१. निदानसंयुत्तं
१. बुद्धवग्गो
१. पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना
१. एवं मे सुतन्ति – निदानवग्गे पठमं पटिच्चसमुप्पादसुत्तं. तत्रायं अनुपुब्बपदवण्णना – तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसीति, एत्थ तत्राति देसकालपरिदीपनं. तञ्हि ‘‘यं समयं विहरति, तत्र समये, यस्मिञ्च जेतवने विहरति, तत्र जेतवने’’ति दीपेति. भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेति. न हि भगवा अयुत्ते देसे काले च धम्मं भासति. ‘‘अकालो खो ताव बाहिया’’तिआदि (उदा. १०) चेत्थ साधकं. खोति पदपूरणमत्ते, अवधारणे आदिकालत्थे वा निपातो. भगवाति लोकगरुदीपनं. भिक्खूति कथासवनयुत्तपुग्गलवचनं. अपिचेत्थ ‘‘भिक्खकोति भिक्खु, भिक्खाचरियं अज्झूपगतोति भिक्खू’’तिआदिना (पारा. ४५; विभ. ५१०) नयेन वचनत्थो वेदितब्बो. आमन्तेसीति आलपि, अभासि, सम्बोधेसि, अयमेत्थ अत्थो. अञ्ञत्र पन ञापनेपि होति. यथाह – ‘‘आमन्तयामि वो, भिक्खवे, पटिवेदयामि वो, भिक्खवे’’ति. पक्कोसनेपि. यथाह – ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, मम वचनेन सारिपुत्तं आमन्तेही’’ति (अ. नि. ९.११). भिक्खवोति आमन्तनाकारदीपनं. तञ्च भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धत्ता वुत्तं. भिक्खनसीलतागुणयुत्तोपि हि भिक्खु, भिक्खनधम्मतागुणयुत्तोपि भिक्खने साधुकारितागुणयुत्तोपीति सद्दविदू मञ्ञन्ति. तेन च तेसं भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धेन वचनेन हीनाधिकजनसेवितवुत्तिं पकासेन्तो उद्धतदीनभावनिग्गहं करोति. ‘‘भिक्खवो’’ति इमिना च करुणाविप्फारसोम्महदयनयननिपातपुब्बङ्गमेन वचनेन ते अत्तनो अभिमुखे करोन्तो तेनेव कथेतुकम्यतादीपकेन नेसं वचनेन सोतुकम्यतं जनेति, तेनेव च सम्बोधनत्थेन साधुकं मनसिकारेपि नियोजेति. साधुकं मनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ति.
अपरेसुपि देवमनुस्सेसु विज्जमानेसु कस्मा भिक्खूयेव आमन्तेसीति चे? जेट्ठसेट्ठासन्नसदासन्निहितभावतो. सब्बपरिससाधारणा हि भगवतो धम्मदेसना, परिसाय जेट्ठा भिक्खू पठमं उप्पन्नत्ता, सेट्ठा अनगारियभावं आदिं कत्वा सत्थुचरियानुविधायकत्ता सकलसासनपटिग्गाहकत्ता च, आसन्ना तत्थ निसिन्नेसु सत्थुसन्तिकत्ता, सदासन्निहिता सत्थुसन्तिकावचरत्ताति. अपिच ते धम्मदेसनाय भाजनं यथानुसिट्ठं पटिपत्तिसब्भावतो. विसेसतो च एकच्चे भिक्खूयेव सन्धाय अयं देसनापीति एवं आमन्तेसि.
किमत्थं पन भगवा धम्मं देसेन्तो पठमं भिक्खू आमन्तेसि, न धम्ममेव देसेसीति? सतिजननत्थं. भिक्खू अञ्ञं चिन्तेन्तापि विक्खित्तचित्तापि धम्मं पच्चवेक्खन्तापि कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तापि निसिन्ना होन्ति. ते अनामन्तेत्वा धम्मे देसियमाने ‘‘अयं देसना किंनिदाना किंपच्चया कतमाय अट्ठुप्पत्तिया देसिता’’ति सल्लक्खेतुं असक्कोन्ता दुग्गहितं वा गण्हेय्युं, न वा गण्हेय्युं, तेन नेसं सतिजननत्थं भगवा पठमं आमन्तेत्वा पच्छा धम्मं देसेति.
भदन्तेति गारववचनमेतं, सत्थुनो पटिवचनदानं वा. अपिचेत्थ ‘‘भिक्खवो’’ति वदमानो भगवा भिक्खू आलपति. ‘‘भदन्ते’’ति वदमाना ते भगवन्तं पच्चालपन्ति. तथा हि ‘‘भिक्खवो’’ति भगवा आभासति, ‘‘भदन्ते’’ति पच्चाभासन्ति. ‘‘भिक्खवो’’ति पटिवचनं दापेति, ‘‘भदन्ते’’ति पटिवचनं देन्ति. ते भिक्खूति ये भगवा आमन्तेसि, ते. भगवतो पच्चस्सोसुन्ति भगवतो आमन्तनं पतिअस्सोसुं, अभिमुखा हुत्वा सुणिंसु सम्पटिच्छिंसु पटिग्गहेसुन्ति अत्थो. भगवा एतदवोचाति, भगवा एतं इदानि वत्तब्बं सकलसुत्तं अवोच. एत्तावता यं आयस्मता आनन्देन अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्स बुद्धानं देसनाञाणगम्भीरभावसंसूचकस्स इमस्स सुत्तस्स सुखावगाहणत्थं कालदेसदेसकपरिसापदेसप्पटिमण्डितं निदानं भासितं, तस्स अत्थवण्णना समत्ता.
इदानि पटिच्चसमुप्पादं वोतिआदिना नयेन भगवता निक्खित्तस्स सुत्तस्स संवण्णनाय ओकासो अनुप्पत्तो. सा पनेसा सुत्तवण्णना यस्मा सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होति, तस्मा सुत्तनिक्खेपं ताव विचारेस्साम. चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा – अत्तज्झासयो, परज्झासयो, पुच्छावसिको, अट्ठुप्पत्तिकोति. तत्थ यानि सुत्तानि भगवा परेहि अनज्झिट्ठो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव कथेति, सेय्यथिदं – दसबलसुत्तन्तहारको चन्दोपम-वीणोपम-सम्मप्पधान-इद्धिपाद-इन्द्रियबल-बोज्झङ्गमग्गङ्ग-सुत्तन्तहारकोति एवमादीनि, तेसं अत्तज्झासयो निक्खेपो.
यानि पन ‘‘परिपक्का खो राहुलस्स विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा. यंनूनाहं राहुलं उत्तरिं आसवानं खये विनेय्य’’न्ति (सं. नि. ४.१२१; म. नि. ३.४१६) एवं परेसं अज्झासयं खन्तिं निज्झानक्खमं मनं अभिनीहारं बुज्झनभावञ्च अपेक्खित्वा परज्झासयवसेन कथितानि, सेय्यथिदं – चूळराहुलोवादसुत्तं, महाराहुलोवादसुत्तं, धम्मचक्कप्पवत्तनं, अनत्तलक्खणसुत्तं, आसीविसोपमसुत्तं, धातुविभङ्गसुत्तन्ति, एवमादीनि, तेसं परज्झासयो निक्खेपो.
भगवन्तं पन उपसङ्कमित्वा चतस्सो परिसा चत्तारो वण्णा नागा सुपण्णा गन्धब्बा असुरा यक्खा महाराजानो तावतिंसादयो देवा महाब्रह्माति एवमादयो ‘‘बोज्झङ्गा बोज्झङ्गाति, भन्ते, वुच्चन्ति – (सं. नि. ५.२०२) नीवरणा नीवरणाति, भन्ते, वुच्चन्ति – इमे नु खो, भन्ते, पञ्चुपादानक्खन्धा, किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्तिआदिना (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८३) नयेन पञ्हं पुच्छन्ति. एवं पुट्ठेन भगवता यानि कथितानि बोज्झङ्गसंयुत्तादीनि, यानि वा पनञ्ञानिपि देवतासंयुत्त, मारसंयुत्त, ब्रह्मसंयुत्त, सक्कपञ्ह, चूळवेदल्ल, महावेदल्ल, सामञ्ञफलआळवक, सूचिलोम, खरलोमसुत्तादीनि, तेसं पुच्छावसिको निक्खेपो.
यानि पन तानि उप्पन्नं कारणं पटिच्च कथितानि, सेय्यथिदं – धम्मदायादं. चूळसीहनादसुत्तं पुत्तमंसूपमं दारुक्खन्धूपमं अग्गिक्खन्धूपमं फेणपिण्डूपमं पारिच्छत्तकूपमन्ति एवमादीनि, तेसं अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो.
एवमेतेसु चतूसु निक्खेपेसु इमस्स पटिच्चसमुप्पादसुत्तस्स परज्झासयो निक्खेपो. परपुग्गलज्झासयवसेन हिदं भगवता निक्खित्तं. कतमेसं पुग्गलानं अज्झासयवसेनाति? उग्घटितञ्ञूनं. चत्तारो हि पुग्गला उग्घटितञ्ञू विपञ्चितञ्ञू नेय्यो पदपरमोति. तत्थ यस्स पुग्गलस्स सह उदाहटवेलाय धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो उग्घटितञ्ञू. यस्स पुग्गलस्स संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थे विभजियमाने धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो विपञ्चितञ्ञू. यस्स पुग्गलस्स उद्देसतो परिपुच्छतो योनिसो मनसिकरोतो, कल्याणमित्ते सेवतो, भजतो, पयिरुपासतो, अनुपुब्बेन धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो नेय्यो. यस्स पुग्गलस्स बहुम्पि सुणतो, बहुम्पि धारयतो, बहुम्पि वाचयतो न ताय जातिया धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो पदपरमो. इति इमेसु चतूसु पुग्गलेसु उग्घटितञ्ञूपुग्गलानं अज्झासयवसेन इदं सुत्तं निक्खित्तं.
तदा किर पञ्चसता जनपदवासिका भिक्खू सब्बेव एकचरा द्विचरा तिचरा चतुचरा पञ्चचरा सभागवुत्तिनो धुतङ्गधरा आरद्धवीरिया युत्तयोगा विपस्सका सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं पच्चयाकारदेसनं पत्थयमाना सायन्हसमये भगवन्तं उपसङ्कमित्वा, वन्दित्वा, रत्तकम्बलसाणिया परिक्खिपमाना विय देसनं पच्चासीसमाना परिवारेत्वा निसीदिंसु. तेसं अज्झासयवसेन भगवा इदं सुत्तं आरभि. यथा हि छेको चित्तकारो अपरिकम्मकतभित्तिं लभित्वा, न आदितोव रूपं समुट्ठापेसि, महामत्तिकलेपादीहि पन भित्तिपरिकम्मं ताव कत्वा, कतपरिकम्माय भित्तिया रूपं समुट्ठापेति, कतपरिकम्मं पन भित्तिं लभित्वा, भित्तिपरिकम्मब्यापारं अकत्वा, रङ्गजातानि योजेत्वा, वट्टिकं वा तूलिकं वा आदाय रूपमेव समुट्ठापेति, एवमेव भगवा अकताभिनिवेसं आदिकम्मिककुलपुत्तं लभित्वा नास्स आदितोव अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति, सीलसमाधिकम्मस्सकतादिट्ठिसम्पदाय पन योजेन्तो पुब्बभागपटिपदं ताव आचिक्खति. यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘तस्मातिह त्वं, भिक्खु, आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका. यतो खो ते, भिक्खु, सीलञ्च सुविसुद्धं भविस्सति दिट्ठि च उजुका. ततो त्वं, भिक्खु, सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय चत्तारो सतिपट्ठाने तिविधेन भावेय्यासि. कतमे चत्तारो? इध त्वं, भिक्खु, अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. बहिद्धा वा काये…पे… अज्झत्तबहिद्धा वा काये…पे… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. यतो खो त्वं, भिक्खु, सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एवं तिविधेन भावेस्ससि, ततो तुय्हं, भिक्खु, या रत्ति वा दिवसो वा आगमिस्सति, वुद्धियेव पाटिकङ्खा कुसलेसु धम्मेसु, नो परिहानी’’ति (सं. नि. ५.३६९).
एवं आदिकम्मिककुलपुत्तस्स सीलकथाय परिकम्मं कथेत्वा, अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति.
परिसुद्धसीलं पन आरद्धवीरियं युत्तयोगं विपस्सकं लभित्वा, नास्स पुब्बभागपटिपदं आचिक्खति, उजुकमेव पन अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति. इमे पञ्चसता भिक्खू पुब्बभागपटिपदं परिसोधेत्वा ठिता सुधन्तसुवण्णसदिसा सुपरिमज्जितमणिक्खन्धसन्निभा, एको लोकुत्तरमग्गोव नेसं अनागतो. इति तस्सागमनत्थाय सत्था तेसं अज्झासयं अपेक्खमानो इदं सुत्तं आरभि.
तत्थ पटिच्चसमुप्पादन्ति पच्चयाकारं. पच्चयाकारो हि अञ्ञमञ्ञं पटिच्च सहिते धम्मे उप्पादेति. तस्मा पटिच्चसमुप्पादोति वुच्चति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गतो गहेतब्बो.
