७. महावग्गो

१. अस्सुतवासुत्तवण्णना

६१. महावग्गस्स पठमे अस्सुतवाति खन्धधातुआयतनपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयरहितो. पुथुज्जनोति पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादिकारणेहि पुथुज्जनो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्जना’’ति सब्बं वित्थारेतब्बं. अपिच पुथूनं गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्जनो, पुथु वा अयं विसुंयेव सङ्खं गतो, विसंसट्ठो सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि जनोति पुथुज्जनो. एवमेतेहि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति द्वीहिपि पदेहि ये ते –

‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;

अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति. (महानि. ९४); –

द्वे पुथुज्जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्जनो गहितो. इमस्मिन्ति पच्चुप्पन्नपच्चक्खकायं दस्सेति. चातुमहाभूतिकस्मिन्ति चतुमहाभूतकाये चतुमहाभूतेहि निब्बत्ते चतुमहाभूतमयेति अत्थो. निब्बिन्देय्याति उक्कण्ठेय्य. विरज्जेय्याति न रज्जेय्य. विमुच्चेय्याति मुच्चितुकामो भवेय्य. आचयोति वुड्ढि. अपचयोति परिहानि. आदानन्ति निब्बत्ति. निक्खेपनन्ति भेदो.

तस्माति यस्मा इमे चत्तारो वुड्ढिहानिनिब्बत्तिभेदा पञ्ञायन्ति, तस्मा तंकारणाति अत्थो. इति भगवा चातुमहाभूतिके काये रूपं परिग्गहेतुं अयुत्तरूपं कत्वा अरूपं परिग्गहेतुं युत्तरूपं करोति. कस्मा? तेसञ्हि भिक्खूनं रूपस्मिं गाहो बलवा अधिमत्तो, तेन तेसं रूपे गाहस्स परिग्गहेतब्बरूपतं दस्सेत्वा निक्कड्ढन्तो अरूपे पतिट्ठापनत्थं एवमाह.

चित्तन्तिआदि सब्बं मनायतनस्सेव नामं. तञ्हि चित्तवत्थुताय चित्तगोचरताय सम्पयुत्तधम्मचित्तताय च चित्तं, मननट्ठेन मनो, विजाननट्ठेन विञ्ञाणन्ति वुच्चति. नालन्ति न समत्थो. अज्झोसितन्ति तण्हाय गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गहितं. ममायितन्ति तण्हाममत्तेन मम इदन्ति गहितं. परामट्ठन्ति दिट्ठिया परामसित्वा गहितं. एतं ममाति तण्हागाहो, तेन अट्ठसततण्हाविचरितं गहितं होति. एसोहमस्मीति मानगाहो, तेन नव माना गहिता होन्ति. एसो मे अत्ताति दिट्ठिगाहो, तेन द्वासट्ठि दिट्ठियो गहिता होन्ति. तस्माति यस्मा एवं दीघरत्तं गहितं, तस्मा निब्बिन्दितुं न समत्थो.

वरं, भिक्खवेति इदं कस्मा आह? पठमञ्हि तेन रूपं परिग्गहेतुं अयुत्तरूपं कतं, अरूपं युत्तरूपं, अथ ‘‘तेसं भिक्खूनं रूपतो गाहो निक्खमित्वा अरूपं गतो’’ति ञत्वा तं निक्कड्ढितुं इमं देसनं आरभि. तत्थ अत्ततो उपगच्छेय्याति अत्ताति गण्हेय्य. भिय्योपीति वस्ससततो उद्धम्पि. कस्मा पन भगवा एवमाह? किं अतिरेकवस्ससतं तिट्ठमानं रूपं नाम अत्थि? ननु पठमवये पवत्तं रूपं मज्झिमवयं न पापुणाति, मज्झिमवये पवत्तं पच्छिमवयं, पुरेभत्ते पवत्तं पच्छाभत्तं, पच्छाभत्ते पवत्तं पठमयामं, पठमयामे पवत्तं मज्झिमयामं, मज्झिमयामे पवत्तं पच्छिमयामं न पापुणाति? तथा गमने पवत्तं ठानं, ठाने पवत्तं निसज्जं, निसज्जाय पवत्तं सयनं न पापुणाति. एकइरियापथेपि पादस्स उद्धरणे पवत्तं अतिहरणं, अतिहरणे पवत्तं वीतिहरणं, वीतिहरणे पवत्तं वोस्सज्जनं, वोस्सज्जने पवत्तं सन्निक्खेपनं, सन्निक्खेपने पवत्तं सन्निरुज्झनं न पापुणाति, तत्थ तत्थेव ओधि ओधि पब्बं पब्बं हुत्वा तत्तकपाले पक्खित्ततिला विय पटपटायन्ता सङ्खारा भिज्जन्तीति? सच्चमेतं. यथा पन पदीपस्स जलतो जाता तं तं वट्टिप्पदेसं अनतिक्कमित्वा तत्थ तत्थेव भिज्जति, अथ च पन पवेणिसम्बन्धवसेन सब्बरत्तिं जलितो पदीपोति वुच्चति, एवमिधापि पवेणिवसेन अयम्पि कायो एवं चिरट्ठितिको विय कत्वा दस्सितो.

रत्तिया च दिवसस्स चाति रत्तिम्हि च दिवसे च. भुम्मत्थे हेतं सामिवचनं. अञ्ञदेव उप्पज्जति, अञ्ञं निरुज्झतीति यं रत्तिं उप्पज्जति च निरुज्झति च, ततो अञ्ञदेव दिवा उप्पज्जति च निरुज्झति चाति अत्थो. अञ्ञं उप्पज्जति, अनुप्पन्नमेव अञ्ञं निरुज्झतीति एवं पन अत्थो न गहेतब्बो. ‘‘रत्तिया च दिवसस्स चा’’ति इदं पुरिमपवेणितो परित्तकं पवेणिं गहेत्वा पवेणिवसेनेव वुत्तं, एकरत्तिं पन एकदिवसं वा एकमेव चित्तं ठातुं समत्थं नाम नत्थि. एकस्मिञ्हि अच्छराक्खणे अनेकानि चित्तकोटिसतसहस्सानि उप्पज्जन्ति. वुत्तम्पि चेतं मिलिन्दपञ्हे –

‘‘वाहसतं खो, महाराज, वीहीनं, अड्ढचूळञ्च वाहा, वीहिसत्तम्बणानि, द्वे च तुम्बा, एकच्छराक्खणे पवत्तस्स चित्तस्स एत्तका वीही लक्खं ठपीयमाना परिक्खयं परियादानं गच्छेय्यु’’न्ति.

पवनेति महावने. तं मुञ्चित्वा अञ्ञं गण्हाति, तं मुञ्चित्वा अञ्ञं गण्हातीति इमिना न सो गण्हितब्बसाखं अलभित्वा भूमिं ओतरति. अथ खो तस्मिं महावने विचरन्तो तं तं साखं गण्हन्तोयेव चरतीति अयमत्थो दस्सितो.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – अरञ्ञमहावनं विय हि आरम्मणवनं वेदितब्बं. तस्मिं वने विचरणमक्कटो विय आरम्मणवने उप्पज्जनकचित्तं. साखागहणं विय आरम्मणे लुब्भनं. यथा सो अरञ्ञे विचरन्तो मक्कटो तं तं साखं पहाय तं तं साखं गण्हाति, एवमिदं आरम्मणवने विचरन्तं चित्तम्पि कदाचि रूपारम्मणं गहेत्वा उप्पज्जति, कदाचि सद्दादीसु अञ्ञतरं, कदाचि अतीतं, कदाचि अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा, तथा कदाचि अज्झत्तं, कदाचि बाहिरं. यथा च सो अरञ्ञे विचरन्तो मक्कटो साखं अलभित्वा ओरुय्ह भूमियं निसिन्नोति न वत्तब्बो, एकं पन पण्णसाखं गहेत्वाव निसीदति, एवमेव आरम्मणवने विचरन्तं चित्तम्पि एकं ओलुब्भारम्मणं अलभित्वा उप्पन्नन्ति न वत्तब्बं, एकजातियं पन आरम्मणं गहेत्वाव उप्पज्जतीति वेदितब्बं. एत्तावता च पन भगवता रूपतो नीहरित्वा अरूपे गाहो पतिट्ठापितो, अरूपतो नीहरित्वा रूपे.

इदानि तं उभयतो निक्कड्ढितुकामो तत्र, भिक्खवे, सुतवा अरियसावकोति देसनं आरभि. अयं पनत्थो आसीविसदट्ठूपमाय दीपेतब्बो – एको किर पुरिसो आसीविसेन दट्ठो, अथस्स विसं हरिस्सामीति छेको भिसक्को आगन्त्वा वमनं कारेत्वा हेट्ठा गरुळो, उपरि नागोति मन्तं परिवत्तेत्वा विसं उपरि आरोपेसि. सो याव अक्खिप्पदेसा आरुळ्हभावं ञत्वा ‘‘इतो परं अभिरुहितुं न दस्सामि, दट्ठट्ठानेयेव ठपेस्सामी’’ति उपरि गरुळो, हेट्ठा नागोति मन्तं परिवत्तेत्वा कण्णे धुमेत्वा दण्डकेन पहरित्वा विसं ओतारेत्वा दट्ठट्ठानेयेव ठपेसि. तत्रस्स ठितभावं ञत्वा अगदलेपेन विसं निम्मथेत्वा न्हापेत्वा ‘‘सुखी होही’’ति वत्वा येनकामं पक्कामि.

