८. कोसम्बिसुत्तवण्णना

६८. अट्ठमे अञ्ञत्रेवाति एकच्चो हि परस्स सद्दहित्वा यं एस भणति, तं भूतन्ति गण्हाति. अपरस्स निसीदित्वा चिन्तेन्तस्स यं कारणं रुच्चति, सो ‘‘अत्थि एत’’न्ति रुचिया गण्हाति. एको ‘‘चिरकालतो पट्ठाय एवं अनुस्सवो अत्थि, भूतमेत’’न्ति अनुस्सवेन गण्हाति. अञ्ञस्स वितक्कयतो एकं कारणं उपट्ठाति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति आकारपरिवितक्केन गण्हाति. अपरस्स चिन्तयतो एका दिट्ठि उप्पज्जति, यायस्स तं कारणं निज्झायन्तस्स खमति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया गण्हाति. थेरो पन पञ्चपि एतानि कारणानि पटिक्खिपित्वा पच्चक्खञाणेन पटिविद्धभावं पुच्छन्तो अञ्ञत्रेव, आवुसो मुसिल, सद्धायातिआदिमाह. तत्थ अञ्ञत्रेवाति सद्धादीनि कारणानि ठपेत्वा, विना एतेहि कारणेहीति अत्थो. भवनिरोधो निब्बानन्ति पञ्चक्खन्धनिरोधो निब्बानं.

तुण्ही अहोसीति थेरो खीणासवो, अहं पन खीणासवोति वा न वाति वा अवत्वा तुण्हीयेव अहोसि. आयस्मा नारदो आयस्मन्तं पविट्ठं एतदवोचाति कस्मा अवोच? सो किर चिन्तेसि – ‘‘भवनिरोधो निब्बानं नामाति सेखेहिपि जानितब्बो पञ्हो एस, अयं पन थेरो इमं थेरं असेखभूमिया कारेति, इमं ठानं जानापेस्सामी’’ति एतं अवोच.

सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सुट्ठु दिट्ठं. न चम्हि अरहन्ति अनागामिमग्गे ठितत्ता अरहं न होमीति दीपेति. यं पनस्स इदानि ‘‘भवनिरोधो निब्बान’’न्ति ञाणं, तं एकूनवीसतिया पच्चवेक्खणञाणेहि विमुत्तं पच्चवेक्खणञाणं. उदपानोति वीसतिंसहत्थगम्भीरो पानीयकूपो. उदकवारकोति उदकउस्सिञ्चनवारको. उदकन्ति हि खो ञाणं अस्साति तीरे ठितस्स ओलोकयतो एवं ञाणं भवेय्य. न च कायेन फुसित्वाति उदकं पन नीहरित्वा कायेन फुसित्वा विहरितुं न सक्कुणेय्य. उदपाने उदकदस्सनं विय हि अनागामिनो निब्बानदस्सनं, घम्माभितत्तपुरिसो विय अनागामी, उदकवारको विय अरहत्तमग्गो, यथा घम्माभितत्तपुरिसो उदपाने उदकं पस्सति. एवं अनागामी पच्चवेक्खणञाणेन ‘‘उपरि अरहत्तफलसमयो नाम अत्थी’’ति जानाति. यथा पन सो पुरिसो उदकवारकस्स नत्थिताय उदकं नीहरित्वा कायेन फुसितुं न लभति, एवं अनागामी अरहत्तमग्गस्स नत्थिताय निब्बानं आरम्मणं कत्वा अरहत्तफलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसीदितुं न लभति. अट्ठमं.