वोति अयं वो-सद्दो पच्चत्त-उपयोगकरण-सम्पदान-सामिवचन-पदपूरणेसु दिस्सति. ‘‘कच्चि पन वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना’’तिआदीसु (म. नि. १.३२६; महाव. ४६६) हि पच्चत्ते दिस्सति. ‘‘गच्छथ, भिक्खवे, पणामेमि वो’’तिआदीसु (म. नि. २.१५७) उपयोगे. ‘‘न वो मम सन्तिके वत्थब्ब’’न्तिआदीसु (म. नि. २.१५७) करणे. ‘‘वनपत्थपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदीसु (म. नि. १.१९०) सम्पदाने. ‘‘सब्बेसं वो, सारिपुत्त, सुभासित’’न्तिआदीसु (म. नि. १.३४५) सामिवचने. ‘‘ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता’’तिआदीसु (म. नि. १.३५) पदपूरणमत्ते. इध पनायं सम्पदाने दट्ठब्बो. भिक्खवेति पतिस्सवेन अभिमुखीभूतानं पुन आलपनं. देसेस्सामीति देसनापटिजाननं. तं सुणाथाति तं पटिच्चसमुप्पादं तं देसनं मया वुच्चमानं सुणाथ.
साधुकं मनसि करोथाति एत्थ पन साधुकं साधूति एकत्थमेतं. अयञ्च साधुसद्दो आयाचन-सम्पटिच्छन-सम्पहंसन-सुन्दर-दळ्हीकम्मादीसु दिस्सति. ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (अ. नि. ४.२५७; सं. नि. ४.६५; ५.३८१) हि आयाचने दिस्सति. ‘‘साधु, भन्तेति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा’’तिआदीसु (म. नि. ३.८६) सम्पटिच्छने. ‘‘साधु साधु, सारिपुत्ता’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३४९) सम्पहंसने.
‘‘साधु धम्मरुची राजा, साधु पञ्ञाणवा नरो;
साधु मित्तानमद्दुब्भो, पापस्स अकरणं सुख’’न्ति. –
आदीसु (जा. २.१८.१०१) सुन्दरे. ‘‘तेन हि, ब्राह्मण, साधुकं सुणाही’’तिआदीसु (अ. नि. ५.१९२) साधुकसद्दोयेव दळ्हीकम्मे आणत्तियन्तिपि वुच्चति. इध पनायं एत्थेव दळ्हीकम्मे आणत्तिया च अत्थो वेदितब्बो, सुन्दरत्थेपि वट्टति. दळ्हीकरणत्थेन हि ‘‘दळ्हं इमं धम्मं सुणाथ, सुग्गहितं गण्हन्ता’’, आणत्तिअत्थेन ‘‘मम आणत्तिया सुणाथ’’ सुन्दरत्थेन ‘‘सुन्दरमिमं भद्दकं धम्मं सुणाथा’’ति एतं दीपितं होति. मनसि करोथाति आवज्जेथ. समन्नाहरथाति अत्थो. अविक्खित्तचित्ता हुत्वा निसामेथ, चित्ते करोथाति अधिप्पायो.
इदानेत्थ तं सुणाथाति सोतिन्द्रियविक्खेपनिवारणमेतं. साधुकं मनसि करोथाति मनसिकारे दळ्हीकम्मनियोजनेन मनिन्द्रियविक्खेपनिवारणं. पुरिमञ्चेत्थ ब्यञ्जनविपल्लासगाहनिवारणं, पच्छिमं अत्थविपल्लासगाहनिवारणं. पुरिमेन च धम्मस्सवने नियोजेति, पच्छिमेन सुतानं धम्मानं धारणूपपरिक्खासु. पुरिमेन च ‘‘सब्यञ्जनो अयं धम्मो, तस्मा सवनीयो’’ति दीपेति, पच्छिमेन ‘‘सात्थो, तस्मा मनसि कातब्बो’’ति. साधुकपदं वा उभयपदेहि योजेत्वा, ‘‘यस्मा अयं धम्मो धम्मगम्भीरो च देसनागम्भीरो च, तस्मा सुणाथ साधुकं. यस्मा अत्थगम्भीरो च पटिवेधगम्भीरो च, तस्मा साधुकं मनसि करोथा’’ति एवं योजना वेदितब्बा. भासिस्सामीति देसेस्सामि. ‘‘तं सुणाथा’’ति एत्थ पटिञ्ञातं देसनं संखित्ततोव न देसेस्सामि, अपिच खो वित्थारतोपि नं भासिस्सामीति वुत्तं होति. सङ्खेपवित्थारवाचकानि हि एतानि पदानि. यथाह वङ्गीसत्थेरो –
‘‘संखित्तेनपि देसेति, वित्थारेनपि भासति;
साळिकायिव निग्घोसो, पटिभानं उदीरयी’’ति. (सं. नि. १.२१४; थेरगा. १२४१);
एवं वुत्ते उस्साहजाता हुत्वा एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं सत्थु वचनं सम्पटिच्छिंसु, पटिग्गहेसुन्ति वुत्तं होति.
अथ नेसं भगवा एतदवोच – एतं इदानि वत्तब्बं ‘‘कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो’’तिआदिं सकलं सुत्तं अवोच. तत्थ कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादोति कथेतुकम्यतापुच्छा. पञ्चविधा हि पुच्छा अदिट्ठजोतनापुच्छा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा विमतिच्छेदनापुच्छा अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छाति, तासं इदं नानत्तं –
कतमा अदिट्ठजोतना पुच्छा (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२)? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं. तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूताय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा.
कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं. सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा.
कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘‘एवं नु खो, न नु खो, कथं नु खो’’ति, सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं विमतिच्छेदनापुच्छा.
कतमा अनुमतिपुच्छा? भगवा भिक्खूनं अनुमतिया पञ्हं पुच्छति – ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति, अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं वा तं सुखं वाति, दुक्खं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं – ‘‘एतं मम एसोहमस्मि एसो मे अत्ता’’ति, नो हेतं भन्तेति (सं. नि. ३.७९). अयं अनुमतिपुच्छा.
कतमा कथेतुकम्यतापुच्छा? भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति – ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना. कतमे चत्तारो’’ति? अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति.
तत्थ बुद्धानं पुरिमा तिस्सो पुच्छा नत्थि. कस्मा? बुद्धानञ्हि तीसु अद्धासु किञ्चि सङ्खतं अद्धाविमुत्तं वा असङ्खतं अदिट्ठं अजोतितं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं नाम नत्थि. तेन नेसं अदिट्ठजोतनापुच्छा नत्थि. यं पन भगवता अत्तनो ञाणेन पटिविद्धं, तस्स अञ्ञेन समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा सद्धिं संसन्दनकिच्चं नत्थि. तेनस्स दिट्ठसंसन्दनापुच्छा नत्थि. यस्मा पनेस अकथंकथी तिण्णविचिकिच्छो सब्बधम्मेसु विहतसंसयो. तेनस्स विमतिच्छेदनापुच्छा नत्थि. इतरा पन द्वे पुच्छा भगवतो अत्थि. तासु अयं कथेतुकम्यता पुच्छाति वेदितब्बा.
इदानि ताव पुच्छाय पुट्ठं पच्चयाकारं विभजन्तो अविज्जापच्चया, भिक्खवे, सङ्खारातिआदिमाह. एत्थ च यथा नाम ‘‘पितरं कथेस्सामी’’ति आरद्धो ‘‘तिस्सस्स पिता सोणस्स पिता’’ति पठमतरं पुत्तम्पि कथेति, एवमेव भगवा पच्चयं कथेतुं आरद्धो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन सङ्खारादीनं पच्चये अविज्जादिधम्मे कथेन्तो पच्चयुप्पन्नम्पि कथेसि. आहारवग्गस्स पन परियोसाने ‘‘पटिच्चसमुप्पादञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मे’’ति (सं. नि. २.२०) उभयं आरभित्वा उभयम्पि कथेसि. इदानि अविज्जापच्चया सङ्खारातिआदीसु पन अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो. तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारेन पन सब्बाकारसम्पन्ना अनुलोमपटिच्चसमुप्पादकथा विसुद्धिमग्गे कथिता, तस्मा सा तत्थ कथितवसेनेव गहेतब्बा.
पटिलोमकथायं पन अविज्जाय त्वेवाति अविज्जाय तु एव. असेसविरागनिरोधाति विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधा. सङ्खारनिरोधोति सङ्खारानं अनुप्पादनिरोधो होति. एवंनिरोधानं पन सङ्खारानं निरोधा विञ्ञाणादीनञ्च निरोधा नामरूपादीनि निरुद्धानियेव होन्तीति दस्सेतुं सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधोतिआदीनि वत्वा, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होतीति आह. तत्थ केवलस्साति सकलस्स, सुद्धस्स वा, सत्तविरहितस्साति अत्थो. दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खरासिस्स. निरोधो होतीति अनुप्पादो होति. इति भगवा अनुलोमतो द्वादसहि पदेहि वट्टकथं कथेत्वा तमेव वट्टं विनिवट्टेत्वा पटिलोमतो द्वादसहि पदेहि विवट्टं कथेन्तो अरहत्तेन देसनाय कूटं गण्हि. देसनापरियोसाने ते पञ्चसता आरद्धविपस्सका उग्घटितञ्ञूपुग्गला सूरियरस्मिसम्फुट्ठानि परिपाकगतानि पदुमानि विय सच्चानि बुज्झित्वा अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु.
इदमवोच भगवाति इदं वट्टविवट्टवसेन सकलसुत्तं भगवा अवोच. अत्तमना ते भिक्खूति तुट्ठचित्ता ते पञ्चसता खीणासवा भिक्खू. भगवतो भासितं अभिनन्दुन्ति करवीकरुतमञ्जुना कण्णसुखेन पण्डितजनहदयानं अमताभिसेकसदिसेन ब्रह्मस्सरेन भासतो भगवतो वचनं अभिनन्दिंसु, अनुमोदिंसु चेव सम्पटिच्छिंसु चाति अत्थो. तेनेतं वुच्चति –
‘‘सुभासितं सुलपितं, साधु साधूति तादिनो;
अनुमोदमाना सिरसा, सम्पटिच्छिंसु भिक्खवो’’ति.
पठमपटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. विभङ्गसुत्तवण्णना
२. दुतियेपि वुत्तनयेनेव सुत्तनिक्खेपो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – पठमं उग्घटितञ्ञूपुग्गलानं वसेन सङ्खेपतो दस्सितं, इदं विपञ्चितञ्ञूनं वसेन वित्थारतोति. इमस्मिञ्च पन सुत्ते चतस्सो वल्लिहारकपुरिसूपमा वत्तब्बा, ता विसुद्धिमग्गे वुत्ता एव. यथा हि वल्लिहारको पुरिसो वल्लिया अग्गं दिस्वा तदनुसारेन मूलं परियेसन्तो तं दिस्वा वल्लिं मूले छेत्वा आदाय कम्मे उपनेय्य, एवं भगवा वित्थारदेसनं देसेन्तो पटिच्चसमुप्पादस्स अग्गभूता जरामरणा पट्ठाय याव मूलभूतं अविज्जापदं, ताव देसनं आहरित्वा पुन वट्टविवट्टं देसेन्तो निट्ठपेसि.
तत्रायं जरामरणादीनं वित्थारदेसनाय अत्थनिच्छयो – जरामरणनिद्देसे ताव तेसं तेसन्ति अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसोति विञ्ञातब्बो. या देवदत्तस्स जरा, या सोमदत्तस्साति एवञ्हि दिवसम्पि कथेन्तस्स नेव सत्ता परियादानं गच्छन्ति. इमेहि पन द्वीहि पदेहि न कोचि सत्तो अपरियादिन्नो होति. तस्मा वुत्तं, ‘‘अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो’’ति. तम्हि तम्हीति अयं गतिजातिवसेन अनेकेसं सत्तनिकायानं साधारणनिद्देसो. सत्तनिकायेति साधारणनिद्देसेन निद्दिट्ठस्स सरूपनिदस्सनं. जरा जीरणतातिआदीसु पन जराति सभावनिद्देसो. जीरणताति आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा. अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता, तेनस्सायं सभावनिद्देसो. जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो. पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो. वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचवलिभावकरणकिच्चतो दीपिता. तेनस्सा इमे खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा. तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता. यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संभग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीसु खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति न च खण्डिच्चादीनेव जरा. न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति.
आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाकोति इमेहि पन पदेहि कालातिक्कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खय-चक्खादिइन्द्रिय-परिपाकसञ्ञिताय पकतिया दीपिता. तेनस्सिमे पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा. तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता. यस्मा च दहरकाले सुप्पसन्नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्कानि आलुळितानि अविसदानि, ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति, तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता.
सा पनायं एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्नाति दुविधा होति. तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा पाकटजरा नाम, अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो पटिच्छन्नजरा नाम. तत्थ य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता वण्णोयेव, तं चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति उदकट्ठाने बद्धानि गोसीसादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावं जाननं विय. पुन अवीचि सवीचीति एवम्पि दुविधा होति. तत्थ मणि-कनक-रजत-पवाळचन्दसूरियादीनं विय मन्ददसकादीसु पाणीनं विय च पुप्फफलपल्लवादीसु च अपाणीनं विय अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुविञ्ञेय्यत्ता जरा अवीचिजरा नाम, निरन्तरजराति अत्थो. ततो अञ्ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता जरा सवीचिजरा नामाति वेदितब्बा.
