठिमत्तानं थेरानं ठातुं वा निसीदितुं वा ओकासो नत्थीति न गता. ‘‘इधागन्त्वा अम्हाकं धम्मं कथेतू’’तिपि कस्मा पन न पहिणिंसूति? थेरस्स आबाधिकत्ता. अथ कस्मा पुनप्पुनं पहिणिंसूति? सयमेव ञत्वा अम्हाकं कथेतुं आगमिस्सतीति. थेरोपि तेसं अज्झासयं ञत्वाव अगमासीति.
न ख्वाहं, आवुसो, रूपन्ति यो हि रूपमेव अस्मीति वदति, तेन इतरे चत्तारो खन्धा पच्चक्खाता होन्ति. यो अञ्ञत्र रूपा वदति, तेन रूपं पच्चक्खातं होति. वेदनादीसुपि एसेव नयो. थेरस्स पन समूहतो पञ्चसुपि खन्धेसु अस्मीति अधिगतो, तस्मा एवमाह. होतेवाति होतियेव. अनुसहगतोति सुखुमो. ऊसेति छारिकाखारे. खारेति ऊसखारे. सम्मद्दित्वाति तेमेत्वा खादेत्वा.
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – किलिट्ठवत्थं विय हि पुथुज्जनस्स चित्ताचारो, तयो खारा विय तिस्सो अनुपस्सना, तीहि खारेहि धोतवत्थं विय देसनाय मद्दित्वा ठितो अनागामिनो चित्ताचारो, अनुसहगतो ऊसादिगन्धो विय अरहत्तमग्गवज्झा किलेसा, गन्धकरण्डको विय अरहत्तमग्गञाणं गन्धकरण्डकं आगम्म अनुसहगतानं ऊसगन्धादीनं समुग्घातो विय अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसक्खयो, गन्धपरिभावितवत्थं निवासेत्वा छणदिवसे अन्तरवीथियं सुगन्धगन्धिनो विचरणं विय खीणासवस्स सीलगन्धादीहि दस दिसा उपवायन्तस्स यथाकामचारो.
आचिक्खितुन्ति कथेतुं. देसेतुन्ति पकासेतुं. पञ्ञापेतुन्ति जानापेतुं. पट्ठपेतुन्ति पतिट्ठापेतुं. विवरितुन्ति विवटं कातुं. विभजितुन्ति सुविभत्तं कातुं. उत्तानीकातुन्ति उत्तानकं कातुं. सट्ठिमत्तानं थेरानन्ति ते किर थेरेन कथितकथितट्ठाने विपस्सनं पट्ठपेत्वा उपरूपरि सम्मसन्ता देसनापरियोसाने अरहत्तं पापुणिंसु. थेरोपि अञ्ञेन नीहारेन अकथेत्वा विपस्सनासहगतचित्तेनेव कथेसि. तस्मा सोपि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं – ‘‘सट्ठिमत्तानं थेरानं भिक्खूनं अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु आयस्मतो खेमकस्स चा’’ति. सत्तमं.
८. छन्नसुत्तवण्णना
९०. अट्ठमे आयस्मा छन्नोति तथागतेन सद्धिं एकदिवसे जातो महाभिनिक्खमनदिवसे सद्धिं निक्खमित्वा पुन अपरभागे सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा ‘‘अम्हाकं बुद्धो अम्हाकं धम्मो’’ति एवं मक्खी चेव पळासी च हुत्वा सब्रह्मचारीनं फरुसवाचाय सङ्घट्टनं करोन्तो थेरो. अवापुरणं आदायाति कुञ्चिकं गहेत्वा. विहारेन विहारं उपसङ्कमित्वाति एकं विहारं पविसित्वा ततो अञ्ञं, ततो अञ्ञन्ति एवं तेन तेन विहारेन तं तं विहारं उपसङ्कमित्वा. एतदवोच ओवदन्तु मन्ति कस्मा एवं महन्तेन उस्साहेन तत्थ तत्थ गन्त्वा एतं अवोचाति? उप्पन्नसंवेगताय. तस्स हि परिनिब्बुते सत्थरि धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पेसितो आयस्मा आनन्दो कोसम्बिं गन्त्वा ब्रह्मदण्डं अदासि. सो दिन्ने ब्रह्मदण्डे सञ्जातपरिळाहो विसञ्ञीभूतो पतित्वा पुन सञ्ञं लभित्वा वुट्ठाय एकस्स भिक्खुनो सन्तिकं गतो, सो तेन सद्धिं किञ्चि न कथेसि. अञ्ञस्स सन्तिकं अगमासि, सोपि न कथेसीति एवं सकलविहारं विचरित्वा निब्बिन्नो पत्तचीवरं आदाय बाराणसिं गन्त्वा उप्पन्नसंवेगो तत्थ तत्थ गन्त्वा एवं अवोच.
सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति सब्बे तेभूमकसङ्खारा अनिच्चा. सब्बे धम्मा अनत्ताति सब्बे चतुभूमकधम्मा अनत्ता. इति सब्बेपि ते भिक्खू थेरं ओवदन्ता अनिच्चलक्खणं अनत्तलक्खणन्ति द्वेव लक्खणानि कथेत्वा दुक्खलक्खणं न कथयिंसु. कस्मा? एवं किर नेसं अहोसि – ‘‘अयं भिक्खु वादी दुक्खलक्खणे पञ्ञापियमाने रूपं दुक्खं…पे… विञ्ञाणं दुक्खं, मग्गो दुक्खो, फलं दुक्खन्ति ‘तुम्हे दुक्खप्पत्ता भिक्खू नामा’ति गहणं गण्हेय्य, यथा गहणं गहेतुं न सक्कोति, एवं निद्दोसमेवस्स कत्वा कथेस्सामा’’ति द्वेव लक्खणानि कथयिंसु.
परितस्सना उपादानं उप्पज्जतीति परितस्सना च उपादानञ्च उप्पज्जति. पच्चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ताति यदि रूपादीसु एकोपि अनत्ता, अथ को नाम मे अत्ताति एवं पटिनिवत्तति ‘‘मय्हं मानस’’न्ति. अयं किर थेरो पच्चये अपरिग्गहेत्वा विपस्सनं पट्ठपेसि, सास्स दुब्बलविपस्सना अत्तगाहं परियादातुं असक्कुणन्ती सङ्खारेसु सुञ्ञतो उपट्ठहन्तेसु ‘‘उच्छिज्जिस्सामि विनस्सिस्सामी’’ति उच्छेददिट्ठिया चेव परितस्सनाय च पच्चयो अहोसि. सो च अत्तानं पापते पपतन्तं विय दिस्वा, ‘‘परितस्सना उपादानं उप्पज्जति, पच्चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ता’’ति आह. न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होतीति चतुसच्चधम्मं पस्सन्तस्स एवं न होति. तावतिका विस्सट्ठीति तत्तको विस्सासो. सम्मुखा मेतन्ति थेरो तस्स वचनं सुत्वा, ‘‘कीदिसा नु खो इमस्स धम्मदेसना सप्पाया’’ति? चिन्तेन्तो तेपिटकं बुद्धवचनं विचिनित्वा कच्चानसुत्तं (सं. नि. २.१५) अद्दस ‘‘इदं आदितोव दिट्ठिविनिवेठनं कत्वा मज्झे बुद्धबलं दीपेत्वा सण्हसुखुमपच्चयाकारं पकासयमानं गतं, इदमस्स देसेस्सामी’’ति दस्सेन्तो ‘‘सम्मुखा मेत’’न्तिआदिमाह. अट्ठमं.
९-१०. राहुलसुत्तादिवण्णना
९१-९२. नवमदसमानि राहुलसंयुत्ते (सं. नि. २.१८८) वुत्तत्थानेव. केवलं हेतानि अयं थेरवग्गोति कत्वा इधागतानीति. नवमदसमानि.
थेरवग्गो नवमो.