तत्थ आसीविसेन दट्ठस्स काये विसपतिट्ठानं विय इमेसं भिक्खूनं रूपे अधिमत्तगाहकालो, छेको भिसक्को विय तथागतो, मन्तं परिवत्तेत्वा उपरि विसस्स आरोपितकालो विय तथागतेन तेसं भिक्खूनं रूपतो गाहं नीहरित्वा अरूपे पतिट्ठापितकालो, याव अक्खिप्पदेसा आरुळ्हविसस्स उपरि अभिरुहितुं अदत्वा पुन मन्तबलेन ओतारेत्वा दट्ठट्ठानेयेव ठपनं विय सत्थारा तेसं भिक्खूनं अरूपतो गाहं नीहरित्वा रूपे पतिट्ठापितकालो. दट्ठट्ठाने ठितस्स विसस्स अगदलेपेन निम्मथनं विय उभयतो गाहं नीहरणत्थाय इमिस्सा देसनाय आरद्धकालो वेदितब्बो. तत्थ निब्बिन्दं विरज्जतीति इमिना मग्गो कथितो, विरागा विमुच्चतीति फलं, विमुत्तस्मिन्तिआदिना पच्चवेक्खणा. पठमं.

२. दुतियअस्सुतवासुत्तवण्णना

६२. दुतिये सुखवेदनियन्ति सुखवेदनाय पच्चयं. फस्सन्ति चक्खुसम्फस्सादिं. ननु च चक्खुसम्फस्सो सुखवेदनाय पच्चयो न होतीति? सहजातपच्चयेन न होति, उपनिस्सयपच्चयेन पन जवनवेदनाय होति, तं सन्धायेतं वुत्तं. सोतसम्फस्सादीसुपि एसेव नयो. तज्जन्ति तज्जातिकं तस्सारुप्पं, तस्स फस्सस्स अनुरूपन्ति अत्थो. दुक्खवेदनियन्तिआदि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सङ्घट्टनसमोधानाति सङ्घट्टनेन चेव समोधानेन च, सङ्घट्टनसम्पिण्डनेनाति अत्थो. उस्माति उण्हाकारो. तेजो अभिनिब्बत्ततीति अग्गिचुण्णो निक्खमतीति न गहेतब्बं, उस्माकारस्सेव पन एतं वेवचनं. तत्थ द्विन्नं कट्ठानन्ति द्विन्नं अरणीनं. तत्थ अधोअरणी विय वत्थु, उत्तरारणी विय आरम्मणं, सङ्घट्टनं विय फस्सो, उस्माधातु विय वेदना. दुतियं.

३. पुत्तमंसूपमसुत्तवण्णना

६३. ततिये चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि वुत्तनयमेव. यस्मा पनस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो, तस्मा तं दस्सेत्वावेत्थ अनुपुब्बपदवण्णनं करिस्सामि. कतराय पन इदं अट्ठुप्पत्तिया निक्खित्तन्ति? लाभसक्कारेन. भगवतो किर महालाभसक्कारो उप्पज्जि, यथा तं चत्तारो असङ्ख्येय्ये पूरितदानपारमीसञ्चयस्स. सब्बदिसासु हिस्स यमकमहामेघो वुट्ठहित्वा महोघं विय सब्बपारमियो ‘‘एकस्मिं अत्तभावे विपाकं दस्सामा’’ति सम्पिण्डिता विय लाभसक्कारमहोघं निब्बत्तयिंसु. ततो ततो अन्नपानयानवत्थमालागन्धविलेपनादिहत्था खत्तियब्राह्मणादयो आगन्त्वा, ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो नरासभो पुरिससीहो’’ति? भगवन्तं परियेसन्ति. सकटसतेहिपि पच्चये आहरित्वा ओकासं अलभमाना समन्ता गावुतप्पमाणम्पि सकटधुरेन सकटधुरं आहच्च तिट्ठन्ति चेव अनुप्पवत्तन्ति च अन्धकविन्दब्राह्मणादयो विय. सब्बं खन्धके तेसु तेसु सुत्तेसु च आगतनयेन वेदितब्बं.

यथा भगवतो, एवं भिक्खुसङ्घस्सापि. वुत्तञ्चेतं –

‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवर-पिण्डपात-सेनासन-गिलान-पच्चय-भेसज्ज-परिक्खारानं. भिक्खुसङ्घोपि खो सक्कतो होति…पे… परिक्खारान’’न्ति (उदा. १४; सं. नि. २.७०).

तथा ‘‘यावता खो, चुन्द, एतरहि सङ्घो वा गणो वा लोके उप्पन्नो, नाहं, चुन्द, अञ्ञं एकसङ्घम्पि समनुपस्सामि एवं लाभग्गयसग्गपत्तं यथरिवायं, चुन्द, भिक्खुसङ्घो’’ति (दी. नि. ३.१७६).

स्वायं भगवतो च सङ्घस्स च उप्पन्नो लाभसक्कारो एकतो हुत्वा द्विन्नं महानदीनं उदकं विय अप्पमेय्यो अहोसि. अथ सत्था रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘महालाभसक्कारो अतीतबुद्धानम्पि एवरूपो अहोसि, अनागतानम्पि एवरूपो भविस्सति. किं नु खो भिक्खू आहारपरिग्गाहकेन सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागता मज्झत्ता निच्छन्दरागा हुत्वा आहारं परिभुञ्जितुं सक्कोन्ति, न सक्कोन्ती’’ति?

सो अद्दस एकच्चे अधुना पब्बजिते कुलपुत्ते अपच्चवेक्खित्वा आहारं परिभुञ्जमाने. दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘मया कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि पारमियो पूरेन्तेन न चीवरादिहेतु पूरिता, उत्तमफलस्स पन अरहत्तस्सत्थाय पूरिता. इमेपि भिक्खू मम सन्तिके पब्बजन्ता न चीवरादिहेतु पब्बजिता, अरहत्तस्सेव पन अत्थाय पब्बजिता. ते इदानि असारमेव सारं अनत्थमेव च अत्थं करोन्ती’’ति एवमस्स धम्मसंवेगो उदपादि. ततो चिन्तेसि – ‘‘सचे पञ्चमं पाराजिकं पञ्ञपेतुं सक्का अभविस्स, अपच्चवेक्खिताहारपरिभोगो पञ्चमं पाराजिकं कत्वा पञ्ञपेतब्बो भवेय्य. न पन सक्का एवं कातुं, धुवपटिसेवनट्ठानञ्हेतं सत्तानं. यथा पन कथिते पञ्चमं पाराजिकं विय नं पस्सिस्सन्ति. एवं धम्मादासं संवरं मरियादं ठपेस्सामि, यं आवज्जित्वा आवज्जित्वा अनागते भिक्खू चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति. इमाय अट्ठुप्पत्तिया इमं पुत्तमंसूपमसुत्तन्तं निक्खिपि. तत्थ चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि हेट्ठा वुत्तत्थमेव.

चत्तारो पन आहारे वित्थारेत्वा इदानि तेसु आदीनवं दस्सेतुं कथञ्च, भिक्खवे, कबळीकारो आहारो दट्ठब्बोतिआदिमाह? तत्थ जायम्पतिकाति जाया चेव पति च. परित्तं सम्बलन्ति पुटभत्तसत्तुमोदकादीनं अञ्ञतरं अप्पमत्तकं पाथेय्यं. कन्तारमग्गन्ति कन्तारभूतं मग्गं, कन्तारे वा मग्गं. कन्तारन्ति चोरकन्तारं वाळकन्तारं अमनुस्सकन्तारं निरुदककन्तारं अप्पभक्खकन्तारन्ति पञ्चविधं. तेसु यत्थ चोरभयं अत्थि, तं चोरकन्तारं. यत्थ सीहब्यग्घादयो वाळा अत्थि, तं वाळकन्तारं. यत्थ बलवामुखयक्खिनिआदीनं अमनुस्सानं वसेन भयं अत्थि, तं अमनुस्सकन्तारं. यत्थ पातुं वा न्हायितुं वा उदकं नत्थि, तं निरुदककन्तारं. यत्थ खादितब्बं वा भुञ्जितब्बं वा अन्तमसो कन्दमूलादिमत्तम्पि नत्थि, तं अप्पभक्खकन्तारं नाम. यत्थ पनेतं पञ्चविधम्पि भयं अत्थि, तं कन्तारमेव. तं पनेतं एकाहद्वीहतीहादिवसेन नित्थरितब्बम्पि अत्थि, न तं इध अधिप्पेतं. इध पन निरुदकं अप्पभक्खं योजनसतिककन्तारं अधिप्पेतं. एवरूपे कन्तारे मग्गं. पटिपज्जेय्युन्ति छातकभयेन चेव रोगभयेन च राजभयेन च उपद्दुता पटिपज्जेय्युं ‘‘एतं कन्तारं नित्थरित्वा धम्मिकस्स रञ्ञो निरुपद्दवे रट्ठे सुखं वसिस्सामा’’ति मञ्ञमाना.