इतो परं तेसं तेसन्तिआदि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. चुति चवनतातिआदीसु पन चुतीति चवनकवसेन वुच्चति, एकचतुपञ्चक्खन्धसामञ्ञवचनमेतं. चवनताति भाववचनेन लक्खणनिदस्सनं. भेदोति चुतिक्खन्धानं भङ्गुप्पत्तिपरिदीपनं. अन्तरधानन्ति घटस्सेव भिन्नस्स भिन्नानं चुतिक्खन्धानं येन केनचि परियायेन ठानाभावपरिदीपनं. मच्चु मरणन्ति मच्चुसङ्खातं मरणं, तेन समुच्छेदमरणादीनि निसेधेति. कालो नाम अन्तको, तस्स किरिया कालकिरिया. एवं तेन लोकसम्मुतिया मरणं दीपेति.
इदानि परमत्थेन दीपेतुं खन्धानं भेदोतिआदिमाह. परमत्थेन हि खन्धायेव भिज्जन्ति, न सत्तो नाम कोचि मरति. खन्धेसु पन भिज्जमानेसु सत्तो मरति, भिन्नेसु मतोति वोहारो होति. एत्थ च चतुपञ्चवोकारवसेन खन्धानं भेदो, एकवोकारवसेन कळेवरस्स निक्खेपो. चतुवोकारवसेन च खन्धानं भेदो, सेसद्वयवसेन कळेवरस्स निक्खेपो वेदितब्बो. कस्मा? भवद्वयेपि रूपकायसङ्खातस्स कळेवरस्स सब्भावतो. अथ वा यस्मा चातुमहाराजिकादीसु खन्धा भिज्जन्तेव, न किञ्चि निक्खिपति, तस्मा तेसं वसेन खन्धानं भेदो, मनुस्सादीसु कळेवरस्स निक्खेपो. एत्थ च कळेवरस्स निक्खेपकारणतो मरणं ‘‘कळेवरस्स निक्खेपो’’ति वुत्तन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. इति अयञ्च जरा इदञ्च मरणं, इदं वुच्चति, भिक्खवेति इदं उभयम्पि एकतो कत्वा जरामरणन्ति कथीयति.
जातिनिद्देसे जाति सञ्जातीतिआदीसु जायनट्ठेन जाति, सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता. सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति, सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति, सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता. ते हि अण्डकोसञ्च वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति, सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता. ते हि पाकटायेव हुत्वा निब्बत्तन्ति. अयं ताव वोहारदेसना.
इदानि परमत्थदेसना होति. खन्धायेव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्तो. तत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नम्पि गहणं वेदितब्बं. पातुभावोति उप्पत्ति. आयतनानन्ति एत्थ तत्र तत्र उप्पज्जमानायतनवसेन सङ्गहो वेदितब्बो. पटिलाभोति सन्ततियं पातुभावोयेव. पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, जातीति इमिना पदेन वोहारतो परमत्थतो च देसिताय जातिया निगमनं करोतीति.
भवनिद्देसे कामभवोति कम्मभवो च उपपत्तिभवो च. तत्थ कम्मभवो नाम कामभवूपगकम्ममेव. तञ्हि तत्थ उपपत्तिभवस्स कारणत्ता ‘‘सुखो बुद्धानं उप्पादो (ध. प. १९४) दुक्खो पापस्स उच्चयो’’तिआदीनि (ध. प. ११७) विय फलवोहारेन भवोति वुत्तं. उपपत्तिभवो नाम तेन कम्मेन निब्बत्तं उपादिण्णक्खन्धपञ्चकं. तञ्हि तत्थ भवतीति कत्वा भवोति वुत्तं. सब्बथापि इदं कम्मञ्च उपपत्तिञ्च उभयम्पेतमिध ‘‘कामभवो’’ति वुत्तं. एस नयो रूपारूपभवेसूति.
उपादाननिद्देसे कामुपादानन्तिआदीसु वत्थुकामं उपादियन्ति एतेन, सयं वा तं उपादियतीति कामुपादानं, कामो च सो उपादानञ्चाति कामुपादानं. उपादानन्ति दळ्हग्गहणं वुच्चति. दळ्हत्थो हि एत्थ उपसद्दो उपायासउपकट्ठादीसु विय. पञ्चकामगुणिकरागस्सेतं अधिवचनं. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पनेतं, ‘‘तत्थ कतमं कामुपादानं? यो कामेसु कामच्छन्दो’’ति (ध. स. १२२०; विभ. ९३८) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
तथा दिट्ठि च सा उपादानञ्चाति दिट्ठुपादानं. अथ वा दिट्ठिं उपादियति, उपादियन्ति वा एतेन दिट्ठिन्ति दिट्ठुपादानं. उपादियति हि पुरिमदिट्ठिं उत्तरदिट्ठि, उपादियन्ति च ताय दिट्ठिं. यथाह – ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्तिआदि (म. नि. ३.२७). सीलब्बतुपादानअत्तवादुपादानवज्जस्स सब्बदिट्ठिगतस्सेतं अधिवचनं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं, ‘‘तत्थ कतमं दिट्ठुपादानं? नत्थि दिन्न’’न्ति (ध. स. १२२१) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
तथा सीलब्बतमुपादियन्ति एतेन, सयं वा तं उपादियति, सीलब्बतञ्च तं उपादानञ्चाति वा सीलब्बतुपादानं. गोसीलगोवतादीनि हि ‘‘एवं सुद्धी’’ति (ध. स. १२२२; विभ. ९३८) अभिनिवेसतो सयमेव उपादानानीति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं, ‘‘तत्थ कतमं सीलब्बतुपादानं? इतो बहिद्धा समणब्राह्मणानं सीलेन सुद्धी’’ति वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
इदानि वदन्ति एतेनाति वादो, उपादियन्ति एतेनाति उपादानं, किं वदन्ति उपादियन्ति वा? अत्तानं. अत्तनो वादुपादानं अत्तवादुपादानं. अत्तवादमत्तमेव वा अत्ताति उपादियन्ति एतेनाति अत्तवादुपादानं. वीसतिवत्थुकाय सक्कायदिट्ठिया एतं अधिवचनं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं, ‘‘तत्थ कतमं अत्तवादुपादानं? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी’’ति वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
तण्हानिद्देसे रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हाति एतं चक्खुद्वारादीसु जवनवीथिया पवत्ताय तण्हाय ‘‘सेट्ठिपुत्तो ब्राह्मणपुत्तो’’ति एवमादीसु पितितो नामं विय पितिसदिसारम्मणतो नामं. एत्थ च रूपारम्मणा तण्हा, रूपे तण्हाति रूपतण्हा. सा कामरागभावेन रूपं अस्सादेन्ती पवत्तमाना कामतण्हा, सस्सतदिट्ठिसहगतरागभावेन ‘‘रूपं निच्चं धुवं सस्सत’’न्ति एवं अस्सादेन्ती पवत्तमाना भवतण्हा, उच्छेददिट्ठिसहगतरागभावेन ‘‘रूपं उच्छिज्जति विनस्सति पेच्च न भवती’’ति एवं अस्सादेन्ती पवत्तमाना विभवतण्हाति रूपतण्हा एवं तिविधा होति. यथा च रूपतण्हा, तथा सद्दतण्हादयोपीति एवं तानि अट्ठारस तण्हाविचरितानि होन्ति. तानि अज्झत्तरूपादीसु अट्ठारस, बहिद्धारूपादीसु अट्ठारसाति छत्तिंस. इति अतीतानि छत्तिंस, अनागतानि छत्तिंस, पच्चुप्पन्नानि छत्तिंसाति एवं अट्ठसतं तण्हाविचरितानि होन्ति. ‘‘अज्झत्तिकस्स उपादाय अस्मीति होति, इत्थस्मीति होती’’ति (विभ. ९७३) वा एवमादीनि अज्झत्तिकरूपादिनिस्सितानि अट्ठारस, ‘‘बाहिरस्स उपादाय इमिना अस्मीति होति, इमिना इत्थस्मीति होती’’ति (विभ. ९७५) वा एवमादीनि बाहिररूपादिनिस्सितानि अट्ठारसाति छत्तिंस, इति अतीतानि छत्तिंस, अनागतानि छत्तिंस, पच्चुप्पन्नानि छत्तिंसाति एवम्पि अट्ठसतं तण्हाविचरितानि होन्ति. पुन सङ्गहे करियमाने रूपादीसु आरम्मणेसु छळेव तण्हाकाया तिस्सोयेव कामतण्हादयो होन्तीति. एवं –
‘‘निद्देसत्थेन निद्देस, वित्थारा वित्थारस्स च;
पुन सङ्गहतो तण्हा, विञ्ञातब्बा विभाविना’’ति.
वेदनानिद्देसे वेदनाकायाति वेदनासमूहा. चक्खुसम्फस्सजा वेदना…पे… मनोसम्फस्सजावेदनाति एतं ‘‘चक्खुसम्फस्सजावेदना अत्थि कुसला, अत्थि अकुसला, अत्थि अब्याकता’’ति एवं विभङ्गे (विभ. ३४) आगतत्ता चक्खुद्वारादीसु पवत्तानं कुसलाकुसलाब्याकतवेदनानं ‘‘सारिपुत्तो मन्ताणिपुत्तो’’ति एवमादीसु मातितो नामं विय मातिसदिसतो वत्थुतो नामं. वचनत्थो पनेत्थ – चक्खुसम्फस्सहेतु जाता वेदना चक्खुसम्फस्सजा वेदनाति. एसेव नयो सब्बत्थ. अयं तावेत्थ सब्बसङ्गाहिका कथा. विपाकवसेन पन चक्खुद्वारे द्वे चक्खुविञ्ञाणानि, द्वे मनोधातुयो, तिस्सो मनोविञ्ञाणधातुयोति एताहि सम्पयुत्तवसेन वेदना वेदितब्बा. एसेव नयो सोतद्वारादीसु. मनोद्वारे मनोविञ्ञाणधातुसम्पयुत्ताव.
फस्सनिद्देसे चक्खुसम्फस्सोति चक्खुम्हि सम्फस्सो. एस नयो सब्बत्थ. चक्खुसम्फस्सो…पे… कायसम्फस्सोति एत्तावता च कुसलाकुसलविपाका पञ्चवत्थुका दस फस्सा वुत्ता होन्ति. मनोसम्फस्सोति इमिना सेसबावीसतिलोकियविपाकमनसम्पयुत्ता फस्सा.
सळायतननिद्देसे चक्खायतनन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं विसुद्धिमग्गे खन्धनिद्देसे चेव आयतननिद्देसे च वुत्तमेव.
नामरूपनिद्देसे नमनलक्खणं नामं. रुप्पनलक्खणं रूपं. विभजने पनस्स वेदनाति वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाति सञ्ञाक्खन्धो, चेतना फस्सो मनसिकारोति सङ्खारक्खन्धो वेदितब्बो. कामञ्च अञ्ञेपि सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता धम्मा सन्ति, इमे पन तयो सब्बदुब्बलेसुपि चित्तेसु सन्ति, तस्मा एतेसंयेव वसेनेत्थ सङ्खारक्खन्धो दस्सितो. चत्तारो च महाभूताति एत्थ चत्तारोति गणनपरिच्छेदो. महाभूताति पथवीआपतेजवायानमेतं अधिवचनं. येन पन कारणेन तानि महाभूतानीति वुच्चन्ति, यो चेत्थ अञ्ञो विनिच्छयनयो, सो सब्बो विसुद्धिमग्गे रूपक्खन्धनिद्देसे वुत्तो. चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायाति एत्थ पन चतुन्नन्ति उपयोगत्थे सामिवचनं, चत्तारि महाभूतानीति वुत्तं होति. उपादायाति उपादियित्वा, गहेत्वाति अत्थो. निस्सायातिपि एके. ‘‘वत्तमान’’न्ति अयञ्चेत्थ पाठसेसो. समूहत्थे वा एतं सामिवचनं, चतुन्नं महाभूतानं समूहं उपादाय वत्तमानं रूपन्ति एत्थ अत्थो वेदितब्बो. एवं सब्बथापि यानि च चत्तारि पथवीआदीनि महाभूतानि, यञ्च चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वत्तमानं चक्खायतनादिभेदेन अभिधम्मपाळियमेव वुत्तं तेवीसतिविधं रूपं, तं सब्बम्पि रूपन्ति वेदितब्बं.
विञ्ञाणनिद्देसे चक्खुविञ्ञाणन्ति चक्खुम्हि विञ्ञाणं, चक्खुतो वा जातं विञ्ञाणन्ति चक्खुविञ्ञाणं. एवं सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि. इतरं पन मनोयेव विञ्ञाणन्ति मनोविञ्ञाणं. द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जिततेभूमकविपाकचित्तस्सेतं अधिवचनं.
सङ्खारनिद्देसे अभिसङ्खरणलक्खणो सङ्खारो. विभजने पनस्स कायसङ्खारोति कायतो पवत्तसङ्खारो. कायद्वारे चोपनवसेन पवत्तानं कामावचरकुसलतो अट्ठन्नं, अकुसलतो द्वादसन्नन्ति वीसतिया कायसञ्चेतनानमेतं अधिवचनं. वचीसङ्खारोति वचनतो पवत्तसङ्खारो, वचीद्वारे वचनभेदवसेन पवत्तानं वीसतिया एव वचीसञ्चेतनानमेतं अधिवचनं. चित्तसङ्खारोति चित्ततो पवत्तसङ्खारो, कायवचीद्वारे चोपनं अकत्वा रहो निसीदित्वा चिन्तेन्तस्स पवत्तानं लोकियकुसलाकुसलवसेन एकूनतिंसमनोसञ्चेतनानमेतं अधिवचनं.
