५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना

३७-३८. पञ्चमे ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायतीति धरमानस्स जीवमानस्स जरा पञ्ञायति. ठितीति हि जीवितिन्द्रियसङ्खाताय अनुपालनाय नामं. अञ्ञथत्तन्ति जराय. तेनाहु पोराणा –

‘‘उप्पादो जाति अक्खातो, भङ्गो वुत्तो वयोति च;

अञ्ञथत्तं जरा वुत्ता, ठिती च अनुपालना’’ति.

एवं एकेकस्स खन्धस्स उप्पादजराभङ्गसङ्खातानि तीणि लक्खणानि होन्ति यानि सन्धाय वुत्तं ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सङ्खतस्स सङ्खतलक्खणानी’’ति (अ. नि. ३.४७).

तत्थ सङ्खतं नाम पच्चयनिब्बत्तो यो कोचि सङ्खारो. सङ्खारो च न लक्खणं, लक्खणं न सङ्खारो, न च सङ्खारेन विना लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं विना सङ्खारो, लक्खणेन पन सङ्खारो पाकटो होति. यथा हि न च गावीयेव लक्खणं, लक्खणमेव न गावी, नापि गाविं मुञ्चित्वा लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं मुञ्चित्वा गाविं, लक्खणेन पन गावी पाकटा होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.

तत्थ सङ्खारानं उप्पादक्खणे सङ्खारोपि उप्पादलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. ‘‘उप्पादोपी’’ति वुत्ते सङ्खारोपि जरालक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. अपरे पन वदन्ति ‘‘अरूपधम्मानं जराखणो नाम न सक्का पञ्ञापेतुं, सम्मासम्बुद्धो च ‘वेदनाय उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठिताय अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’ति वदन्तो अरूपधम्मानम्पि तीणि लक्खणानि पञ्ञापेति, तानि अत्थिक्खणं उपादाय लब्भन्ती’’ति वत्वा –

‘‘अत्थिता सब्बधम्मानं, ठिति नाम पवुच्चति;

तस्सेव भेदो मरणं, सब्बदा सब्बपाणिन’’न्ति. –

इमाय आचरियगाथाय तमत्थं साधेन्ति. अथ वा सन्ततिवसेन ठानं ठितीति वेदितब्बन्ति च वदन्ति. यस्मा पन सुत्ते अयं विसेसो नत्थि, तस्मा आचरियमतिया सुत्तं अपटिबाहेत्वा सुत्तमेव पमाणं कत्तब्बं. छट्ठं उत्तानमेव. पञ्चमछट्ठानि.