४. नतुम्हाकवग्गो

१. नतुम्हाकसुत्तवण्णना

३३. नतुम्हाकवग्गस्स पठमे पजहथाति छन्दरागप्पहानेन पजहथ. तिणादीसु तिणं नाम अन्तोफेग्गु बहिसारं तालनाळिकेरादि. कट्ठं नाम अन्तोसारं बहिफेग्गु खदिरसालसाकपनसादि. साखा नाम रुक्खस्स बाहा विय निक्खन्ता. पलासं नाम तालनाळिकेरपण्णादि. पठमं.

२. दुतियनतुम्हाकसुत्तवण्णना

३४. दुतियं विना उपमाय बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं. दुतियं.

३. अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३५. ततिये रूपञ्चे, भन्ते, अनुसेतीति यदि रूपं अनुसेति. तेन सङ्खं गच्छतीति कामरागादीसु येन अनुसयेन तं रूपं अनुसेति, तेनेव अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति पण्णत्तिं गच्छति. न तेन सङ्खं गच्छतीति तेन अभूतेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं न गच्छतीति. ततियं.

४. दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३६. चतुत्थे तं अनुमीयतीति तं अनुसयितं रूपं मरन्तेन अनुसयेन अनुमरति. न हि आरम्मणे भिज्जमाने तदारम्मणा धम्मा तिट्ठन्ति. यं अनुमीयतीति यं रूपं येन अनुसयेन अनुमरति. तेन सङ्खं गच्छतीति तेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छति. अथ वा यन्ति करणवचनमेतं, येन अनुसयेन अनुमीयति, तेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छतीति अत्थो. चतुत्थं.

५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना

३७-३८. पञ्चमे ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायतीति धरमानस्स जीवमानस्स जरा पञ्ञायति. ठितीति हि जीवितिन्द्रियसङ्खाताय अनुपालनाय नामं. अञ्ञथत्तन्ति जराय. तेनाहु पोराणा –

‘‘उप्पादो जाति अक्खातो, भङ्गो वुत्तो वयोति च;

अञ्ञथत्तं जरा वुत्ता, ठिती च अनुपालना’’ति.

एवं एकेकस्स खन्धस्स उप्पादजराभङ्गसङ्खातानि तीणि लक्खणानि होन्ति यानि सन्धाय वुत्तं ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सङ्खतस्स सङ्खतलक्खणानी’’ति (अ. नि. ३.४७).

तत्थ सङ्खतं नाम पच्चयनिब्बत्तो यो कोचि सङ्खारो. सङ्खारो च न लक्खणं, लक्खणं न सङ्खारो, न च सङ्खारेन विना लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं विना सङ्खारो, लक्खणेन पन सङ्खारो पाकटो होति. यथा हि न च गावीयेव लक्खणं, लक्खणमेव न गावी, नापि गाविं मुञ्चित्वा लक्खणं पञ्ञापेतुं सक्का, नापि लक्खणं मुञ्चित्वा गाविं, लक्खणेन पन गावी पाकटा होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.

तत्थ सङ्खारानं उप्पादक्खणे सङ्खारोपि उप्पादलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. ‘‘उप्पादोपी’’ति वुत्ते सङ्खारोपि जरालक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति. अपरे पन वदन्ति ‘‘अरूपधम्मानं जराखणो नाम न सक्का पञ्ञापेतुं, सम्मासम्बुद्धो च ‘वेदनाय उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठिताय अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’ति वदन्तो अरूपधम्मानम्पि तीणि लक्खणानि पञ्ञापेति, तानि अत्थिक्खणं उपादाय लब्भन्ती’’ति वत्वा –

‘‘अत्थिता सब्बधम्मानं, ठिति नाम पवुच्चति;

तस्सेव भेदो मरणं, सब्बदा सब्बपाणिन’’न्ति. –

इमाय आचरियगाथाय तमत्थं साधेन्ति. अथ वा सन्ततिवसेन ठानं ठितीति वेदितब्बन्ति च वदन्ति. यस्मा पन सुत्ते अयं विसेसो नत्थि, तस्मा आचरियमतिया सुत्तं अपटिबाहेत्वा सुत्तमेव पमाणं कत्तब्बं. छट्ठं उत्तानमेव. पञ्चमछट्ठानि.

७-१०. अनुधम्मसुत्तादिवण्णना

३९-४२. सत्तमे धम्मानुधम्मप्पटिपन्नस्साति नवन्नं लोकुत्तरधम्मानं अनुलोमधम्मं पुब्बभागपटिपदं पटिपन्नस्स. अयमनुधम्मोति अयं अनुलोमधम्मो होति. निब्बिदाबहुलोति उक्कण्ठनबहुलो हुत्वा. परिजानातीति तीहि परिञ्ञाहि परिजानाति. परिमुच्चतीति मग्गक्खणे उप्पन्नाय पहानपरिञ्ञाय परिमुच्चति. एवं इमस्मिं सुत्ते मग्गोव कथितो होति, तथा इतो परेसु तीसु. इध पन अनुपस्सना अनियमिता, तेसु नियमिता. तस्मा इधापि सा तत्थ नियमितवसेनेव नियमेतब्बा. न हि सक्का तीसु अञ्ञतरं अनुपस्सनं विना निब्बिन्दितुं परिजानितुं वाति. सत्तमादीनि.

नतुम्हाकवग्गो चतुत्थो.