अविज्जानिद्देसे दुक्खे अञ्ञाणन्ति दुक्खसच्चे अञ्ञाणं, मोहस्सेतं अधिवचनं. एस नयो दुक्खसमुदये अञ्ञाणन्तिआदीसु. तत्थ चतूहि कारणेहि दुक्खे अञ्ञाणं वेदितब्बं अन्तोगधतो वत्थुतो आरम्मणतो पटिच्छादनतो च. तथा हि तं दुक्खसच्चपरियापन्नत्ता दुक्खे अन्तोगधं, दुक्खसच्चञ्चस्स निस्सयपच्चयभावेन वत्थु, आरम्मणपच्चयभावेन आरम्मणं, दुक्खसच्चं एतं पटिच्छादेति तस्स याथावलक्खणपटिवेधनिवारणेन ञाणप्पवत्तिया चेत्थ अप्पदानेन.
दुक्खसमुदये अञ्ञाणं तीहि कारणेहि वेदितब्बं वत्थुतो आरम्मणतो पटिच्छादनतो च. निरोधे पटिपदाय च अञ्ञाणं एकेनेव कारणेन वेदितब्बं पटिच्छादनतो. निरोधपटिपदानञ्हि पटिच्छादकमेव अञ्ञाणं तेसं याथावलक्खणपटिवेधनिवारणेन तेसु च ञाणप्पवत्तिया अप्पदानेन. न पन तं तत्थ अन्तोगधं तस्मिं सच्चद्वये अपरियापन्नत्ता, न तस्स तं सच्चद्वयं वत्थु असहजातत्ता, नारम्मणं, तदारब्भ अप्पवत्तनतो. पच्छिमञ्हि सच्चद्वयं गम्भीरत्ता दुद्दसं, न तत्थ अन्धभूतं अञ्ञाणं पवत्तति. पुरिमं पन वचनीयत्तेन सभावलक्खणस्स दुद्दसत्ता गम्भीरं, तत्थ विपल्लासगाहवसेन पवत्तति.
अपिच ‘‘दुक्खे’’ति एत्तावता सङ्गहतो वत्थुतो आरम्मणतो किच्चतो च अविज्जा दीपिता. ‘‘दुक्खसमुदये’’ति एत्तावता वत्थुतो आरम्मणतो किच्चतो च. ‘‘दुक्खनिरोधे दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाया’’ति एत्तावता किच्चतो. अविसेसतो पन ‘‘अञ्ञाण’’न्ति एतेन सभावतो निद्दिट्ठाति ञातब्बा.
इति खो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे. निरोधो होतीति अनुप्पादो होति. अपिचेत्थ सब्बेहेव तेहि निरोधपदेहि निब्बानं देसितं. निब्बानञ्हि आगम्म ते ते धम्मा निरुज्झन्ति, तस्मा तं तेसं तेसं निरोधोति वुच्चति. इति भगवा इमस्मिं सुत्ते द्वादसहि पदेहि वट्टविवट्टं देसेन्तो अरहत्तनिकूटेनेव देसनं निट्ठपेसि. देसनापरियोसाने वुत्तनयेनेव पञ्चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसूति.
विभङ्गसुत्तं दुतियं.
३. पटिपदासुत्तवण्णना
३. ततिये मिच्छापटिपदन्ति अयं ताव अनिय्यानिकपटिपदा. ननु च अविज्जापच्चया पुञ्ञाभिसङ्खारोपि अत्थि आनेञ्जाभिसङ्खारोपि, सो कथं मिच्छापटिपदा होतीति. वट्टसीसत्ता. यञ्हि किञ्चि भवत्तयसङ्खातं वट्टं पत्थेत्वा पवत्तितं, अन्तमसो पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ वा पन समापत्तियो, सब्बं तं वट्टपक्खियं वट्टसीसन्ति वट्टसीसत्ता मिच्छापटिपदाव होति. यं पन किञ्चि विवट्टं निब्बानं पत्थेत्वा पवत्तितं, अन्तमसो उळुङ्कयागुमत्तदानम्पि पण्णमुट्ठिदानमत्तम्पि, सब्बं तं विवट्टपक्खियं विवट्टनिस्सितं, विवट्टपक्खिकत्ता सम्मापटिपदाव होति. अप्पमत्तकम्पि हि पण्णमुट्ठिमत्तदानकुसलं वा होतु महन्तं वेलामदानादिकुसलं वा, सचे वट्टसम्पत्तिं पत्थेत्वा वट्टनिस्सितवसेन मिच्छा ठपितं होति, वट्टमेव आहरितुं सक्कोति, नो विवट्टं. ‘‘इदं मे दानं आसवक्खयावहं होतू’’ति एवं पन विवट्टं पत्थेन्तेन विवट्टवसेन सम्मा ठपितं अरहत्तम्पि पच्चेकबोधिञाणम्पि सब्बञ्ञुतञ्ञाणम्पि दातुं सक्कोतियेव, न अरहत्तं अप्पत्वा परियोसानं गच्छति. इति अनुलोमवसेन मिच्छापटिपदा, पटिलोमवसेन सम्मापटिपदा देसिताति वेदितब्बा. ननु चेत्थ पटिपदा पुच्छिता, निब्बानं भाजितं, निय्यातनेपि पटिपदाव निय्यातिता. न च निब्बानस्स पटिपदाति नामं, सविपस्सनानं पन चतुन्नं मग्गानमेतं नामं, तस्मा पुच्छानिय्यातनेहि पदभाजनं न समेतीति. नो न समेति, कस्मा? फलेन पटिपदाय दस्सितत्ता. फलेन हेत्थ पटिपदा दस्सिता. ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’ति एतं निरोधसङ्खातं निब्बानं यस्सा पटिपदाय फलं, अयं वुच्चति, भिक्खवे, सम्मापटिपदाति अयमेत्थ अत्थो. इमस्मिञ्च अत्थे असेसविरागनिरोधाति एत्थ विरागो निरोधस्सेव वेवचनं, असेसविरागा असेसनिरोधाति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. येन वा विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधो होति, तं दस्सेतुं एतं पदभाजनं वुत्तं. एवञ्हि सति सानुभावा पटिपदा विभत्ता होति. इति इमस्मिम्पि सुत्ते वट्टविवट्टमेव कथितन्ति. ततियं.
४. विपस्सीसुत्तवण्णना
४. चतुत्थे विपस्सिस्साति तस्स किर बोधिसत्तस्स यथा लोकियमनुस्सानं किञ्चिदेव पस्सन्तानं परित्तकम्माभिनिब्बत्तस्स कम्मजपसादस्स दुब्बलत्ता अक्खीनि विप्फन्दन्ति, न एवं विप्फन्दिंसु. बलवकम्मनिब्बत्तस्स पन कम्मजपसादस्स बलवत्ता अविप्फन्दन्तेहि अनिमिसेहि एव अक्खीहि पस्सि सेय्यथापि देवा तावतिंसा. तेन वुत्तं – ‘‘अनिमिसन्तो कुमारो पेक्खतीति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स ‘विपस्सी विपस्सी’त्वेव समञ्ञा उदपादी’’ति (दी. नि. २.४०). अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अन्तरन्तरा निमिसजनितन्धकारविरहेन विसुद्धं पस्सति, विवटेहि वा अक्खीहि पस्सतीति विपस्सी. एत्थ च किञ्चापि पच्छिमभविकानं सब्बबोधिसत्तानं बलवकम्मनिब्बत्तस्स कम्मजपसादस्स बलवत्ता अक्खीनि न विप्फन्दन्ति, सो पन बोधिसत्तो एतेनेव नामं लभि.
अपिच विचेय्य विचेय्य पस्सतीति विपस्सी, विचिनित्वा विचिनित्वा पस्सतीति अत्थो. एकदिवसं किर विनिच्छयट्ठाने निसीदित्वा अत्थे अनुसासन्तस्स रञ्ञो अलङ्कतपटियत्तं महापुरिसं आहरित्वा अङ्के ठपयिंसु. तस्स तं अङ्के कत्वा पलाळयमानस्सेव अमच्चा सामिकं अस्सामिकं अकंसु. बोधिसत्तो अनत्तमनसद्दं निच्छारेसि. राजा ‘‘किमेतं उपधारेथा’’ति आह. उपधारयमाना अञ्ञं अदिस्वा ‘‘अट्टस्स दुब्बिनिच्छितत्ता एवं कतं भविस्सती’’ति पुन सामिकमेव सामिकं कत्वा ‘‘ञत्वा नु खो कुमारो एवं करोती’’ति? वीमंसन्ता पुन सामिकं अस्सामिकमकंसु. पुन बोधिसत्तो तथेव सद्दं निच्छारेसि. अथ राजा ‘‘जानाति महापुरिसो’’ति ततो पट्ठाय अप्पमत्तो अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘विचेय्य विचेय्य कुमारो अत्थे पनायति ञायेनाति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय ‘विपस्सी विपस्सी’त्वेव समञ्ञा उदपादी’’ति (दी. नि. २.४१).
भगवतोति भाग्यसम्पन्नस्स. अरहतोति रागादिअरीनं हतत्ता, संसारचक्कस्स वा अरानं हतत्ता, पच्चयानं वा अरहत्ता अरहाति एवं गुणतो उप्पन्ननामधेय्यस्स. सम्मासम्बुद्धस्साति सम्मा नयेन हेतुना सामं पच्चत्तपुरिसकारेन चत्तारि सच्चानि बुद्धस्स. पुब्बेव सम्बोधाति सम्बोधो वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं, ततो पुब्बेव. बोधिसत्तस्सेव सतोति एत्थ बोधीति ञाणं, बोधिमा सत्तो बोधिसत्तो, ञाणवा पञ्ञवा पण्डितोति अत्थो. पुरिमबुद्धानञ्हि पादमूले अभिनीहारतो पट्ठाय पण्डितोव सो सत्तो, न अन्धबालोति बोधिसत्तो. यथा वा उदकतो उग्गन्त्वा ठितं परिपाकगतं पदुमं सूरियरस्मिसम्फस्सेन अवस्सं बुज्झिस्सतीति बुज्झनकपदुमन्ति वुच्चति, एवं बुद्धानं सन्तिके ब्याकरणस्स लद्धत्ता अवस्सं अनन्तरायेन पारमियो पूरेत्वा बुज्झिस्सतीति बुज्झनकसत्तोतिपि बोधिसत्तो. या च एसा चतुमग्गञाणसङ्खाता बोधि, तं पत्थयमानो पवत्ततीति बोधियं सत्तो आसत्तोतिपि बोधिसत्तो. एवं गुणतो उप्पन्ननामवसेन बोधिसत्तस्सेव सतो. किच्छन्ति दुक्खं. आपन्नोति अनुप्पत्तो. इदं वुत्तं होति – अहो अयं सत्तलोको दुक्खं अनुप्पत्तोति. चवति च उपपज्जति चाति इदं अपरापरं चुतिपटिसन्धिवसेन वुत्तं. निस्सरणन्ति निब्बानं. तञ्हि जरामरणदुक्खतो निस्सटत्ता तस्स निस्सरणन्ति वुच्चति. कुदास्सु नामाति कतरस्मिं नु खो काले.
योनिसो मनसिकाराति उपायमनसिकारेन पथमनसिकारेन. अहु पञ्ञाय अभिसमयोति पञ्ञाय सद्धिं जरामरणकारणस्स अभिसमयो समवायो समायोगो अहोसि, ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति इदं तेन दिट्ठन्ति अत्थो. अथ वा योनिसो मनसिकारा अहु पञ्ञायाति योनिसो मनसिकारेन च पञ्ञाय च अभिसमयो अहु. ‘‘जातिया खो सति जरामरण’’न्ति, एवं जरामरणकारणस्स पटिवेधो अहोसीति अत्थो. एस नयो सब्बत्थ.
इति हिदन्ति एवमिदं. समुदयो समुदयोति एकादससु ठानेसु सङ्खारादीनं समुदयं सम्पिण्डेत्वा निद्दिसति. पुब्बे अननुस्सुतेसूति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारानं समुदयो होती’’ति. एवं इतो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु, चतूसु वा अरियसच्चधम्मेसु. चक्खुन्तिआदीनि ञाणवेवचनानेव. ञाणमेव हेत्थ दस्सनट्ठेन चक्खु, ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा, पटिवेधनट्ठेन विज्जा, ओभासनट्ठेन आलोकोति वुत्तं. तं पनेतं चतूसु सच्चेसु लोकियलोकुत्तरमिस्सकं निद्दिट्ठन्ति वेदितब्बं. निरोधवारेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. चतुत्थं.
५-१०. सिखीसुत्तादिवण्णना
५-१०. पञ्चमादीसु सिखिस्स, भिक्खवेतिआदीनं पदानं ‘‘सिखिस्सपि, भिक्खवे’’ति न एवं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो. कस्मा? एकासने अदेसितत्ता. नानाठानेसु हि एतानि देसितानि, अत्थो पन सब्बत्थ सदिसोयेव. सब्बबोधिसत्तानञ्हि बोधिपल्लङ्के निसिन्नानं न अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा देवो वा मारो वा ब्रह्मा वा आचिक्खति – ‘‘अतीते बोधिसत्ता पच्चयाकारं सम्मसित्वा बुद्धा जाता’’ति. यथा पन पठमकप्पिककाले देवे वुट्ठे उदकस्स गतमग्गेनेव अपरापरं वुट्ठिउदकं गच्छति, एवं तेहि तेहि पुरिमबुद्धेहि गतमग्गेनेव पच्छिमा पच्छिमा गच्छन्ति. सब्बबोधिसत्ता हि आनापानचतुत्थज्झानतो वुट्ठाय पच्चयाकारे ञाणं ओतारेत्वा तं अनुलोमपटिलोमं सम्मसित्वा बुद्धा होन्तीति पटिपाटिया सत्तसु सुत्तेसु बुद्धविपस्सना नाम कथिताति.