एकपुत्तकोति उक्खिपित्वा गहितो अनुकम्पितब्बयुत्तो अथिरसरीरो एकपुत्तको. वल्लूरञ्च सोण्डिकञ्चाति घनघनट्ठानतो गहेत्वा वल्लूरं, अट्ठिनिस्सितसिरानिस्सितट्ठानानि गहेत्वा सूलमंसञ्चाति अत्थो. पटिपिसेय्युन्ति पहरेय्युं. कहं एकपुत्तकाति अयं तेसं परिदेवनाकारो.

अयं पनेत्थ भूतमत्थं कत्वा आदितो पट्ठाय सङ्खेपतो अत्थवण्णना – द्वे किर जायम्पतिका पुत्तं गहेत्वा परित्तेन पाथेय्येन योजनसतिकं कन्तारमग्गं पटिपज्जिंसु. तेसं पञ्ञासयोजनानि गन्त्वा पाथेय्यं निट्ठासि, ते खुप्पिपासातुरा विरळच्छायायं निसीदिंसु. ततो पुरिसो भरियं आह – ‘‘भद्दे इतो समन्ता पञ्ञासयोजनानि गामो वा निगमो वा नत्थि. तस्मा यं तं पुरिसेन कातब्बं बहुम्पि कसिगोरक्खादिकम्मं, न दानि सक्का तं मया कातुं, एहि मं मारेत्वा उपड्ढमंसं खादित्वा उपड्ढं पाथेय्यं कत्वा पुत्तेन सद्धिं कन्तारं नित्थराही’’ति. पुन सापि तं आह – ‘‘सामि मया दानि यं तं इत्थिया कातब्बं बहुम्पि सुत्तकन्तनादिकम्मं, तं कातुं न सक्का, एहि मं मारेत्वा उपड्ढमंसं खादित्वा उपड्ढं पाथेय्यं कत्वा पुत्तेन सद्धिं कन्तारं नित्थराही’’ति. पुन सोपि तं आह – ‘‘भद्दे मातुगाममरणेन द्विन्नं मरणं पञ्ञायति. न हि मन्दो कुमारो मातरा विना जीवितुं सक्कोति. यदि पन मयं जीवाम. पुन दारकं लभेय्याम. हन्द दानि पुत्तकं मारेत्वा, मंसं गहेत्वा कन्तारं नित्थरामा’’ति. ततो माता पुत्तमाह – ‘‘तात, पितुसन्तिकं गच्छा’’ति, सो अगमासि. अथस्स पिता, ‘‘मया ‘पुत्तकं पोसेस्सामी’ति कसिगोरक्खादीहि अनप्पकं दुक्खमनुभूतं, न सक्कोमि अहं पुत्तं मारेतुं, त्वंयेव तव पुत्तं मारेही’’ति वत्वा, ‘‘तात मातुसन्तिकं गच्छा’’ति आह. सो अगमासि. अथस्स मातापि, ‘‘मया पुत्तं पत्थेन्तिया गोवतकुक्कुरवतदेवतायाचनादीहिपि ताव अनप्पकं दुक्खमनुभूतं, को पन वादो कुच्छिना परिहरन्तिया? न सक्कोमि अहं पुत्तं मारेतु’’न्ति वत्वा ‘‘तात, पितुसन्तिकमेव गच्छा’’ति आह. एवं सो द्विन्नमन्तरा गच्छन्तोयेव मतो. ते तं दिस्वा परिदेवित्वा वुत्तनयेन मंसानि गहेत्वा खादन्ता पक्कमिंसु.

तेसं सो पुत्तमंसाहारो नवहि कारणेहि पटिकूलत्ता नेव दवाय होति, न मदाय, न मण्डनाय, न विभूसनाय, केवलं कन्तारनित्थरणत्थायेव होति. कतमेहि नवहि कारणेहि पटिकूलोति चे? सजातिमंसताय ञातिमंसताय पुत्तमंसताय पियपुत्तमंसताय तरुणमंसताय आमकमंसताय अभोगमंसताय अलोणताय अधूपिततायाति. एवञ्हि ते नवहि कारणेहि पटिकूलं तं पुत्तमंसं खादन्ता न सारत्ता गिद्धमानसा हुत्वा खादिंसु, मज्झत्तभावेयेव पन निच्छन्दरागपरिभोगे ठिता खादिंसु. न अट्ठिन्हारुचम्मनिस्सितट्ठानानि अपनेत्वा थूलथूलं वरमंसमेव खादिंसु, हत्थसम्पत्तं मंसमेव पन खादिंसु. न यावदत्थं कण्ठप्पमाणं कत्वा खादिंसु, थोकं थोकं पन एकदिवसं यापनमत्तमेव खादिंसु. न अञ्ञमञ्ञं मच्छरायन्ता खादिंसु, विगतमच्छेरमलेन पन परिसुद्धेनेव चेतसा खादिंसु. न अञ्ञं किञ्चि मिगमंसं वा मोरमंसादीनं वा अञ्ञतरं खादामाति सम्मूळ्हा खादिंसु, पियपुत्तमंसभावं पन जानन्ताव खादिंसु. न ‘‘अहो वत मयं पुनपि एवरूपं पुत्तमंसं खादेय्यामा’’ति पत्थनं कत्वा खादिंसु, पत्थनं पन वीतिवत्ताव हुत्वा खादिंसु. न ‘‘एत्तकं कन्तारे खादित्वा अवसिट्ठं कन्तारं अतिक्कम्म लोणम्बिलादीहि योजेत्वा खादिस्सामा’’ति सन्निधिं अकंसु, कन्तारपरियोसाने पन ‘‘पुरे महाजनो पस्सती’’ति भूमियं वा निखणिंसु, अग्गिना वा झापयिंसु. न ‘‘कोचि अञ्ञो अम्हे विय एवरूपं पुत्तमंसं खादितुं न लभती’’ति मानं वा दप्पं वा अकंसु, निहतमाना पन निहतदप्पा हुत्वा खादिंसु. ‘‘किं इमिना अलोणेन अनम्बिलेन अधूपितेन दुग्गन्धेना’’ति न हीळेत्वा खादिंसु, हीळनं पन वीतिवत्ता हुत्वा खादिंसु. न ‘‘तुय्हं भागो मय्हं भागो तव पुत्तो मम पुत्तो’’ति अञ्ञमञ्ञं अतिमञ्ञिंसु. समग्गा पन सम्मोदमाना हुत्वा खादिंसु. इमं नेसं एवरूपं निच्छन्दरागादिपरिभोगं सम्पस्समानो सत्था भिक्खुसङ्घम्पि तं कारणं अनुजानापेन्तो तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, अपि नु ते दवाय वा आहारं आहारेय्युन्तिआदिमाह. तत्थ दवाय वातिआदीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१८) वित्थारितानेव. कन्तारस्साति नित्तिण्णावसेसस्स कन्तारस्स.

एवमेव खोति नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन पियपुत्तमंससदिसो कत्वा दट्ठब्बोति अत्थो. कतमेसं नवन्नं? गमनपाटिकुल्यतादीनं. गमनपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि कबळीकाराहारं परिग्गण्हाति, परियेसनपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि, परिभोगनिधानआसयपरिपक्कापरिपक्कसम्मक्खणनिस्सन्दपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि, तानि पनेतानि गमनपाटिकुल्यतादीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२९४) आहारपाटिकुल्यतानिद्देसे वित्थारितानेव. इति इमेसं नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन पुत्तमंसूपमं कत्वा आहारो परिभुञ्जितब्बो.

यथा ते जायम्पतिका पाटिकुल्यं पियपुत्तमंसं खादन्ता न सारत्ता गिद्धमानसा हुत्वा खादिंसु, मज्झत्तभावेयेव निच्छन्दरागपरिभोगे ठिता खादिंसु, एवं निच्छन्दरागपरिभोगं कत्वा परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न अट्ठिन्हारुचम्मनिस्सितं अपनेत्वा थूलथूलं वरमंसमेव खादिंसु, हत्थसम्पत्तमेव पन खादिंसु, एवं सुक्खभत्तमन्दब्यञ्जनादीनि पिट्ठिहत्थेन अपटिक्खिपित्वा वट्टकेन विय कुक्कुटेन विय च ओधिं अदस्सेत्वा ततो ततो सप्पिमंसादिसंसट्ठवरभोजनंयेव विचिनित्वा अभुञ्जन्तेन सीहेन विय सपदानं परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न यावदत्थं कण्ठप्पमाणं खादिंसु, थोकं थोकं पन एकेकदिवसं यापनमत्तमेव खादिंसु, एवमेव आहरहत्थकादिब्राह्मणानं अञ्ञतरेन विय यावदत्थं उदरावदेहकं अभुञ्जन्तेन चतुन्नं पञ्चन्नं वा आलोपानं ओकासं ठपेत्वाव धम्मसेनापतिना विय परिभुञ्जितब्बो. सो किर पञ्चचत्तालीस वस्सानि तिट्ठमानो ‘‘पच्छाभत्ते अम्बिलुग्गारसमुट्ठापकं कत्वा एकदिवसम्पि आहारं न आहारेसि’’न्ति वत्वा सीहनादं नदन्तो इमं गाथमाह –

‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३);

