५. अत्तदीपवग्गो
१. अत्तदीपसुत्तवण्णना
४३. अत्तदीपवग्गस्स पठमे अत्तदीपाति अत्तानं दीपं ताणं लेणं गतिं परायणं पतिट्ठं कत्वा विहरथाति अत्थो. अत्तसरणाति इदं तस्सेव वेवचनं. अनञ्ञसरणाति इदं अञ्ञस्स सरणपटिक्खेपवचनं. न हि अञ्ञो अञ्ञस्स सरणं होति अञ्ञस्स वायामेन अञ्ञस्स असिज्झनतो, वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अत्ता हि अत्तनो नाथो,
को हि नाथो परो सिया’’ति. (ध. प. १६०);
तेनाह ‘‘अनञ्ञसरणा’’ति. को पनेत्थ अत्ता नाम? लोकियलोकुत्तरो धम्मो. तेनेवाह – ‘‘धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्ञसरणा’’ति. योनीति कारणं – ‘‘योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२२७) विय. किंपहोतिकाति किंपभुतिका, कुतो पभवन्तीति अत्थो? रूपस्स त्वेवाति इदं तेसंयेव सोकादीनं पहानदस्सनत्थं आरद्धं. न परितस्सतीति न गण्हाति न गहति. तदङ्गनिब्बुतोति तेन विपस्सनङ्गेन किलेसानं निब्बुतत्ता तदङ्गनिब्बुतो. इमस्मिं सुत्ते विपस्सनाव कथिता. पठमं.
२. पटिपदासुत्तवण्णना
४४. दुतिये दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सनाति यस्मा सक्कायो दुक्खं, तस्स च समुदयगामिनी पटिपदा नाम ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एवं दिट्ठिसमनुपस्सना वुत्ता, तस्मा दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सनाति अयमेत्थ अत्थो होति. दुक्खनिरोधगामिनी समनुपस्सनाति एत्थ सह विपस्सनाय चतुमग्गञाणं ‘‘समनुपस्सना’’ति वुत्तं. इति इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं. दुतियं.
३. अनिच्चसुत्तवण्णना
४५. ततिये सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय दट्ठब्बं. विरज्जति विमुच्चतीति मग्गक्खणे विरज्जति, फलक्खणे विमुच्चति. अनुपादाय आसवेहीति अनुप्पादनिरोधेन निरुद्धेहि आसवेहि अगहेत्वा इति विमुच्चति. रूपधातुयातिआदि पच्चवेक्खणदस्सनत्थं वुत्तं. सह फलेन पच्चवेक्खणदस्सनत्थन्तिपि वदन्तियेव. ठितन्ति उपरि कत्तब्बकिच्चाभावेन ठितं. ठितत्ता सन्तुस्सितन्ति पत्तब्बं पत्तभावेन सन्तुट्ठं. पच्चत्तंयेव परिनिब्बायतीति सयमेव परिनिब्बायति. ततियं.
४. दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना
४६. चतुत्थे पुब्बन्तानुदिट्ठियोति पुब्बन्तं अनुगता अट्ठारस दिट्ठियो न होन्ति. अपरन्तानुदिट्ठियोति अपरन्तं अनुगता चतुचत्तालीस दिट्ठियो न होन्ति. थामसो परामासोति दिट्ठिथामसो चेव दिट्ठिपरामासो च न होति. एत्तावता पठममग्गो दस्सितो. इदानि सह विपस्सनाय तयो मग्गे च फलानि च दस्सेतुं रूपस्मिन्तिआदि आरद्धं. अथ वा दिट्ठियो नाम विपस्सनाय एव पहीना, इदं पन उपरि सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गे दस्सेतुं आरद्धं. चतुत्थं.
५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना
४७. पञ्चमे पञ्चुपादानक्खन्धे समनुपस्सन्ति एतेसं वा अञ्ञतरन्ति परिपुण्णगाहवसेन पञ्चक्खन्धे समनुपस्सन्ति, अपरिपुण्णगाहवसेन एतेसं अञ्ञतरं. इति अयञ्चेव समनुपस्सनाति इति अयञ्च दिट्ठिसमनुपस्सना. अस्मीति चस्स अविगतं होतीति यस्स अयं समनुपस्सना अत्थि, तस्मिं अस्मीति तण्हामानदिट्ठिसङ्खातं पपञ्चत्तयं अविगतमेव होति. पञ्चन्नं इन्द्रियानं अवक्कन्ति होतीति तस्मिं किलेसजाते सति कम्मकिलेसपच्चयानं पञ्चन्नं इन्द्रियानं निब्बत्ति होति.