बुद्धवग्गो पठमो.
२. आहारवग्गो
१. आहारसुत्तवण्णना
११. आहारवग्गस्स पठमे आहाराति पच्चया. पच्चया हि आहरन्ति अत्तनो फलं, तस्मा आहाराति वुच्चन्ति. भूतानं वा सत्तानन्तिआदीसु भूताति जाता निब्बत्ता. सम्भवेसिनोति ये सम्भवं जातिं निब्बत्तिं एसन्ति गवेसन्ति. तत्थ चतूसु योनीसु अण्डजजलाबुजा सत्ता याव अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च न भिन्दन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च भिन्दित्वा बहि निक्खन्ता भूता नाम. संसेदजा ओपपातिका च पठमचित्तक्खणे सम्भवेसिनो नाम, दुतियचित्तक्खणतो पभुति भूता नाम. येन वा इरियापथेन जायन्ति, याव ततो अञ्ञं न पापुणन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, ततो परं भूता नाम. अथ वा भूताति जाता अभिनिब्बत्ता, ये भूता अभिनिब्बत्तायेव, न पुन भविस्सन्तीति सङ्खं गच्छन्ति, तेसं खीणासवानं एतं अधिवचनं. सम्भवमेसन्तीति सम्भवेसिनो. अप्पहीनभवसंयोजनत्ता आयतिम्पि सम्भवं एसन्तानं सेक्खपुथुज्जनानमेतं अधिवचनं. एवं सब्बथापि इमेहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियति. वासद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो, तस्मा भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अयमत्थो वेदितब्बो.
ठितियाति ठितत्थं. अनुग्गहायाति अनुग्गहत्थं. वचनभेदोयेव चेस, अत्थो पन द्विन्नम्पि पदानं एकोयेव. अथ वा ठितियाति तस्स तस्स सत्तस्स उप्पन्नधम्मानं अनुप्पबन्धवसेन अविच्छेदाय. अनुग्गहायाति अनुप्पन्नानं उप्पादाय. उभोपि चेतानि ‘‘भूतानं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय च, सम्भवेसीनं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय चा’’ति एवं उभयत्थ दट्ठब्बानीति.
कबळीकारो आहारोति कबळं कत्वा अज्झोहरितब्बको आहारो, ओदनकुम्मासादिवत्थुकाय ओजायेतं अधिवचनं. ओळारिको वा सुखुमो वाति वत्थुओळारिकताय ओळारिको, सुखुमताय सुखुमो. सभावेन पन सुखुमरूपपरियापन्नत्ता कबळीकारो आहारो सुखुमोव होति. सापि चस्स वत्थुतो ओळारिकता सुखुमता च उपादायुपादाय वेदितब्बा. कुम्भीलानञ्हि आहारं उपादाय मोरानं आहारो सुखुमो. कुम्भीला किर पासाणे गिलन्ति, ते च नेसं कुच्छिप्पत्ता विलीयन्ति. मोरा सप्पविच्छिकादिपाणे खादन्ति. मोरानं पन आहारं उपादाय तरच्छानं आहारो सुखुमो. ते किर तिवस्सछड्डितानि विसाणानि चेव अट्ठीनि च खादन्ति, तानि च नेसं खेळेन तेमितमत्तानेव कन्दमूलं विय मुदुकानि होन्ति. तरच्छानं आहारं उपादाय हत्थीनं आहारो सुखुमो. ते हि नानारुक्खसाखादयो खादन्ति. हत्थीनं आहारतो गवयगोकण्णमिगादीनं आहारो सुखुमो. ते किर निस्सारानि नानारुक्खपण्णादीनि खादन्ति. तेसम्पि आहारतो गुन्नं आहारो सुखुमो. ते अल्लसुक्खतिणानि खादन्ति. तेसं आहारतो ससानं आहारो सुखुमो. ससानं आहारतो सकुणानं आहारो सुखुमो. सकुणानं आहारतो पच्चन्तवासीनं आहारो सुखुमो. पच्चन्तवासीनं आहारतो गामभोजकानं आहारो सुखुमो. गामभोजकानं आहारतो राजराजमहामत्तानं आहारो सुखुमो. तेसम्पि आहारतो चक्कवत्तिनो आहारो सुखुमो. चक्कवत्तिनो आहारतो भुम्मानं देवानं आहारो सुखुमो. भुम्मानं देवानं आहारतो चातुमहाराजिकानं. एवं याव परनिम्मितवसवत्तीनं आहारा वित्थारेतब्बा. तेसं पनाहारो सुखुमोत्वेव निट्ठं पत्तो.
एत्थ च ओळारिके वत्थुस्मिं ओजा परित्ता होति दुब्बला, सुखुमे बलवती. तथा हि एकपत्तपूरम्पि यागुं पीतो मुहुत्तेनेव जिघच्छितो होति यंकिञ्चिदेव खादितुकामो, सप्पिं पन पसतमत्तं पिवित्वा दिवसं अभोत्तुकामो होति. तत्थ वत्थु कम्मजतेजसङ्खातं परिस्सयं विनोदेति, न पन सक्कोति पालेतुं. ओजा पन पालेति, न सक्कोति परिस्सयं विनोदेतुं. द्वे पन एकतो हुत्वा परिस्सयञ्चेव विनोदेन्ति पालेन्ति चाति.
फस्सो दुतियोति चक्खुसम्फस्सादि छब्बिधोपि फस्सो एतेसु चतूसु आहारेसु दुतियो आहारोति वेदितब्बो. देसनानयो एव चेस, तस्मा इमिना नाम कारणेन दुतियो ततियो चाति इदमेत्थ न गवेसितब्बं. मनोसञ्चेतनाति चेतनाव वुच्चति. विञ्ञाणन्ति चित्तं. इति भगवा इमस्मिं ठाने उपादिण्णकअनुपादिण्णकवसेन एकरासिं कत्वा चत्तारो आहारे दस्सेसि. कबळीकाराहारो हि उपादिण्णकोपि अत्थि अनुपादिण्णकोपि, तथा फस्सादयो. तत्थ सप्पादीहि गिलितानं मण्डूकादीनं वसेन उपादिण्णककबळीकाराहारो दट्ठब्बो. मण्डूकादयो हि सप्पादीहि गिलिता अन्तोकुच्छिगतापि किञ्चि कालं जीवन्तियेव. ते याव उपादिण्णकपक्खे तिट्ठन्ति, ताव आहारत्थं न साधेन्ति. भिज्जित्वा पन अनुपादिण्णकपक्खे ठिता साधेन्ति. तदापि उपादिण्णकाहारोति वुच्चन्तीति. इदं पन आचरियानं न रुच्चतीति अट्ठकथायमेव पटिक्खिपित्वा इदं वुत्तं – इमेसं सत्तानं खादन्तानम्पि अखादन्तानम्पि भुञ्जन्तानम्पि अभुञ्जन्तानम्पि पटिसन्धिचित्तेनेव सहजाता कम्मजा ओजा नाम अत्थि, सा यावपि सत्तमा दिवसा पालेति, अयमेव उपादिण्णककबळीकाराहारोति वेदितब्बो. तेभूमकविपाकवसेन पन उपादिण्णकफस्सादयो वेदितब्बा, तेभूमककुसलाकुसलकिरियवसेन अनुपादिण्णका. लोकुत्तरा पन रुळ्हीवसेन कथिताति.
एत्थाह – ‘‘यदि पच्चयट्ठो आहारट्ठो, अथ कस्मा अञ्ञेसुपि सत्तानं पच्चयेसु विज्जमानेसु इमेयेव चत्तारो वुत्ता’’ति? वुच्चते – अज्झत्तिकसन्ततिया विसेसपच्चयत्ता. विसेसपच्चयो हि कबळीकाराहारभक्खानं सत्तानं रूपकायस्स कबळीकारो आहारो, नामकाये वेदनाय फस्सो, विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना, नामरूपस्स विञ्ञाणं. यथाह – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अयं कायो आहारट्ठितिको आहारं पटिच्च तिट्ठति, अनाहारो नो तिट्ठति (सं. नि. ५.१८३), तथा फस्सपच्चया वेदना, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (सं. नि. २.१; विभ. २२५).
को पनेत्थ आहारो किं आहरतीति? कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरति फस्साहारो तिस्सो वेदना, मनोसञ्चेतनाहारो तयो भवे, विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिनामरूपन्ति.
कथं? कबळीकाराहारो ताव मुखे ठपितमत्तेयेव अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति, दन्तविचुण्णितं पन अज्झोहरियमानं एकेकं सित्थं अट्ठट्ठरूपानि समुट्ठापेतियेव. एवं कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरति. फस्साहारो पन सुखवेदनीयो फस्सो उप्पज्जमानोयेव सुखं वेदनं आहरति, दुक्खवेदनीयो दुक्खं, अदुक्खमसुखवेदनीयो अदुक्खमसुखन्ति एवं सब्बथापि फस्साहारो तिस्सो वेदना आहरति.
मनोसञ्चेतनाहारो कामभवूपगं कम्मं कामभवं आहरति, रूपारूपभवूपगानि तं तं भवं. एवं सब्बथापि मनोसञ्चेतनाहारो तयो भवे आहरति. विञ्ञाणाहारो पन ये च पटिसन्धिक्खणे तंसम्पयुत्तका तयो खन्धा, यानि च तिसन्ततिवसेन तिंस रूपानि उप्पज्जन्ति, सहजातादिपच्चयनयेन तानि आहरतीति वुच्चति. एवं विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिनामरूपं आहरतीति. एत्थ च ‘‘मनोसञ्चेतना तयो भवे आहरती’’ति सासवकुसलाकुसलचेतनाव वुत्ता. ‘‘विञ्ञाणं पटिसन्धिनामरूपं आहरती’’ति पटिसन्धिविञ्ञाणमेव वुत्तं. अविसेसेन पन तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानं आहरणतोपेते ‘‘आहारा’’ति वेदितब्बा.
एतेसु चतूसु आहारेसु कबळीकाराहारो उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेति, फस्सो फुसन्तोयेव मनोसञ्चेतना आयूहमानाव, विञ्ञाणं विजानन्तमेव. कथं? कबळीकाराहारो हि उपत्थम्भेन्तोयेव कायट्ठपनेन सत्तानं ठितिया होति. कम्मजनितोपि हि अयं कायो कबळीकाराहारेन उपत्थद्धो दसपि वस्सानि वस्ससतम्पि याव आयुपरिमाणा तिट्ठति. यथा किं? यथा मातुया जनितोपि दारको धातिया थञ्ञादीनि पायेत्वा पोसियमानो चिरं तिट्ठति, यथा च उपत्थम्भेन उपत्थम्भितं गेहं. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘यथा, महाराज, गेहे पपतन्ते अञ्ञेन दारुना उपत्थम्भितं सन्तं एव तं गेहं न पतति. एवमेव खो, महाराज, अयं कायो आहारट्ठितिको आहारं पटिच्च तिट्ठती’’ति.
एवं कबळीकारो आहारो उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेति.
एवं साधेन्तोपि च कबळीकारो आहारो द्विन्नं रूपसन्ततीनं पच्चयो होति आहारसमुट्ठानस्स च उपादिण्णकस्स च. कम्मजानं अनुपालको हुत्वा पच्चयो होति, आहारसमुट्ठानानं जनको हुत्वाति. फस्सो पन सुखादिवत्थुभूतं आरम्मणं फुसन्तोयेव सुखादिवेदनापवत्तनेन सत्तानं ठितिया होति. मनोसञ्चेतना कुसलाकुसलकम्मवसेन आयूहमानायेव भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होति. विञ्ञाणं विजानन्तमेव नामरूपप्पवत्तनेन सत्तानं ठितिया होतीति.
एवं उपत्थम्भनादिवसेन आहारकिच्चं साधयमानेसु पनेतेसु चत्तारि भयानि दट्ठब्बानि. सेय्यथिदं – कबळीकाराहारे निकन्तियेव भयं, फस्से उपगमनमेव, मनोसञ्चेतनाय आयूहनमेव, विञ्ञाणे अभिनिपातोयेव भयन्ति. किं कारणा? कबळीकाराहारे हि निकन्तिं कत्वा सीतादीनं पुरक्खता सत्ता आहारत्थाय मुद्दागणनादिकम्मानि करोन्ता अनप्पकं दुक्खं निगच्छन्ति. एकच्चे च इमस्मिं सासने पब्बजित्वापि वेज्जकम्मादिकाय अनेसनाय आहारं परियेसन्ता दिट्ठेव धम्मे गारय्हा होन्ति, सम्परायेपि, ‘‘तस्स सङ्घाटिपि आदित्ता सम्पज्जलिता’’तिआदिना लक्खणसंयुत्ते (सं. नि. २.२१८) वुत्तनयेन समणपेता होन्ति. इमिना ताव कारणेन कबळीकारे आहारे निकन्ति एव भयन्ति वेदितब्बा.