यथा च ते न अञ्ञमञ्ञं मच्छरायन्ता खादिंसु, विगतमलमच्छेरेन पन परिसुद्धेनेव चेतसा खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा अमच्छरायित्वा ‘‘इमं सब्बं गण्हन्तस्स सब्बं दस्सामि, उपड्ढं गण्हन्तस्स उपड्ढं, सचे गहितावसेसो भविस्सति, अत्तना परिभुञ्जिस्सामी’’ति सारणीयधम्मे ठितेनेव परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘अञ्ञं किञ्चि मयं मिगमंसं वा मोरमंसादीनं वा अञ्ञतरं खादामा’’ति सम्मूळ्हा खादिंसु, पियपुत्तमंसभावं पन जानन्ताव खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा ‘‘अहं खादामि भुञ्जामी’’ति अत्तूपलद्धिसम्मोहं अनुप्पादेत्वा ‘‘कबळीकाराहारो न जानाति ‘चातुमहाभूतिककायं वड्ढेमी’ति, कायोपि न जानाति ‘कबळीकाराहारो मं वड्ढेती’’’ति, एवं सम्मोहं पहाय परिभुञ्जितब्बो. सतिसम्पजञ्ञवसेनापि चेस असम्मूळ्हेनेव हुत्वा परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न ‘‘अहो वत मयं पुनपि एवरूपं पुत्तमंसं खादेय्यामा’’ति पत्थनं कत्वा खादिंसु, पत्थनं पन वीतिवत्ताव हुत्वा खादिंसु, एवमेव पणीतभोजनं लद्धा ‘अहो वताहं स्वेपि पुनदिवसेपि एवरूपं लभेय्यं’, लूखं वा पन लद्धा ‘‘हिय्यो विय मे अज्ज पणीतभोजनं न लद्ध’’न्ति पत्थनं वा अनुसोचनं वा अकत्वा नित्तण्हेन –

‘‘अतीतं नानुसोचामि, नप्पजप्पामिनागतं;

पच्चुप्पन्नेन यापेमि, तेन वण्णो पसीदती’’ति. (जा. २.२२.९०) –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन ‘‘पच्चुप्पन्नेनेव यापेस्सामी’’ति परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न ‘‘एत्तकं कन्तारे खादित्वा अवसिट्ठं कन्तारं अतिक्कम्म लोणम्बिलादीहि योजेत्वा खादिस्सामा’’ति सन्निधिं अकंसु, कन्तारपरियोसाने पन ‘‘पुरे महाजनो पस्सती’’ति भूमियं वा निखणिंसु, अग्गिना वा झापयिंसु, एवमेव –

‘‘अन्नानमथो पानानं,

खादनीयानं अथोपि वत्थानं;

लद्धा न सन्निधिं कयिरा,

न च परित्तसे तानि अलभमानो’’ति. (सु. नि. ९३०); –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन चतूसु पच्चयेसु यं यं लभति, ततो ततो अत्तनो यापनमत्तं गहेत्वा, सेसं सब्रह्मचारीनं विस्सज्जेत्वा सन्निधिं परिवज्जन्तेन परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘कोचि अञ्ञो अम्हे विय एवरूपं पुत्तमंसं खादितुं न लभती’’ति मानं वा दप्पं वा अकंसु, निहतमाना पन निहतदप्पा हुत्वा खादिंसु, एवमेव पणीतभोजनं लभित्वा ‘‘अहमस्मि लाभी चीवरपिण्डपातादीन’’न्ति न मानो वा दप्पो वा कातब्बो. ‘‘नायं पब्बज्जा चीवरादिहेतु, अरहत्तहेतु पनायं पब्बज्जा’’ति पच्चवेक्खित्वा निहतमानदप्पेनेव परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते ‘‘किं इमिना अलोणेन अनम्बिलेन अधूपितेन दुग्गन्धेना’’ति हीळेत्वा न खादिंसु, हीळनं पन वीतिवत्ता हुत्वा खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा ‘‘किं इमिना अस्सगोणभत्तसदिसेन लूखेन निरसेन, सुवानदोणियं तं पक्खिपथा’’ति एवं पिण्डपातं वा ‘‘को इमं भुञ्जिस्सति, काकसुनखादीनं देही’’ति एवं दायकं वा अहीळेन्तेन –

‘‘स पत्तपाणि विचरन्तो, अमूगो मूगसम्मतो;

अप्पं दानं न हीळेय्य, दातारं नावजानिया’’ति. (सु. नि. ७१८); –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘तुय्हं भागो, मय्हं भागो, तव पुत्तो मम पुत्तो’’ति अञ्ञमञ्ञं अतिमञ्ञिंसु, समग्गा पन, सम्मोदमाना हुत्वा खादिंसु, एवमेवं पिण्डपातं लभित्वा यथा एकच्चो ‘‘को तुम्हादिसानं दस्सति निक्कारणा उम्मारेसु पक्खलन्तानं आहिण्डन्तानं विजातमातापि वो दातब्बं न मञ्ञति, मयं पन गतगतट्ठाने पणीतानि चीवरादीनि लभामा’’ति सीलवन्ते सब्रह्मचारी अतिमञ्ञति, यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘सो तेन लाभसक्कारसिलोकेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो अञ्ञे पेसले भिक्खू अतिमञ्ञति. तञ्हि तस्स, भिक्खवे, मोघपुरिसस्स होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया’’ति (सं. नि. २.१६१).

एवं कञ्चि अनतिमञ्ञित्वा सब्बेहि सब्रह्मचारीहि सद्धिं समग्गेन सम्मोदमानेन हुत्वा परिभुञ्जितब्बं.

परिञ्ञातेति ञातपरिञ्ञा तीरणपरिञ्ञा पहानपरिञ्ञाति इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. कथं? इध भिक्खु ‘‘कबळीकाराहारो नाम अयं सवत्थुकवसेन ओजट्ठमकरूपं होति, ओजट्ठमकरूपं कत्थ पटिहञ्ञति? जिव्हापसादे, जिव्हापसादो किन्निस्सितो? चतुमहाभूतनिस्सितो. इति ओजट्ठमकं जिव्हापसादो तस्स पच्चयानि महाभूतानीति इमे धम्मा रूपक्खन्धो नाम, तं परिग्गण्हतो उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्मा चत्तारो अरूपक्खन्धा. इति सब्बेपिमे पञ्चक्खन्धा सङ्खेपतो नामरूपमत्तं होती’’ति पजानाति. सो ते धम्मे सरसलक्खणतो ववत्थपेत्वा तेसं पच्चयं परियेसन्तो अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादं पस्सति. एत्तावतानेन कबळीकाराहारमुखेन सप्पच्चयस्स नामरूपस्स याथावतो दिट्ठत्ता कबळीकाराहारो ञातपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होति. सो तदेव सप्पच्चयं नामरूपं अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति तीणि लक्खणानि आरोपेत्वा सत्तन्नं अनुपस्सनानं वसेन सम्मसति. एत्तावतानेन सो तिलक्खणपटिवेधसम्मसनञाणसङ्खाताय तीरणपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होति. तस्मिंयेव नामरूपे छन्दरागावकड्ढनेन अनागामिमग्गेन परिजानता पहानपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होतीति.

पञ्चकामगुणिकोति पञ्चकामगुणसम्भवो रागो परिञ्ञातो होति. एत्थ पन तिस्सो परिञ्ञा एकपरिञ्ञा सब्बपरिञ्ञा मूलपरिञ्ञाति. कतमा एकपरिञ्ञा? यो भिक्खु जिव्हाद्वारे एकरसतण्हं परिजानाति, तेन पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातोव होतीति. कस्मा? तस्सायेव तत्थ उप्पज्जनतो. सायेव हि तण्हा चक्खुद्वारे उप्पन्ना रूपरागो नाम होति, सोतद्वारादीसु उप्पन्ना सद्दरागादयो. इति यथा एकस्सेव चोरस्स पञ्चमग्गे हनतो एकस्मिं मग्गे गहेत्वा सीसे छिन्ने पञ्चपि मग्गा खेमा होन्ति, एवं जिव्हाद्वारे रसतण्हाय परिञ्ञाताय पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातो होतीति अयं एकपरिञ्ञा नाम.

कतमा सब्बपरिञ्ञा? पत्ते पक्खित्तपिण्डपातस्मिञ्हि एकस्मिंयेव पञ्चकामगुणिकरागो लब्भति. कथं? परिसुद्धं तावस्स वण्णं ओलोकयतो रूपरागो होति, उण्हे सप्पिम्हि तत्थ आसिञ्चन्ते पटपटाति सद्दो उट्ठहति, तथारूपं खादनीयं वा खादन्तस्स मुरुमुरूति सद्दो उप्पज्जति, तं अस्सादयतो सद्दरागो. जीरकादिवसगन्धं अस्सादेन्तस्स गन्धरागो, सादुरसवसेन रसरागो. मुदुभोजनं फस्सवन्तन्ति अस्सादयतो फोट्ठब्बरागो. इति इमस्मिं आहारे सतिसम्पजञ्ञेन परिग्गहेत्वा निच्छन्दरागपरिभोगेन परिभुत्ते सब्बोपि सो परिञ्ञातो होतीति अयं सब्बपरिञ्ञा नाम.