अत्थि, भिक्खवे, मनोति इदं कम्ममनं सन्धाय वुत्तं. धम्माति आरम्मणं. अविज्जाधातूति जवनक्खणे अविज्जा. अविज्जासम्फस्सजेनाति अविज्जासम्पयुत्तफस्सतो जातेन. अपिच मनोति भवङ्गक्खणे विपाकमनोधातु, आवज्जनक्खणे किरियमनोधातु. धम्मादयो वुत्तप्पकाराव. अस्मीतिपिस्स होतीति तण्हामानदिट्ठिवसेन अस्मीति एवम्पिस्स होति. इतो परेसु अयमहमस्मीति रूपादीसु किञ्चिदेव धम्मं गहेत्वा ‘‘अयं अहमस्मी’’ति अत्तदिट्ठिवसेन वुत्तं. भविस्सन्ति सस्सतदिट्ठिवसेन. न भविस्सन्ति उच्छेददिट्ठिवसेन. रूपी भविस्सन्तिआदीनि सब्बानि सस्सतमेव भजन्ति. अथेत्थाति अथ तेनेवाकारेन ठितेसु एतेसु इन्द्रियेसु. अविज्जा पहीयतीति चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणभूता अविज्जा पहीयति. विज्जा उप्पज्जतीति अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जति. एवमेत्थ अस्मीति तण्हामानदिट्ठियो. कम्मस्स पञ्चन्नञ्च इन्द्रियानं अन्तरे एको सन्धि, विपाकमनं पञ्चिन्द्रियपक्खिकं कत्वा पञ्चन्नञ्च इन्द्रियानं कम्मस्स च अन्तरे एको सन्धीति. इति तयो पपञ्चा अतीतो अद्धा, इन्द्रियादीनि पच्चुप्पन्नो अद्धा, तत्थ कम्ममनं आदिं कत्वा अनागतस्स पच्चयो दस्सितोति. पञ्चमं.
६. खन्धसुत्तवण्णना
४८. छट्ठे रूपक्खन्धो कामावचरो, चत्तारो खन्धा चतुभूमका. सासवन्ति आसवानं आरम्मणभावेन पच्चयभूतं. उपादानियन्ति तथेव च उपादानानं पच्चयभूतं. वचनत्थो पनेत्थ – आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति सासवं. उपादातब्बन्ति उपादानियं. इधापि रूपक्खन्धो कामावचरो, अवसेसा तेभूमका विपस्सनाचारवसेन वुत्ता. एवमेत्थ रूपं रासट्ठेन खन्धेसु पविट्ठं, सासवरासट्ठेन उपादानक्खन्धेसु. वेदनादयो सासवापि अत्थि, अनासवापि अत्थि. ते रासट्ठेन सब्बेपि खन्धेसु पविट्ठा, तेभूमका पनेत्थ सासवट्ठेन उपादानक्खन्धेसु पविट्ठाति. छट्ठं.
७-८. सोणसुत्तादिवण्णना
४९-५०. सत्तमे सेय्योहमस्मीति विसिट्ठो उत्तमो अहमस्मि. किमञ्ञत्र यथाभूतस्स अदस्सनाति यथाभूतस्स अदस्सनतो अञ्ञं किं भवेय्य? अदस्सनं अञ्ञाणमेव भवेय्याति अत्थो. इदानिस्स ते परिवट्टं वजिरभेददेसनं आरभन्तो तं किं मञ्ञसि सोणोतिआदिमाह. अट्ठमं उत्तानमेव. सत्तमअट्ठमानि.
९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना
५१-५२. नवमदसमेसु नन्दिक्खया रागक्खयो, रागक्खया नन्दिक्खयोति इदं नन्दीति वा रागोति वा इमेसं अत्थतो निन्नानाकरणताय वुत्तं. निब्बिदानुपस्सनाय वा निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति, विरागानुपस्सनाय विरज्जन्तो रागं पजहति. एत्तावता विपस्सनं निट्ठपेत्वा ‘‘रागक्खया नन्दिक्खयो’’ति इध मग्गं दस्सेत्वा ‘‘नन्दिरागक्खया चित्तं विमुत्त’’न्ति फलं दस्सितन्ति. नवमदसमानि.
अत्तदीपवग्गो पञ्चमो.
मूलपण्णासको समत्तो.