फस्सं उपगच्छन्तापि फस्सस्सादिनो परेसं रक्खितगोपितेसु दारादीसु भण्डेसु अपरज्झन्ति, ते सह भण्डेन भण्डसामिका गहेत्वा खण्डाखण्डिकं वा छिन्दित्वा सङ्कारकूटे छड्डेन्ति, रञ्ञो वा निय्यादेन्ति. ततो ते राजा विविधा कम्मकारणा कारापेति. कायस्स च भेदा दुग्गति तेसं पाटिकङ्खा होति. इति फस्सस्सादमूलकं दिट्ठधम्मिकम्पि सम्परायिकम्पि भयं सब्बमागतमेव होति. इमिना कारणेन फस्साहारे उपगमनमेव भयन्ति वेदितब्बं.
कुसलाकुसलकम्मायूहने पन तम्मूलकं तीसु भवेसु भयं सब्बं आगतमेव होति. इमिना कारणेन मनोसञ्चेतनाहारे आयूहनमेव भयन्ति वेदितब्बं.
पटिसन्धिविञ्ञाणञ्च यस्मिं यस्मिं ठाने अभिनिपतति, तस्मिं तस्मिं ठाने पटिसन्धिनामरूपं गहेत्वाव निब्बत्तति. तस्मिञ्च निब्बत्ते सब्बभयानि निब्बत्तानियेव होन्ति तम्मूलकत्ताति इमिना कारणेन विञ्ञाणाहारे अभिनिपातोयेव भयन्ति वेदितब्बोति.
किंनिदानातिआदीसु निदानादीनि सब्बानेव कारणवेवचनानि. कारणञ्हि यस्मा फलं निदेति, ‘‘हन्द नं गण्हथा’’ति अप्पेति विय, तस्मा निदानन्ति वुच्चति. यस्मा तं ततो समुदेति जायति पभवति, तस्मा समुदयो जाति पभवोति वुच्चति. अयं पनेत्थ पदत्थो – किंनिदानं एतेसन्ति किंनिदाना. को समुदयो एतेसन्ति किंसमुदया. का जाति एतेसन्ति किंजातिका. को पभवो एतेसन्ति किंपभवा. यस्मा पन तेसं तण्हा यथावुत्तेन अत्थेन निदानञ्चेव समुदयो च जाति च पभवो च, तस्मा ‘‘तण्हानिदाना’’तिआदिमाह. एवं सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.
एत्थ च इमे चत्तारो आहारा तण्हानिदानाति पटिसन्धिं आदिं कत्वा अत्तभावसङ्खातानं आहारानं पुरिमतण्हानं वसेन निदानं वेदितब्बं. कथं? पटिसन्धिक्खणे ताव परिपुण्णायतनानं सत्तानं सत्तसन्ततिवसेन, सेसानं ततो ऊनऊनसन्ततिवसेन उप्पन्नरूपब्भन्तरं जाता ओजा अत्थि, अयं तण्हानिदानो उपादिण्णककबळीकाराहारो. पटिसन्धिचित्तसम्पयुत्ता पन फस्सचेतना सयञ्च चित्तं विञ्ञाणन्ति इमे तण्हानिदाना उपादिण्णक-फस्समनोसञ्चेतना-विञ्ञाणाहाराति एवं ताव पुरिमतण्हानिदाना पटिसन्धिका आहारा. यथा च पटिसन्धिका, एवं ततो परं पठमभवङ्गचित्तक्खणादिनिब्बत्तापि वेदितब्बा.
यस्मा पन भगवा न केवलं आहारानमेव निदानं जानाति, आहारनिदानभूताय तण्हायपि, तण्हाय निदानानं वेदनादीनम्पि निदानं जानातियेव, तस्मा तण्हा चायं, भिक्खवे, किंनिदानातिआदिना नयेन वट्टं दस्सेत्वा विवट्टं दस्सेसि. इमस्मिञ्च पन ठाने भगवा अतीताभिमुखं देसनं कत्वा अतीतेन वट्टं दस्सेति. कथं? आहारवसेन हि अयं अत्तभावो गहितो.
तण्हाति इमस्सत्तभावस्स जनकं कम्मं, वेदनाफस्ससळायतननामरूपविञ्ञाणानि यस्मिं अत्तभावे ठत्वा कम्मं आयूहितं, तं दस्सेतुं वुत्तानि, अविज्जासङ्खारा तस्सत्तभावस्स जनकं कम्मं. इति द्वीसु ठानेसु अत्तभावो, द्वीसु तस्स जनकं कम्मन्ति सङ्खेपेन कम्मञ्चेव कम्मविपाकञ्चाति, द्वेपि धम्मे दस्सेन्तेन अतीताभिमुखं देसनं कत्वा अतीतेन वट्टं दस्सितं.
तत्रायं देसना अनागतस्स अदस्सितत्ता अपरिपुण्णाति न दट्ठब्बा. नयतो पन परिपुण्णात्वेव दट्ठब्बा. यथा हि चक्खुमा पुरिसो उदकपिट्ठे निपन्नं सुंसुमारं दिस्वा तस्स परभागं ओलोकेन्तो गीवं पस्सेय्य, ओरतो पिट्ठिं, परियोसाने नङ्गुट्ठमूलं, हेट्ठा कुच्छिं ओलोकेन्तो पन उदकगतं अग्गनङ्गुट्ठञ्चेव चत्तारो च हत्थपादे न पस्सेय्य, सो न एत्तावता ‘‘अपरिपुण्णो सुंसुमारो’’ति गण्हाति, नयतो पन परिपुण्णोत्वेव गण्हाति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.
उदकपिट्ठे निपन्नसुंसुमारो विय हि तेभूमकवट्टं. तीरे ठितो चक्खुमा पुरिसो विय योगावचरो. तेन पुरिसेन उदकपिट्ठे सुंसुमारस्स दिट्ठकालो विय योगिना आहारवसेन इमस्सत्तभावस्स दिट्ठकालो. परतो गीवाय दिट्ठकालो विय इमस्सत्तभावस्स जनिकाय तण्हाय दिट्ठकालो. पिट्ठिया दिट्ठकालो विय यस्मिं अत्तभावे तण्हासङ्खातं कम्मं कतं, वेदनादिवसेन तस्स दिट्ठकालो. नङ्गुट्ठमूलस्स दिट्ठकालो विय तस्सत्तभावस्स जनकानं अविज्जासङ्खारानं दिट्ठकालो. हेट्ठा कुच्छिं ओलोकेन्तस्स पन अग्गनङ्गुट्ठञ्चेव चत्तारो च हत्थपादे अदिस्वापि ‘‘अपरिपुण्णो सुंसुमारो’’ति अगहेत्वा नयतो परिपुण्णोत्वेव गहणं विय यत्थ यत्थ पच्चयवट्टं पाळियं न आगतं, तत्थ तत्थ ‘‘देसना अपरिपुण्णा’’ति अगहेत्वा नयतो परिपुण्णात्वेव गहणं वेदितब्बं. तत्थ च आहारतण्हानं अन्तरे एको सन्धि, तण्हावेदनानं अन्तरे एको, विञ्ञाणसङ्खारानं अन्तरे एकोति एवं तिसन्धिचतुसङ्खेपमेव वट्टं दस्सितन्ति. पठमं.
२. मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना
१२. दुतिये सम्भवेसीनं वा अनुग्गहायाति इमस्मिंयेव ठाने भगवा देसनं निट्ठापेसि. कस्मा? दिट्ठिगतिकस्स निसिन्नत्ता. तस्सञ्हि परिसति मोळियफग्गुनो नाम भिक्खु दिट्ठिगतिको निसिन्नो. अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं उट्ठहित्वा मं पञ्हं पुच्छिस्सति, अथस्साहं विस्सज्जेस्सामी’’ति पुच्छाय ओकासदानत्थं देसनं निट्ठापेसि. मोळियफग्गुनोति मोळीति चूळा वुच्चति. यथाह –
‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं
वेहायसं उक्खिपि सक्यपुङ्गवो;
रतनचङ्कोटवरेन वासवो,
सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गही’’ति.
सा तस्स गिहिकाले महन्ता अहोसि. तेनस्स ‘‘मोळियफग्गुनो’’ति सङ्खा उदपादि. पब्बजितम्पि नं तेनेव नामेन सञ्जानन्ति. एतदवोचाति देसनानुसन्धिं घटेन्तो एतं ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति वचनं अवोच. तस्सत्थो – भन्ते, को नाम सो, यो एतं विञ्ञाणाहारं खादति वा भुञ्जति वाति?
कस्मा पनायं इतरे तयो आहारे अपुच्छित्वा इममेव पुच्छतीति? जानामीति लद्धिया. सो हि महन्ते पिण्डे कत्वाव कबळीकाराहारं भुञ्जन्ते पस्सति, तेनस्स तं जानामीति लद्धि. तित्तिरवट्टकमोरकुक्कुटादयो पन मातुसम्फस्सेन यापेन्ते दिस्वा ‘‘एते फस्साहारेन यापेन्ती’’ति तस्स लद्धि. कच्छपा पन अत्तनो उतुसमये महासमुद्दतो निक्खमित्वा समुद्दतीरे वालिकन्तरे अण्डानि ठपेत्वा वालिकाय पटिच्छादेत्वा महासमुद्दमेव ओतरन्ति. तानि मातुअनुस्सरणवसेन न पूतीनि होन्ति. तानि मनोसञ्चेतनाहारेन यापेन्तीति तस्स लद्धि. किञ्चापि थेरस्स अयं लद्धि, न पन एताय लद्धिया इमं पञ्हं पुच्छति. दिट्ठिगतिको हि उम्मत्तकसदिसो. यथा उम्मत्तको पच्छिं गहेत्वा अन्तरवीथिं ओतिण्णो गोमयम्पि पासाणम्पि गूथम्पि खज्जखण्डम्पि तं तं मनापम्पि अमनापम्पि गहेत्वा पच्छियं पक्खिपति. एवमेव दिट्ठिगतिको युत्तम्पि अयुत्तम्पि पुच्छति. सो ‘‘कस्मा इमं पुच्छसी’’ति न निग्गहेतब्बो, पुच्छितपुच्छितट्ठाने पन गहणमेव निसेधेतब्बं. तेनेव नं भगवा ‘‘कस्मा एवं पुच्छसी’’ति अवत्वा गहितगाहमेव तस्स मोचेतुं नो कल्लो पञ्होतिआदिमाह.
तत्थ नो कल्लोति अयुत्तो. आहारेतीति अहं न वदामीति अहं कोचि सत्तो वा पुग्गलो वा आहारेतीति न वदामि. आहारेतीति चाहं वदेय्यन्ति यदि अहं आहारेतीति वदेय्यं. तत्रस्स कल्लो पञ्होति तस्मिं मया एवं वुत्ते अयं पञ्हो युत्तो भवेय्य. किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारोति, भन्ते, अयं विञ्ञाणाहारो कतमस्स धम्मस्स पच्चयोति अत्थो. तत्र कल्लं वेय्याकरणन्ति तस्मिं एवं पुच्छिते पञ्हे इमं वेय्याकरणं युत्तं ‘‘विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया पच्चयो’’ति. एत्थ च विञ्ञाणाहारोति पटिसन्धिचित्तं. आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति तेनेव विञ्ञाणेन सहुप्पन्ननामरूपं. तस्मिं भूते सति सळायतनन्ति तस्मिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिसङ्खाते नामरूपे जाते सति सळायतनं होतीति अत्थो.
सळायतनपच्चया फस्सोति इधापि भगवा उत्तरि पञ्हस्स ओकासं देन्तो देसनं निट्ठापेसि. दिट्ठिगतिको हि नवपुच्छं उप्पादेतुं न सक्कोति, निद्दिट्ठं निद्दिट्ठंयेव पन गण्हित्वा पुच्छति, तेनस्स भगवा ओकासं अदासि. अत्थो पनस्स सब्बपदेसु वुत्तनयेनेव गहेतब्बो. ‘‘को नु खो, भन्ते, भवती’’ति कस्मा न पुच्छति? दिट्ठिगतिकस्स हि सत्तो नाम भूतो निब्बत्तोयेवाति लद्धि, तस्मा अत्तनो लद्धिविरुद्धं इदन्ति न पुच्छति. अपिच इदप्पच्चया इदं इदप्पच्चया इदन्ति बहूसु ठानेसु कथितत्ता सञ्ञत्तिं उपगतो, तेनापि न पुच्छति. सत्थापि ‘‘इमस्स बहुं पुच्छन्तस्सापि तित्ति नत्थि, तुच्छपुच्छमेव पुच्छती’’ति इतो पट्ठाय देसनं एकाबद्धं कत्वा देसेसि. छन्नं त्वेवाति यतो पट्ठाय देसनारुळ्हं, तमेव गहेत्वा देसनं विवट्टेन्तो एवमाह. इमस्मिं पन सुत्ते विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानं अन्तरे एको, भवजातीनं अन्तरे एकोति. दुतियं.
३. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१३. ततिये समणा वा ब्राह्मणा वाति सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था बाहिरकसमणब्राह्मणा. जरामरणं नप्पजानन्तीतिआदीसु जरामरणं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन, जरामरणसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय जाति जरामरणस्स समुदयोति समुदयसच्चवसेन, जरामरणनिरोधं न जानन्ति निरोधसच्चवसेन, पटिपदं न जानन्ति मग्गसच्चवसेन. जातिं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन, जातिसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय भवो जातिसमुदयोति समुदयसच्चवसेन. एवं सह तण्हाय समुदयं योजेत्वा सब्बपदेसु चतुसच्चवसेन अत्थो वेदितब्बो. सामञ्ञत्थं वा ब्रह्मञ्ञत्थं वाति एत्थ अरियमग्गो सामञ्ञञ्चेव ब्रह्मञ्ञञ्च. उभयत्थापि पन अत्थो नाम अरियफलं वेदितब्बं. इति भगवा इमस्मिं सुत्ते एकादससु ठानेसु चत्तारि सच्चानि कथेसीति. ततियं.
४. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे इमे धम्मे कतमे धम्मेति एत्तकं पपञ्चं कत्वा कथितं, देसनं पटिविज्झितुं समत्थानं पुग्गलानं अज्झासयेन इमे धम्मे नप्पजानन्तीतिआदि वुत्तं. सेसं पुरिमसदिसमेव. चतुत्थं.
५. कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना
१५. पञ्चमे सम्मादिट्ठि सम्मादिट्ठीति यं पण्डिता देवमनुस्सा तेसु तेसु ठानेसु सम्मादस्सनं वदन्ति, सब्बम्पि तं द्वीहि पदेहि सङ्खिपित्वा पुच्छति. द्वयनिस्सितोति द्वे कोट्ठासे निस्सितो. येभुय्येनाति इमिना ठपेत्वा अरियपुग्गले सेसमहाजनं दस्सेति. अत्थितन्ति सस्सतं. नत्थितन्ति उच्छेदं. लोकसमुदयन्ति लोको नाम सङ्खारलोको, तस्स निब्बत्ति. सम्मप्पञ्ञाय पस्सतोति सम्मापञ्ञा नाम सविपस्सना मग्गपञ्ञा, ताय पस्सन्तस्साति अत्थो. या लोके नत्थिताति सङ्खारलोके निब्बत्तेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अत्थो. लोकनिरोधन्ति सङ्खारानं भङ्गं. या लोके अत्थिताति सङ्खारलोके भिज्जमानेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अत्थो.
अपिच लोकसमुदयन्ति अनुलोमपच्चयाकारं. लोकनिरोधन्ति पटिलोमपच्चयाकारं. लोकनिस्सये पस्सन्तस्सापि हि पच्चयानं अनुच्छेदेन पच्चयुप्पन्नस्स अनुच्छेदं पस्सतो या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होति. पच्चयनिरोधं पस्सन्तस्सापि पच्चयनिरोधेन पच्चयुप्पन्ननिरोधं पस्सतो या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अयम्पेत्थ अत्थो.
उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धोति उपयेहि च उपादानेहि च अभिनिवेसेहि च विनिबन्धो. तत्थ उपयाति द्वे उपया तण्हुपयो च दिट्ठुपयो च. उपादानादीसुपि एसेव नयो. तण्हादिट्ठियो हि यस्मा अहं ममन्तिआदीहि आकारेहि तेभूमकधम्मे उपेन्ति उपगच्छन्ति, तस्मा उपयाति वुच्चन्ति. यस्मा पन ते धम्मे उपादियन्ति चेव अभिनिविसन्ति च, तस्मा उपादानाति च अभिनिवेसाति च वुच्चन्ति. ताहि चायं लोको विनिबन्धो. तेनाह ‘‘उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धो’’ति.
तञ्चायन्ति तञ्च उपयुपादानं अयं अरियसावको. चेतसो अधिट्ठानन्ति चित्तस्स पतिट्ठानभूतं. अभिनिवेसानुसयन्ति अभिनिवेसभूतञ्च अनुसयभूतञ्च. तण्हादिट्ठीसु हि अकुसलचित्तं पतिट्ठाति, ता च तस्मिं अभिनिविसन्ति चेव अनुसेन्ति च, तस्मा तदुभयं चेतसो अधिट्ठानं अभिनिवेसानुसयन्ति च आह. न उपेतीति न उपगच्छति. न उपादियतीति न गण्हाति. नाधिट्ठातीति न अधिट्ठाति, किन्ति? अत्ता मेति. दुक्खमेवाति पञ्चुपादानक्खन्धमत्तमेव. न कङ्खतीति ‘‘दुक्खमेव उप्पज्जति, दुक्खं निरुज्झति, न अञ्ञो एत्थ सत्तो नाम अत्थी’’ति कङ्खं न करोति. न विचिकिच्छतीति न विचिकिच्छं उप्पादेति.
अपरप्पच्चयाति न परप्पच्चयेन, अञ्ञस्स अपत्तियायेत्वा अत्तपच्चक्खञाणमेवस्स एत्थ होतीति. एत्तावता खो, कच्चान, सम्मादिट्ठि होतीति एवं सत्तसञ्ञाय पहीनत्ता एत्तकेन सम्मादस्सनं नाम होतीति मिस्सकसम्मादिट्ठिं आह. अयमेको अन्तोति एस एको निकूटन्तो लामकन्तो पठमकं सस्सतं. अयं दुतियोति एस दुतियो सब्बं नत्थीति उप्पज्जनकदिट्ठिसङ्खातो निकूटन्तो लामकन्तो दुतियको उच्छेदोति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. पञ्चमं.
६. धम्मकथिकसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे निब्बिदायाति निब्बिन्दनत्थाय. विरागायाति विरज्जनत्थाय. निरोधायाति निरुज्झनत्थाय. पटिपन्नो होतीति एत्थ सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नोति वेदितब्बो. धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति लोकुत्तरस्स निब्बानधम्मस्स अनुधम्मभूतं पटिपदं पटिपन्नो. अनुधम्मभूतन्ति अनुरूपसभावभूतं. निब्बिदा विरागा निरोधाति निब्बिदाय चेव विरागेन च निरोधेन च. अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि किञ्चि धम्मं अनुपादियित्वा विमुत्तो. दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तोति दिट्ठेव धम्मे निब्बानप्पत्तो. अलं वचनायाति, एवं वत्तब्बतं अरहति, युत्तो अनुच्छविकोति अत्थो. एवमेत्थ एकेन नयेन धम्मकथिकस्स पुच्छा कथिता, द्वीहि तं विसेसेत्वा सेक्खासेक्खभूमियो निद्दिट्ठाति. छट्ठं.
७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना
१७. सत्तमे अचेलो कस्सपोति लिङ्गेन अचेलो निच्चेलो, नामेन कस्सपो. दूरतोवाति महता भिक्खुसङ्घेन परिवुतं आगच्छन्तं दूरतो एव अद्दस. किञ्चिदेव देसन्ति किञ्चिदेव कारणं. ओकासन्ति पञ्हब्याकरणस्स खणं कालं. अन्तरघरन्ति ‘‘न पल्लत्थिकाय अन्तरघरे निसीदिस्सामी’’ति एत्थ अन्तोनिवेसनं अन्तरघरं. ‘‘ओक्खित्तचक्खु अन्तरघरे गमिस्सामी’’ति एत्थ इन्दखीलतो पट्ठाय अन्तोगामो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. यदाकङ्खसीति यं इच्छसि.
कस्मा पन भगवा कथेतुकामो यावततियं पटिक्खिपीति? गारवजननत्थं. दिट्ठिगतिका हि खिप्पं कथियमाने गारवं न करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पुच्छितुम्पि सुकरं, पुच्छितमत्तेयेव कथेती’’ति वचनम्पि न सद्दहन्ति. द्वे तयो वारे पटिक्खित्ते पन गारवं करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पञ्हं पुच्छितुम्पि दुक्कर’’न्ति यावततियं याचिते कथियमानं सुस्सूसन्ति सद्दहन्ति. इति भगवा ‘‘अयं सुस्सूसिस्सति सद्दहिस्सती’’ति यावततियं याचापेत्वा कथेसि. अपिच यथा भिसक्को तेलं वा फाणितं वा पचन्तो मुदुपाकखरपाकानं पाककालं आगमयमानो पाककालं अनतिक्कमित्वाव ओतारेति. एवं भगवा सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो ‘‘एत्तकेन कालेन इमस्स ञाणं परिपाकं गमिस्सती’’ति ञत्वाव यावततियं याचापेसि.
मा हेवं, कस्सपाति, कस्सप, मा एवं भणि. सयंकतं दुक्खन्ति हि वत्तुं न वट्टति, अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेति. परतोपि एसेव नयो. अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्नं. इति पुट्ठो समानोति कस्मा एवमाह? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं ‘सयंकतं दुक्ख’न्तिआदिना पुट्ठो ‘मा हेव’न्ति वदति, ‘नत्थी’ति पुट्ठो ‘अत्थी’ति वदति. ‘भवं गोतमो दुक्खं न जानाति न पस्सती’ति पुट्ठो ‘जानामि ख्वाह’न्ति वदति. किञ्चि नु खो मया विरज्झित्वा पुच्छितो’’ति मूलतो पट्ठाय अत्तनो पुच्छमेव सोधेन्तो एवमाह. आचिक्खतु च मे, भन्ते, भगवाति इध सत्थरि सञ्जातगारवो ‘‘भव’’न्ति अवत्वा ‘‘भगवा’’ति वदति.
सो करोतीतिआदि, ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. एत्थ च सतोति इदं भुम्मत्थे सामिवचनं, तस्मा एवमत्थो दट्ठब्बो – सो करोति सो पटिसंवेदयतीति खो, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होति. एत्थ च दुक्खन्ति वट्टदुक्खं अधिप्पेतं. इति वदन्ति एतस्स पुरिमेन आदिसद्देन अनन्तरेन च सस्सतसद्देन सम्बन्धो होति. ‘‘दीपेति गण्हाती’’ति अयं पनेत्थ पाठसेसो. इदञ्हि वुत्तं होति – इति एवं वदन्तो आदितोव सस्सतं दीपेति, सस्सतं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, कारकञ्च वेदकञ्च एकमेव गण्हन्तं एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो.
अञ्ञो करोतीतिआदि पन ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. ‘‘आदितो सतो’’ति इदं पन इधापि आहरितब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो – अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदियतीति खो पन, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति, पच्छा ‘‘कारको इधेव उच्छिज्जति, तेन कतं अञ्ञो पटिसंवेदियती’’ति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स सतो ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति. इति वदन्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. तत्रायं योजना – एवञ्च वदन्तो आदितोव उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो.
एते तेति ये सस्सतुच्छेदसङ्खाते उभो अन्ते (अनुपगम्म तथागतो धम्मं देसेति, एते ते, कस्सप, उभो अन्ते) अनुपगम्म पहाय अनल्लीयित्वा मज्झेन तथागतो धम्मं देसेति, मज्झिमाय पटिपदाय ठितो देसेतीति अत्थो. कतरं धम्मन्ति चे? यदिदं अविज्जापच्चया सङ्खाराति. एत्थ हि कारणतो फलं, कारणनिरोधेन चस्स निरोधो दीपितो, न कोचि कारको वा वेदको वा निद्दिट्ठो. एत्तावता सेसपञ्हा पटिसेधिता होन्ति. उभो अन्ते अनुपगम्माति इमिना हि ततियपञ्हो पटिक्खित्तो. अविज्जापच्चया सङ्खाराति इमिना अधिच्चसमुप्पन्नता चेव अजाननञ्च पटिक्खित्तन्ति वेदितब्बं.
लभेय्यन्ति इदं सो भगवतो सन्तिके भिक्खुभावं पत्थयमानो आह. अथ भगवा योनेन खन्धके तित्थियपरिवासो (महाव. ८६) पञ्ञत्तो, यं अञ्ञतित्थियपुब्बो सामणेरभूमियं ठितो ‘‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामो अञ्ञतित्थियपुब्बो इमस्मिं धम्मविनये आकङ्खामि उपसम्पदं. स्वाहं, भन्ते, सङ्घं चत्तारो मासे परिवासं याचामी’’तिआदिना नयेन समादियित्वा परिवसति, तं सन्धाय यो खो, कस्सप, अञ्ञतित्थियपुब्बोतिआदिमाह. तत्थ पब्बज्जन्ति वचनसिलिट्ठतावसेन वुत्तं. अपरिवसित्वायेव हि पब्बज्जं लभति. उपसम्पदत्थिकेन पन नातिकालेन गामप्पवेसनादीनि अट्ठ वत्तानि पूरेन्तेन परिवसितब्बं. आरद्धचित्ताति अट्ठवत्तपूरणेन तुट्ठचित्ता. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेस तित्थियपरिवासो समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय पब्बज्जक्खन्धकवण्णनायं (महाव. अट्ठ. ८६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
अपिच मयाति अयमेत्थ पाठो, अञ्ञत्थ पन ‘‘अपिच मेत्था’’ति. पुग्गलवेमत्तता विदिताति पुग्गलनानत्तं विदितं. ‘‘अयं पुग्गलो परिवासारहो, अयं न परिवासारहो’’ति इदं मय्हं पाकटन्ति दस्सेति. ततो कस्सपो चिन्तेसि – ‘‘अहो अच्छरियं बुद्धसासनं, यत्थ एवं घंसित्वा कोट्टेत्वा युत्तमेव गण्हन्ति, अयुत्तं छड्डेन्ती’’ति. ततो सुट्ठुतरं पब्बज्जाय सञ्जातुस्साहो सचे, भन्तेतिआदिमाह. अथ भगवा तस्स तिब्बच्छन्दतं विदित्वा ‘‘न कस्सपो परिवासं अरहती’’ति अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘गच्छ, भिक्खु, कस्सपं नहापेत्वा पब्बाजेत्वा आनेही’’ति. सो तथा कत्वा तं पब्बाजेत्वा भगवतो सन्तिकं अगमासि. भगवा गणे निसीदित्वा उपसम्पादेसि. तेन वुत्तं अलत्थ खो अचेलो कस्सपो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पदन्ति. अचिरूपसम्पन्नोतिआदि सेसं ब्राह्मणसंयुत्ते (सं. नि. १.१८७) वुत्तमेवाति. सत्तमं.