कतमा मूलपरिञ्ञा? पञ्चकामगुणिकरागस्स हि कबळीकाराहारो मूलं. कस्मा? तस्मिं सति तस्सुप्पत्तितो. ब्राह्मणतिस्सभये किर द्वादस वस्सानि जायम्पतिकानं उपनिज्झानचित्तं नाम नाहोसि. कस्मा? आहारमन्दताय. भये पन वूपसन्ते योजनसतिको तम्बपण्णिदीपो दारकानं जातमङ्गलेहि एकमङ्गलो अहोसि. इति मूलभूते आहारे परिञ्ञाते पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातोव होतीति अयं मूलपरिञ्ञा नाम.

नत्थि तं संयोजनन्ति तेन रागेन सद्धिं पहानेकट्ठताय पहीनत्ता नत्थि. एवमयं देसना याव अनागामिमग्गा कथिता. ‘‘एत्तकेन पन मा वोसानं आपज्जिंसू’’ति एतेसंयेव रूपादीनं वसेन पञ्चसु खन्धेसु विपस्सनं वड्ढेत्वा याव अरहत्ता कथेतुं वट्टतीति. पठमाहारो (निट्ठितो).

दुतिये निच्चम्माति खुरतो पट्ठाय याव सिङ्गमूला सकलसरीरतो उद्दालितचम्मा किंसुकरासिवण्णा. कस्मा पन अञ्ञं हत्थिअस्सगोणादिउपमं अगहेत्वा निच्चम्मगावूपमा गहिताति? तितिक्खितुं असमत्थभावदीपनत्थं. मातुगामो हि उप्पन्नं दुक्खवेदनं तितिक्खितुं अधिवासेतुं न सक्कोति, एवमेव फस्साहारो अबलो दुब्बलोति दस्सनत्थं सदिसमेव उपमं आहरि. कुट्टन्ति सिलाकुट्टादीनं अञ्ञतरं. कुट्टनिस्सिता पाणा नाम उण्णनाभिसरबूमूसिकादयो. रुक्खनिस्सिताति उच्चालिङ्गपाणकादयो. उदकनिस्सिताति मच्छसुंसुमारादयो. आकासनिस्सिताति डंसमकसकाककुललादयो. खादेय्युन्ति लुञ्चित्वा खादेय्युं. सा तस्मिं तस्मिं ठाने तं तंठानसन्निस्सयमूलिकं पाणखादनभयं सम्पस्समाना नेव अत्तनो सक्कारसम्मानं, न पिट्ठिपरिकम्मसरीरसम्बाहनउण्होदकानि इच्छति, एवमेव भिक्खु फस्साहारमूलकं किलेसपाणकखादनभयं सम्पस्समानो तेभूमकफस्सेन अनत्थिको होति.

फस्से, भिक्खवे, आहारे परिञ्ञातेति तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. इधापि तिस्सो परिञ्ञा. तत्थ ‘‘फस्सो सङ्खारक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो, तेसं वत्थारम्मणानि रूपक्खन्धो’’ति एवं सप्पच्चयस्स नामरूपस्स याथावतो दस्सनं ञातपरिञ्ञा. तत्थेव तिलक्खणं आरोपेत्वा सत्तन्नं अनुपस्सनानं वसेन अनिच्चादितो तुलनं तीरणपरिञ्ञा. तस्मिंयेव पन नामरूपे छन्दरागनिक्कड्ढनो अरहत्तमग्गो पहानपरिञ्ञा. तिस्सो वेदनाति एवं फस्साहारे तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते तिस्सो वेदना परिञ्ञाताव होन्ति तम्मूलकत्ता तंसम्पयुत्तत्ता च. इति फस्साहारवसेन देसना याव अरहत्ता कथिता. दुतियाहारो.

ततिये अङ्गारकासूति अङ्गारानं कासु. कासूति रासिपि वुच्चति आवाटोपि.

‘‘अङ्गारकासुं अपरे फुणन्ति,

नरा रुदन्ता परिदड्ढगत्ता;

भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा,

पुच्छामि तं मातलि देवसारथी’’ति. (जा. २.२२.४६२); –

एत्थ रासि ‘‘कासू’’ति वुत्तो.

‘‘किन्नु सन्तरमानोव, कासुं खनसि सारथी’’ति? (जा. २.२२.३). –

एत्थ आवाटो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. साधिकपोरिसाति अतिरेकपोरिसा पञ्चरतनप्पमाणा. वीतच्चिकानं वीतधूमानन्ति एतेनस्स महापरिळाहतं दस्सेति. जालाय वा हि धूमे वा सति वातो समुट्ठाति, परिळाहो महा न होति, तदभावे वाताभावतो परिळाहो महा होति. आरकावस्साति दूरेयेव भवेय्य.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – अङ्गारकासु विय हि तेभूमकवट्टं दट्ठब्बं. जीवितुकामो पुरिसो विय वट्टनिस्सितो बालपुथुज्जनो. द्वे बलवन्तो पुरिसा विय कुसलाकुसलकम्मं. तेसं तं पुरिसं नानाबाहासु गहेत्वा अङ्गारकासुं उपकड्ढनकालो विय पुथुज्जनस्स कम्मायूहनकालो. कम्मञ्हि आयूहियमानमेव पटिसन्धिं आकड्ढति नाम. अङ्गारकासुनिदानं दुक्खं विय कम्मनिदानं वट्टदुक्खं वेदितब्बं.

परिञ्ञातेति तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. परिञ्ञायोजना पनेत्थ फस्से वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. तिस्सो तण्हाति कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हाति इमा परिञ्ञाता होन्ति. कस्मा? तण्हामूलकत्ता मनोसञ्चेतनाय. न हि हेतुम्हि अप्पहीने फलं पहीयति. इति मनोसञ्चेतनाहारवसेनपि याव अरहत्ता देसना कथिता. ततियाहारो.

चतुत्थे आगुचारिन्ति पापचारिं दोसकारकं. कथं सो पुरिसोति सो पुरिसो कथंभूतो, किं यापेति, न यापेतीति पुच्छति? तथेव देव जीवतीति यथा पुब्बे, इदानिपि तथेव जीवति.

एवमेव खोति इधापि इदं ओपम्मसंसन्दनं – राजा विय हि कम्मं दट्ठब्बं, आगुचारी पुरिसो विय वट्टसन्निस्सितो बालपुथुज्जनो, तीणि सत्तिसतानि विय पटिसन्धिविञ्ञाणं, आगुचारिं पुरिसं ‘‘तीहि सत्तिसतेहि हनथा’’ति रञ्ञा आणत्तकालो विय कम्मरञ्ञा वट्टसन्निस्सितपुथुज्जनं गहेत्वा पटिसन्धियं पक्खिपनकालो. तत्थ किञ्चापि तीणि सत्तिसतानि विय पटिसन्धिविञ्ञाणं, सत्तीसु पन दुक्खं नत्थि, सत्तीहि पहटवणमूलकं दुक्खं, एवमेव पटिसन्धियम्पि दुक्खं नत्थि, दिन्नाय पन पटिसन्धिया पवत्ते विपाकदुक्खं सत्तिपहटवणमूलकं दुक्खं विय होति.

परिञ्ञातेति तीहेव परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. इधापि परिञ्ञायोजना फस्साहारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. नामरूपन्ति विञ्ञाणपच्चया नामरूपं. विञ्ञाणस्मिञ्हि परिञ्ञाते तं परिञ्ञातमेव होति तम्मूलकत्ता सहुप्पन्नत्ता च. इति विञ्ञाणाहारवसेनपि याव अरहत्ता देसना कथिताति. चतुत्थाहारो. ततियं.

४. अत्थिरागसुत्तवण्णना

६४. चतुत्थे रागोतिआदीनि लोभस्सेव नामानि. सो हि रञ्जनवसेन रागो, नन्दनवसेन नन्दी, तण्हायनवसेन तण्हाति वुच्चति. पतिट्ठितं तत्थ विञ्ञाणं विरूळ्हन्ति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय पतिट्ठितञ्चेव विरूळ्हञ्च. यत्थाति तेभूमकवट्टे भुम्मं, सब्बत्थ वा पुरिमपुरिमपदे एतं भुम्मं. अत्थि तत्थ सङ्खारानं वुद्धीति इदं इमस्मिं विपाकवट्टे ठितस्स आयतिवट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं. यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति यस्मिं ठाने आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति अत्थि.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – रजकचित्तकारा विय हि सहकम्मसम्भारं कम्मं, फलकभित्तिदुस्सपटा विय तेभूमकवट्टं. यथा रजकचित्तकारा परिसुद्धेसु फलकादीसु रूपं समुट्ठापेन्ति, एवमेव ससम्भारककम्मं भवेसु रूपं समुट्ठापेति. तत्थ यथा अकुसलेन चित्तकारेन समुट्ठापितं रूपं विरूपं होति दुस्सण्ठितं अमनापं, एवमेव एकच्चो कम्मं करोन्तो ञाणविप्पयुत्तेन चित्तेन करोति, तं कम्मं रूपं समुट्ठापेन्तं चक्खादीनं सम्पत्तिं अदत्वा दुब्बण्णं दुस्सण्ठितं मातापितूनम्पि अमनापं रूपं समुट्ठापेति. यथा पन कुसलेन चित्तकारेन समुट्ठापितं रूपं सुरूपं होति सुसण्ठितं मनापं, एवमेव एकच्चो कम्मं करोन्तो ञाणसम्पयुत्तेन चित्तेन करोति, तं कम्मं रूपं समुट्ठापेन्तं चक्खादीनं सम्पत्तिं दत्वा सुवण्णं सुसण्ठितं अलङ्कतपटियत्तं विय रूपं समुट्ठापेति.

एत्थ च आहारं विञ्ञाणेन सद्धिं सङ्खिपित्वा आहारनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, विपाकविधिं नामरूपेन सङ्खिपित्वा नामरूपसङ्खारानं अन्तरे एको सन्धि, सङ्खारानञ्च आयतिभवस्स च अन्तरे एको सन्धीति वेदितब्बो.

कूटागारन्ति एककण्णिकं गाहापेत्वा कतं अगारं. कूटागारसालाति द्वे कण्णिके गहेत्वा कतसाला. एवमेव खोति एत्थ खीणासवस्स कम्मं सूरियरस्मिसमं वेदितब्बं. सूरियरस्मि पन अत्थि, सा केवलं पतिट्ठाय अभावेन अप्पतिट्ठा नाम जाता, खीणासवस्स कम्मं नत्थिताय एव अप्पतिट्ठं. तस्स हि कायादयो अत्थि, तेहि पन कतकम्मं कुसलाकुसलं नाम न होति, किरियमत्ते ठत्वा अविपाकं होति. एवमस्स कम्मं नत्थिताय एव अप्पतिट्ठं नाम जातन्ति. चतुत्थं.

५. नगरसुत्तवण्णना

६५. पञ्चमे नामरूपे खो सति विञ्ञाणन्ति एत्थ ‘‘सङ्खारेसु सति विञ्ञाण’’न्ति च ‘‘अविज्जाय सति सङ्खारा’’ति च वत्तब्बं भवेय्य, तदुभयम्पि न वुत्तं. कस्मा? अविज्जासङ्खारा हि ततियो भवो, तेहि सद्धिं अयं विपस्सना न घटीयति. महापुरिसो हि पच्चुप्पन्नपञ्चवोकारवसेन अभिनिविट्ठोति.

ननु च अविज्जासङ्खारेसु अदिट्ठेसु न सक्का बुद्धेन भवितुन्ति. सच्चं न सक्का, इमिना पन ते भवउपादानतण्हावसेन दिट्ठाव. तस्मा यथा नाम गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो तं कूपं पविट्ठं दिस्वा ओतरित्वा पविट्ठट्ठानं खणित्वा गोधं गहेत्वा पक्कमेय्य, न परभागं खनेय्य, कस्मा? कस्सचि नत्थिताय. एवं महापुरिसोपि गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो विय बोधिपल्लङ्के निसिन्नो जरामरणतो पट्ठाय ‘‘इमस्स अयं पच्चयो, इमस्स अयं पच्चयो’’ति परियेसन्तो याव नामरूपधम्मानं पच्चयं दिस्वा तस्सपि पच्चयं परियेसन्तो विञ्ञाणमेव अद्दस. ततो ‘‘एत्तको पञ्चवोकारभववसेन सम्मसनचारो’’ति विपस्सनं पटिनिवत्तेसि, परतो तुच्छकूपस्स अभिन्नट्ठानं विय अविज्जासङ्खारद्वयं अत्थि, तदेतं हेट्ठा विपस्सनाय गहितत्ता पाटियेक्कं सम्मसनूपगं न होतीति न अग्गहेसि.

पच्चुदावत्ततीति पटिनिवत्तति. कतमं पनेत्थ विञ्ञाणं पच्चुदावत्ततीति? पटिसन्धिविञ्ञाणम्पि विपस्सनाविञ्ञाणम्पि. तत्थ पटिसन्धिविञ्ञाणं पच्चयतो पटिनिवत्तति, विपस्सनाविञ्ञाणं आरम्मणतो. उभयम्पि नामरूपं नातिक्कमति, नामरूपतो परं न गच्छति. एत्तावता जायेथ वातिआदीसु विञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्ते, नामरूपे विञ्ञाणस्स पच्चये होन्ते, द्वीसुपि अञ्ञमञ्ञपच्चयेसु होन्तेसु एत्तकेन जायेथ वा उपपज्जेथ वा. इतो हि परं किमञ्ञं जायेथ वा उपपज्जेथ वा, ननु एतदेव जायति च उपपज्जति चाति?

एवं सद्धिं अपरापरचुतिपटिसन्धीहि पञ्च पदानि दस्सेत्वा पुन तं एत्तावताति वुत्तमत्थं निय्यातेन्तो यदिदं नामरूपपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्ति वत्वा ततो परं अनुलोमपच्चयाकारवसेन विञ्ञाणपच्चया नामरूपमूलकं आयतिजरामरणं दस्सेतुं नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदिमाह.

अञ्जसन्ति मग्गस्सेव वेवचनं. उद्धापवन्तन्ति आपतो उग्गतत्ता उद्धापन्ति लद्धवोहारेन पाकारवत्थुना समन्नागतं. रमणीयन्ति समन्ता चतुन्नं द्वारानं अब्भन्तरे च नानाभण्डानं सम्पत्तिया रमणीयं. मापेहीति महाजनं पेसेत्वा वासं कारेहि. मापेय्याति वासं कारेय्य. कारेन्तो च पठमं अट्ठारस मनुस्सकोटियो पेसेत्वा ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चकुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चपञ्ञासकुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि तिंस कुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरं कुलसहस्सं पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि एकादसनहुतानि कुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि चतुरासीतिकुलसहस्सानि पेसेय्य. पुन ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छिते, ‘‘महाराज, किं वदेसि? महन्तं नगरं असम्बाधं, इमिना नयेन कुलानि पेसेत्वा न सक्का पूरेतुं, भेरिं पन चरापेत्वा ‘अम्हाकं नगरं इमाय च इमाय च सम्पत्तिया सम्पन्नं, ये तत्थ वसितुकामा, यथासुखं गच्छन्तु, इमञ्चिमञ्च परिहारं लभिस्सन्ती’ति नगरस्स चेव वण्णं लोकस्स च परिहारलाभं घोसापेथा’’ति वदेय्य. सो एवं करेय्य. ततो मनुस्सा नगरगुणञ्चेव परिहारलाभञ्च सुत्वा सब्बदिसाहि समोसरित्वा नगरं पूरेय्युं. तं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव अस्स फीतञ्च. तं सन्धाय तदस्स नगरं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव फीतञ्चातिआदि वुत्तं.

तत्थ इद्धन्ति समिद्धं सुभिक्खं. फीतन्ति सब्बसम्पत्तीहि पुप्फितं. बाहुजञ्ञन्ति बहूहि ञातब्बं, बहुजनानं हितं वा. ‘‘बहुजन’’न्तिपि पाठो. आकिण्णमनुस्सन्ति मनुस्सेहि आकिण्णं निरन्तरं फुट्ठं. वुड्ढिवेपुल्लप्पत्तन्ति वुड्ढिप्पत्तञ्चेव वेपुल्लप्पत्तञ्च, सेट्ठभावञ्चेव विपुलभावञ्च पत्तं, दससहस्सचक्कवाळे अग्गनगरं जातन्ति अत्थो.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – अरञ्ञपवने चरमानपुरिसो विय हि दीपङ्करपादमूलतो पट्ठाय पारमियो पूरयमानो महापुरिसो दट्ठब्बो, तस्स पुरिसस्स पुब्बकेहि मनुस्सेहि अनुयातमग्गदस्सनं विय महासत्तस्स अनुपुब्बेन बोधिपल्लङ्के निसिन्नस्स पुब्बभागे अट्ठङ्गिकस्स विपस्सनामग्गस्स दस्सनं, पुरिसस्स तं एकपदिकमग्गं अनुगच्छतो अपरभागे महामग्गदस्सनं विय महासत्तस्स उपरिविपस्सनाय चिण्णन्ते लोकुत्तरमग्गदस्सनं, पुरिसस्स तेनेव मग्गेन गच्छतो पुरतो नगरदस्सनं विय तथागतस्स निब्बाननगरदस्सनं, बहिनगरं पनेत्थ अञ्ञेन दिट्ठं, अञ्ञेन मनुस्सवासं कतं, निब्बाननगरं सत्था सयमेव पस्सि, सयं वासमकासि. तस्स पुरिसस्स चतुन्नं द्वारानं दिट्ठकालो विय तथागतस्स चतुन्नं मग्गानं दिट्ठकालो, तस्स चतूहि द्वारेहि नगरं पविट्ठकालो विय तथागतस्स चतूहि मग्गेहि निब्बानं पविट्ठकालो, तस्स नगरब्भन्तरे भण्डववत्थानकालो विय तथागतस्स पच्चवेक्खणञाणेन परोपण्णासकुसलधम्मववत्थानकालो. नगरस्स अगारकरणत्थं कुलपरियेसनकालो विय सत्थु फलसमापत्तितो वुट्ठाय वेनेय्यसत्ते वोलोकनकालो, तेन पुरिसेन याचितस्स रञ्ञो एकं महाकुटुम्बिकं दिट्ठकालो विय महाब्रह्मुना याचितस्स भगवतो अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरं दिट्ठकालो, रञ्ञो महाकुटुम्बिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘नगरवासं करोही’’ति पहितकालो विय भगवतो एकस्मिं पच्छाभत्ते अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा आसाळ्हिपुण्णमदिवसे बाराणसियं इसिपतनं पविसित्वा थेरं कायसक्खिं कत्वा धम्मं देसितकालो, महाकुटुम्बिकेन अट्ठारस पुरिसकोटियो गहेत्वा नगरं अज्झावुट्ठकालो विय तथागतेन धम्मचक्के पवत्तिते थेरस्स अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितकालो, एवं निब्बाननगरं पठमं आवासितं, ततो सम्पुण्णं नगरन्ति पुच्छित्वा न तावाति वुत्ते पञ्च कुलानि आदिं कत्वा याव चतुरासीतिकुलसहस्सपेसनं विय तथागतस्स पञ्चमदिवसतो पट्ठाय अनत्तलक्खणसुत्तादीनि देसेत्वा पञ्चवग्गिये आदिं कत्वा यसपमुखा पञ्चपण्णास कुलपुत्ता, तिंस भद्दवग्गिया, सहस्सपुराणजटिला, बिम्बिसारपमुखानि एकादसपुरिसनहुतानि, तिरोकुट्टानुमोदने चतुरासीतिसहस्सानीति एत्तकस्स जनस्स अरियमग्गं ओतारेत्वा निब्बाननगरं पेसितकालो, अथ तेन नयेन नगरे अपूरियमाने भेरिं चरापेत्वा नगरस्स वण्णघोसनं कुलानं परिहारलाभघोसनं विय च मासस्स अट्ठ दिवसे तत्थ तत्थ निसीदित्वा धम्मकथिकानं निब्बानवण्णस्स चेव निब्बानप्पत्तानं जातिकन्तारादिनित्थरणानिसंसस्स च घोसनं, ततो सब्बदिसाहि आगन्त्वा मनुस्सानं नगरसमोसरणं विय तत्थ तत्थ धम्मकथं सुत्वा ततो ततो निक्खमित्वा पब्बज्जं आदिं कत्वा अनुलोमपटिपदं पटिपन्नानं अपरिमाणानं कुलपुत्तानं निब्बानसमोसरणं दट्ठब्बं.