८. तिम्बरुकसुत्तवण्णना
१८. अट्ठमे सा वेदनातिआदि ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया निसेधनत्थं वुत्तं. एत्थापि सतोति भुम्मत्थेयेव सामिवचनं. तत्रायं अत्थदीपना – ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति. एवञ्हि सति वेदनाय एव वेदना कता होति. एवञ्च वदन्तो इमिस्सा वेदनाय पुब्बेपि अत्थितं अनुजानाति, सस्सतं दीपेति सस्सतं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो. पुरिमञ्हि अत्थं सन्धायेवेतं भगवता वुत्तं भविस्सति, तस्मा अट्ठकथायं तं योजेत्वावस्स अत्थो दीपितो. एवम्पाहं न वदामीति अहं ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति एवम्पि न वदामि. ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति एवम्पि न वदामीति अत्थो.
अञ्ञा वेदनातिआदि ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. इधापि अयं अत्थयोजना –‘‘अञ्ञा वेदना अञ्ञो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा या पुरिमपक्खे कारकवेदना, सा उच्छिन्ना. ताय पन कतं अञ्ञो वेदियतीति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स सतो ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति. एवञ्च वदन्तो कारको उच्छिन्नो, अञ्ञेन पटिसन्धि गहिताति उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो. इधापि हि इमानि पदानि अट्ठकथायं आहरित्वा योजितानेव. इमस्मिं सुत्ते वेदनासुखदुक्खं कथितं. तञ्च खो विपाकसुखदुक्खमेव वट्टतीति वुत्तं. अट्ठमं.
९. बालपण्डितसुत्तवण्णना
१९. नवमे अविज्जानीवरणस्साति अविज्जाय निवारितस्स. एवमयं कायो समुदागतोति एवं अविज्जाय निवारितत्ता तण्हाय च सम्पयुत्तत्तायेव अयं कायो निब्बत्तो. अयञ्चेव कायोति अयञ्चस्स अत्तनो सविञ्ञाणको कायो. बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा च परेसं सविञ्ञाणको कायो. अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि छहि आयतनेहि चापि अयं अत्थो दीपेतब्बोव. इत्थेतं द्वयन्ति एवमेतं द्वयं. द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. महाद्वयं नाम किरेतं. सळेवायतनानीति सळेव फस्सायतनानि फस्सकारणानि. येहि फुट्ठोति येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो. अञ्ञतरेनाति एत्थ परिपुण्णवसेन अञ्ञतरता वेदितब्बा. तत्राति तस्मिं बालपण्डितानं कायनिब्बत्तनादिम्हि. को अधिप्पयासोति को अधिकपयोगो.
भगवंमूलकाति भगवा मूलं एतेसन्ति भगवंमूलका. इदं वुत्तं होति – इमे, भन्ते, अम्हाकं धम्मा पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता, तस्मिं परिनिब्बुते एकं बुद्धन्तरं अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा इमे धम्मे उप्पादेतुं समत्थो नाम नाहोसि, भगवता पन नो इमे धम्मा उप्पादिता. भगवन्तञ्हि निस्साय मयं इमे धम्मे आजानाम पटिविज्झामाति एवं भगवंमूलका नो, भन्ते, धम्माति. भगवंनेत्तिकाति भगवा हि धम्मानं नेता विनेता अनुनेता, यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गहेत्वा दस्सेताति धम्मा भगवंनेत्तिका नाम होन्ति. भगवंपटिसरणाति चतुभूमकधम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आपाथं आगच्छमाना भगवति पटिसरन्ति नामाति भगवंपटिसरणा. पटिसरन्तीति समोसरन्ति. अपिच महाबोधिमण्डे निसिन्नस्स भगवतो पटिवेधवसेन फस्सो आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नामो’’ति? त्वं फुसनट्ठेन फस्सो नाम. वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नाम’’न्ति, त्वं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं नामाति एवं चतुभूमकधम्मानं यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गण्हन्तो भगवा धम्मे पटिसरतीति भगवंपटिसरणा. भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतोव एतस्स भासितस्स अत्थो उपट्ठातु, तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो.
सा चेव अविज्जाति एत्थ किञ्चापि सा अविज्जा च तण्हा च कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिं आकड्ढित्वा निरुद्धा, यथा पन अज्जापि यं हिय्यो भेसज्जं पीतं, तदेव भोजनं भुञ्जाति सरिक्खकत्तेन तदेवाति वुच्चति, एवमिधापि सा चेव अविज्जा सा च तण्हाति इदम्पि सरिक्खकत्तेन वुत्तं. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. दुक्खक्खयायाति वट्टदुक्खस्स खयत्थाय. कायूपगो होतीति अञ्ञं पटिसन्धिकायं उपगन्ता होति. यदिदं ब्रह्मचरियवासोति यो अयं मग्गब्रह्मचरियवासो, अयं बालतो पण्डितस्स विसेसोति दस्सेति. इति इमस्मिं सुत्ते सब्बोपि सपटिसन्धिको पुथुज्जनो ‘‘बालो’’ति, अप्पटिसन्धिको खीणासवो ‘‘पण्डितो’’ति वुत्तो. सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो पन ‘‘पण्डिता’’ति वा ‘‘बाला’’ति वा न वत्तब्बा, भजमाना पन पण्डितपक्खं भजन्ति. नवमं.
१०. पच्चयसुत्तवण्णना
२०. दसमे पटिच्चसमुप्पादञ्च वो भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मेति सत्था इमस्मिं सुत्ते पच्चये च पच्चयनिब्बत्ते च सभावधम्मे देसेस्सामीति उभयं आरभि. उप्पादा वा तथागतानन्ति तथागतानं उप्पादेपि, बुद्धेसु उप्पन्नेसु अनुप्पन्नेसुपि जातिपच्चया जरामरणं, जातियेव जरामरणस्स पच्चयो. ठिताव सा धातूति ठितोव सो पच्चयसभावो, न कदाचि जाति जरामरणस्स पच्चयो न होति. धम्मट्ठितता धम्मनियामताति इमेहिपि द्वीहि पच्चयमेव कथेति. पच्चयेन हि पच्चयुप्पन्ना धम्मा तिट्ठन्ति, तस्मा पच्चयोव ‘‘धम्मट्ठितता’’ति वुच्चति. पच्चयो धम्मे नियमेति, तस्मा ‘‘धम्मनियामता’’ति वुच्चति. इदप्पच्चयताति इमेसं जरामरणादीनं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चयाव इदप्पच्चयता. तन्ति तं पच्चयं. अभिसम्बुज्झतीति ञाणेन अभिसम्बुज्झति. अभिसमेतीति ञाणेन अभिसमागच्छति. आचिक्खतीति कथेति. देसेतीति दस्सेति. पञ्ञापेतीति जानापेति. पट्ठपेतीति ञाणमुखे ठपेति. विवरतीति विवरित्वा दस्सेति. विभजतीति विभागतो दस्सेति. उत्तानीकरोतीति पाकटं करोति. पस्सथाति चाहाति पस्सथ इति च वदति. किन्ति? जातिपच्चया, भिक्खवे, जरामरणन्तिआदि.
इति खो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे. या तत्राति या तेसु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्तिआदीसु. तथतातिआदीनि पच्चयाकारस्सेव वेवचनानि. सो तेहि तेहि पच्चयेहि अनूनाधिकेहेव तस्स तस्स धम्मस्स सम्भवतो तथताति, सामग्गिं उपगतेसु पच्चयेसु मुहुत्तम्पि ततो निब्बत्तानं धम्मानं असम्भवाभावतो अवितथताति, अञ्ञधम्मपच्चयेहि अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो अनञ्ञथताति, जरामरणादीनं पच्चयतो वा पच्चयसमूहतो वा इदप्पच्चयताति वुत्तो. तत्रायं वचनत्थो – इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्बं.
अनिच्चन्ति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं. एत्थ च अनिच्चन्ति न जरामरणं अनिच्चं, अनिच्चसभावानं पन खन्धानं जरामरणत्ता अनिच्चं नाम जातं. सङ्खतादीसुपि एसेव नयो. एत्थ च सङ्खतन्ति पच्चयेहि समागन्त्वा कतं. पटिच्चसमुप्पन्नन्ति पच्चये निस्साय उप्पन्नं. खयधम्मन्ति खयसभावं. वयधम्मन्ति विगच्छनकसभावं. विरागधम्मन्ति विरज्जनकसभावं. निरोधधम्मन्ति निरुज्झनकसभावं. जातियापि वुत्तनयेनेव अनिच्चता वेदितब्बा. जनकपच्चयानं वा किच्चानुभावक्खणे दिट्ठत्ता एकेन परियायेनेत्थ अनिच्चातिआदीनि युज्जन्तियेव. भवादयो अनिच्चादिसभावायेव.
सम्मप्पञ्ञायाति सविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय. पुब्बन्तन्ति पुरिमं अतीतन्ति अत्थो. अहोसिं नु खोतिआदीसु ‘‘अहोसिं नु खो ननु खो’’ति सस्सताकारञ्च अधिच्चसमुप्पत्तिआकारञ्च निस्साय अतीते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति. किं कारणन्ति न वत्तब्बं, उम्मत्तको विय बालपुथुज्जनो यथा वा तथा वा पवत्तति. किं नु खो अहोसिन्ति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तियो नु खो अहोसिं, ब्राह्मणवेस्ससुद्दगहट्ठपब्बजितदेवमनुस्सानं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति. कथं नु खोति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खो अहोसिं रस्सओदातकण्हपमाणिकअप्पमाणिकादीनं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति. केचि पन ‘‘इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘केन नु खो कारणेन अहोसि’न्ति हेतुतो कङ्खती’’ति वदन्ति. किं हुत्वा किं अहोसिन्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तियो हुत्वा नु खो ब्राह्मणो अहोसिं…पे… देवो हुत्वा मनुस्सो’’ति अत्तनो परम्परं कङ्खति. सब्बत्थेव पन अद्धानन्ति कालाधिवचनमेतं. अपरन्तन्ति अनागतं अन्तं. भविस्सामि नु खो ननु खोति सस्सताकारञ्च उच्छेदाकारञ्च निस्साय अनागते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव.
एतरहि वा पच्चुप्पन्नं अद्धानन्ति इदानि वा पटिसन्धिमादिं कत्वा चुतिपरियन्तं सब्बम्पि वत्तमानकालं गहेत्वा. अज्झत्तं कथंकथी भविस्सतीति अत्तनो खन्धेसु विचिकिच्छी भविस्सति. अहं नु खोस्मीति अत्तनो अत्थिभावं कङ्खति. युत्तं पनेतन्ति? युत्तं अयुत्तन्ति का एत्थ चिन्ता. अपिचेत्थ इदं वत्थुम्पि उदाहरन्ति – चूळमाताय किर पुत्तो मुण्डो, महामाताय पुत्तो अमुण्डो, तं पुत्तं मुण्डेसुं, सो उट्ठाय ‘‘अहं नु खो चूळमाताय पुत्तो’’ति चिन्तेसि. एवं अहं नु खोस्मीति कङ्खा होति. नो नु खोस्मीति अत्तनो नत्थिभावं कङ्खति. तत्रापि इदं वत्थु – एको किर मच्छे गण्हन्तो उदके चिरट्ठानेन सीतिभूतं अत्तनो ऊरुं मच्छोति चिन्तेत्वा पहरि. अपरो सुसानपस्से खेत्तं रक्खन्तो भीतो सङ्कुटितो सयि, सो पटिबुज्झित्वा अत्तनो जण्णुकानि द्वे यक्खाति चिन्तेत्वा पहरि. एवं नो नु खोस्मीति कङ्खति.
किं नु खोस्मीति खत्तियोव समानो अत्तनो खत्तियभावं कङ्खति. एसेव नयो सेसेसुपि. देवो पन समानो देवभावं अजानन्तो नाम नत्थि, सोपि पन ‘‘अहं रूपी नु खो अरूपी नु खो’’तिआदिना नयेन कङ्खति. खत्तियादयो कस्मा न जानन्तीति चे? अपच्चक्खा तेसं तत्थ तत्थ कुले उप्पत्ति. गहट्ठापि च पोत्थलिकादयो पब्बजितसञ्ञिनो, पब्बजितापि ‘‘कुप्पं नु खो मे कम्म’’न्तिआदिना नयेन गहट्ठसञ्ञिनो. मनुस्सापि च राजानो विय अत्तनि देवसञ्ञिनो होन्ति. कथं नु खोस्मीति वुत्तनयमेव. केवलञ्हेत्थ अब्भन्तरे जीवो नाम अत्थीति गहेत्वा तस्स सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खोस्मि रस्सचतुरस्सछळंसअट्ठंससोळसंसादीनं अञ्ञतरप्पकारो’’ति कङ्खन्तो कथं नु खोस्मीति? कङ्खतीति वेदितब्बो. सरीरसण्ठानं पन पच्चुप्पन्नं अजानन्तो नाम नत्थि. कुतो आगतो सो कुहिं गामी भविस्सतीति अत्तभावस्स आगतिगतिट्ठानं कङ्खन्तो एवं कङ्खति. अरियसावकस्साति इध सोतापन्नो अधिप्पेतो, इतरेपि पन तयो अवारितायेवाति. दसमं.
आहारवग्गो दुतियो.