पुराणं मग्गन्ति अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं. अयञ्हि अरियमग्गो पवारणसुत्ते (सं. नि. १.२१५) अवत्तमानकट्ठेन ‘‘अनुप्पन्नमग्गो’’ति वुत्तो, इमस्मिं सुत्ते अवळञ्जनट्ठेन ‘‘पुराणमग्गो’’ति. ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहं सकलसासनं. इद्धन्ति झानस्सादेन समिद्धं सुभिक्खं. फीतन्ति अभिञ्ञाभरणेहि पुप्फितं. वित्थारिकन्ति वित्थिण्णं. बाहुजञ्ञन्ति बहुजनविञ्ञेय्यं. याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितन्ति याव दससहस्सचक्कवाळे देवमनुस्सेहि परिच्छेदो अत्थि, एतस्मिं अन्तरे सुप्पकासितं सुदेसितं तथागतेनाति. पञ्चमं.

६. सम्मससुत्तवण्णना

६६. छट्ठे आमन्तेसीति कस्मा आमन्तेसि? यस्मास्स सुखुमा तिलक्खणाहता धम्मदेसना उपट्ठासि. तस्मिं किर जनपदे मनुस्सा सहेतुका पञ्ञवन्तो. सिनिद्धानि किरेत्थ भोजनानि, तानिसेवतो जनस्स पञ्ञा वड्ढति, ते गम्भीरं तिलक्खणाहतं धम्मकथं पटिविज्झितुं समत्था होन्ति. तेनेव भगवा दीघमज्झिमेसु महासतिपट्ठानानि (दी. नि. २.३७२ आदयो) महानिदानं (दी. नि. २.९५ आदयो), आनेञ्जसप्पायं (म. नि. ३.६६ आदयो), संयुत्तके चूळनिदानादिसुत्तन्ति एवमादीनि अञ्ञानि गम्भीरानि सुत्तानि तत्थेव कथेसि. सम्मसथ नोति सम्मसथ नु. अन्तरं सम्मसन्ति अब्भन्तरं पच्चयसम्मसनं. न सो भिक्खु भगवतो चित्तं आराधेसीति पच्चयाकारवसेन ब्याकारापेतुकामस्स भगवतो तथा अब्याकरित्वा द्वत्तिंसाकारवसेन ब्याकरोन्तो अज्झासयं गहेतुं नासक्खि.

एतदवोचाति देसना यथानुसन्धिं न गता, देसनाय यथानुसन्धिगमनत्थं एतदवोच. तेनहानन्द, सुणाथाति इदं तेपिटके बुद्धवचने असम्भिन्नपदं. अञ्ञत्थ हि एवं वुत्तं नाम नत्थि. उपधिनिदानन्ति खन्धुपधिनिदानं. खन्धपञ्चकञ्हेत्थ उपधीति अधिप्पेतं. उप्पज्जतीति जायति. निविसतीति पुनप्पुनं पवत्तिवसेन पतिट्ठहति.

यं खो लोके पियरूपं सातरूपन्ति यं लोकस्मिं पियसभावञ्चेव मधुरसभावञ्च. चक्खुं लोकेतिआदीसु लोकस्मिञ्हि चक्खादीसु ममत्तेन अभिनिविट्ठा सत्ता सम्पत्तियं पतिट्ठिता अत्तनो चक्खुं आदासादीसु निमित्तग्गहणानुसारेन विप्पसन्नपञ्चपसादं सुवण्णविमाने उग्घाटितमणिसीहपञ्जरं विय मञ्ञन्ति, सोतं रजतपनाळिकं विय पामङ्गसुत्तं विय च मञ्ञन्ति, तुङ्गनासाति लद्धवोहारं घानं वट्टेत्वा ठपितहरितालवट्टिं विय मञ्ञन्ति, जिव्हं रत्तकम्बलपटलं विय मुदुसिनिद्धमधुररसदं मञ्ञन्ति, कायं साललट्ठिं विय सुवण्णतोरणं विय च मञ्ञन्ति, मनं अञ्ञेसं मनेन असदिसं उळारं मञ्ञन्ति.

निच्चतो अद्दक्खुन्ति निच्चन्ति अद्दसंसु. सेसपदेसुपि एसेव नयो. न परिमुच्चिंसु दुक्खस्माति सकलस्मापि वट्टदुक्खा न परिमुच्चिंसु. दक्खिस्सन्तीति पस्सिस्सन्ति. आपानीयकंसोति सरकस्स नामं. यस्मा पनेत्थ आपं पिवन्ति, तस्मा ‘‘आपानीयो’’ति वुच्चति. आपानीयो च सो कंसो चाति आपानीयकंसो. सुरामण्डसरकस्सेतं नामं. ‘‘वण्णसम्पन्नो’’तिआदिवचनतो पन कंसे ठितपानमेव एवं वुत्तं. घम्माभितत्तोति घम्मेन अभितत्तो. घम्मपरेतोति घम्मेन फुट्ठो, अनुगतोति अत्थो. पिवतो हि खो तं छादेस्सतीति पिवन्तस्स तं पानीयं वण्णादिसम्पत्तिया रुच्चिस्सति, सकलसरीरं वा फरित्वा तुट्ठिं उप्पादयमानं ठस्सति. अप्पटिसङ्खाति अपच्चवेक्खित्वा.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – आपानीयकंसो विय हि लोके पियरूपं सातरूपं आरम्मणं दट्ठब्बं, घम्माभितत्तपुरिसो विय वट्टनिस्सितो पुथुज्जनो, आपानीयकंसेन निमन्तनपुरिसो विय लोके पियरूपेन सातरूपेन आरम्मणेन निमन्तकजनो, आपानीयकंसे सम्पत्तिञ्च आदीनवञ्च आरोचेन्तो आपानकमनुस्सो विय आचरियुपज्झायादिको कल्याणमित्तो. यथेव हि तस्स पुरिसस्स अपलोकितमनुस्सो आपानीयकंसे गुणञ्च आदीनवञ्च आरोचेति, एवमेव आचरियो वा उपज्झायो वा भिक्खुनो पञ्चसु कामगुणेसु अस्सादञ्च निस्सरणञ्च कथेति.

तत्थ यथा आपानीयकंसम्हि गुणे च आदीनवे च आरोचिते सो पुरिसो पियवण्णादिसम्पदायमेव सञ्जातवेगो ‘‘सचे मरणं भविस्सति, पच्छा जानिस्सामी’’ति सहसा अप्पटिसङ्खाय तं पिवित्वा मरणं वा मरणमत्तं वा दुक्खं निगच्छति, एवमेव, भिक्खु, ‘‘पञ्चसु कामगुणेसु दस्सनादिवसेन उप्पन्नसोमनस्समत्तमेव अस्सादो, आदीनवो पन दिट्ठधम्मिकसम्परायिको बहु नानप्पकारो, अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा बहुपायासा’’ति एवं आचरियुपज्झायेहि आनिसंसञ्च आदीनवञ्च कथेत्वा – ‘‘समणपटिपदं पटिपज्ज, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भव भोजने मत्तञ्ञू जागरियं अनुयुत्तो’’ति एवं ओवदितोपि अस्सादबद्धचित्तताय ‘‘सचे वुत्तप्पकारो आदीनवो भविस्सति, पच्छा जानिस्सामी’’ति आचरियुपज्झाये अपसादेत्वा उद्देसपरिपुच्छादीनि चेव वत्तपटिपत्तिञ्च पहाय लोकामिसकथं कथेन्तो कामे परिभुञ्जितुकामताय सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तति. ततो दुच्चरितानि पूरेन्तो सन्धिच्छेदनादिकाले ‘‘चोरो अय’’न्ति गहेत्वा रञ्ञो दस्सितो इधेव हत्थपादादिछेदनं पत्वा सम्पराये चतूसु अपायेसु महादुक्खं अनुभोति.

पानीयेन वा विनेतुन्ति सीतेन वारिना हरितुं. दधिमण्डकेनाति दधिमण्डनमत्तेन. भट्ठलोणिकायाति सलोणेन सत्तुपानीयेन. लोणसोवीरकेनाति सब्बधञ्ञफलकळीरादीनि पक्खिपित्वा लोणसोवीरकं नाम करोन्ति, तेन.

ओपम्मसंसन्दनं पनेत्थ – घम्माभितत्तपुरिसो विय वट्टसन्निस्सितकाले योगावचरो दट्ठब्बो, तस्स पुरिसस्स पटिसङ्खा आपानीयकंसं पहाय पानीयादीहि पिपासस्स विनोदनं विय भिक्खुनो आचरियुपज्झायानं ओवादे ठत्वा छद्वारादीनि परिग्गहेत्वा अनुक्कमेन विपस्सनं वड्ढेन्तस्स अरहत्तफलाधिगमो, पानीयादीनि चत्तारि पानानि विय हि चत्तारो मग्गा, तेसु अञ्ञतरं पिवित्वा सुरापिपासितं विनोदेत्वा सुखिनो येन कामं गमनं विय खीणासवस्स चतुमग्गपानं पिवित्वा तण्हं विनोदेत्वा अगतपुब्बं निब्बानदिसं गमनकालो वेदितब्बो. छट्ठं.

७. नळकलापीसुत्तवण्णना

६७. सत्तमे किन्नु खो, आवुसोति कस्मा पुच्छति? ‘‘एवं पुट्ठो कथं नु खो ब्याकरेय्या’’ति. थेरस्स अज्झासयजाननत्थं. अपिच अतीते द्वे अग्गसावका इमं पञ्हं विनिच्छयिंसूति अनागते भिक्खू जानिस्सन्तीतिपि पुच्छति. इदानेव खो मयन्ति इदं थेरो यस्स नामरूपस्स विञ्ञाणं पच्चयोति वुत्तं, तदेव नामरूपं विञ्ञाणस्स पच्चयोति वुत्तत्ता आह. नळकलापियोति इध पन अयकलापादिवसेन उपमं अनाहरित्वा विञ्ञाणनामरूपानं अबलदुब्बलभावदस्सनत्थं अयं उपमा आभता.

निरोधो होतीति एत्तके ठाने पच्चयुप्पन्नपञ्चवोकारभववसेन देसना कथिता. छत्तिंसाय वत्थूहीति हेट्ठा विस्सज्जितेसु द्वादससु पदेसु एकेकस्मिं तिण्णं तिण्णं वसेन छत्तिंसाय कारणेहि. एत्थ च पठमो धम्मकथिकगुणो, दुतिया पटिपत्ति, ततियं पटिपत्तिफलं. तत्थ पठमनयेन देसनासम्पत्ति कथिता, दुतियेन सेक्खभूमि, ततियेन असेक्खभूमीति. सत्तमं.

८. कोसम्बिसुत्तवण्णना

६८. अट्ठमे अञ्ञत्रेवाति एकच्चो हि परस्स सद्दहित्वा यं एस भणति, तं भूतन्ति गण्हाति. अपरस्स निसीदित्वा चिन्तेन्तस्स यं कारणं रुच्चति, सो ‘‘अत्थि एत’’न्ति रुचिया गण्हाति. एको ‘‘चिरकालतो पट्ठाय एवं अनुस्सवो अत्थि, भूतमेत’’न्ति अनुस्सवेन गण्हाति. अञ्ञस्स वितक्कयतो एकं कारणं उपट्ठाति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति आकारपरिवितक्केन गण्हाति. अपरस्स चिन्तयतो एका दिट्ठि उप्पज्जति, यायस्स तं कारणं निज्झायन्तस्स खमति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया गण्हाति. थेरो पन पञ्चपि एतानि कारणानि पटिक्खिपित्वा पच्चक्खञाणेन पटिविद्धभावं पुच्छन्तो अञ्ञत्रेव, आवुसो मुसिल, सद्धायातिआदिमाह. तत्थ अञ्ञत्रेवाति सद्धादीनि कारणानि ठपेत्वा, विना एतेहि कारणेहीति अत्थो. भवनिरोधो निब्बानन्ति पञ्चक्खन्धनिरोधो निब्बानं.

तुण्ही अहोसीति थेरो खीणासवो, अहं पन खीणासवोति वा न वाति वा अवत्वा तुण्हीयेव अहोसि. आयस्मा नारदो आयस्मन्तं पविट्ठं एतदवोचाति कस्मा अवोच? सो किर चिन्तेसि – ‘‘भवनिरोधो निब्बानं नामाति सेखेहिपि जानितब्बो पञ्हो एस, अयं पन थेरो इमं थेरं असेखभूमिया कारेति, इमं ठानं जानापेस्सामी’’ति एतं अवोच.

सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सुट्ठु दिट्ठं. न चम्हि अरहन्ति अनागामिमग्गे ठितत्ता अरहं न होमीति दीपेति. यं पनस्स इदानि ‘‘भवनिरोधो निब्बान’’न्ति ञाणं, तं एकूनवीसतिया पच्चवेक्खणञाणेहि विमुत्तं पच्चवेक्खणञाणं. उदपानोति वीसतिंसहत्थगम्भीरो पानीयकूपो. उदकवारकोति उदकउस्सिञ्चनवारको. उदकन्ति हि खो ञाणं अस्साति तीरे ठितस्स ओलोकयतो एवं ञाणं भवेय्य. न च कायेन फुसित्वाति उदकं पन नीहरित्वा कायेन फुसित्वा विहरितुं न सक्कुणेय्य. उदपाने उदकदस्सनं विय हि अनागामिनो निब्बानदस्सनं, घम्माभितत्तपुरिसो विय अनागामी, उदकवारको विय अरहत्तमग्गो, यथा घम्माभितत्तपुरिसो उदपाने उदकं पस्सति. एवं अनागामी पच्चवेक्खणञाणेन ‘‘उपरि अरहत्तफलसमयो नाम अत्थी’’ति जानाति. यथा पन सो पुरिसो उदकवारकस्स नत्थिताय उदकं नीहरित्वा कायेन फुसितुं न लभति, एवं अनागामी अरहत्तमग्गस्स नत्थिताय निब्बानं आरम्मणं कत्वा अरहत्तफलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसीदितुं न लभति. अट्ठमं.

९. उपयन्तिसुत्तवण्णना

६९. नवमे उपयन्तोति उदकवड्ढनसमये उपरि गच्छन्तो. महानदियोति गङ्गायमुनादिका महासरितायो. उपयापेतीति उपरि यापेति, वड्ढेति पूरेतीति अत्थो. अविज्जा उपयन्तीति अविज्जा उपरि गच्छन्ती सङ्खारानं पच्चयो भवितुं सक्कुणन्ती. सङ्खारे उपयापेतीति सङ्खारे उपरि यापेति वड्ढेति. एवं सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. अपयन्तोति अपगच्छन्तो ओसरन्तो. अविज्जा अपयन्तीति अविज्जा अपगच्छमाना ओसरमाना उपरि सङ्खारानं पच्चयो भवितुं न सक्कुणन्तीति अत्थो. सङ्खारे अपयापेतीति सङ्खारे अपगच्छापेति. एस नयो सब्बपदेसु. नवमं.

१०. सुसिमसुत्तवण्णना

७०. दसमे गरुकतोति सब्बेहि देवमनुस्सेहि पासाणच्छत्तं विय चित्तेन गरुकतो. मानितोति मनेन पियायितो. पूजितोति चतुपच्चयपूजाय पूजितो. अपचितोति नीचवुत्तिकरणेन अपचितो. सत्थारञ्हि दिस्वा मनुस्सा हत्थिक्खन्धादीहि ओतरन्ति मग्गं देन्ति, अंसकूटतो साटकं अपनेन्ति, आसनतो वुट्ठहन्ति वन्दन्ति. एवं सो तेहि अपचितो नाम होति. सुसिमोति एवंनामको वेदङ्गेसु कुसलो पण्डितपरिब्बाजको. एहि त्वन्ति तेसं किर एतदहोसि – ‘‘समणो गोतमो न जातिगोत्तादीनि आगम्म लाभग्गप्पत्तो जातो, कविसेट्ठो पनेस उत्तमकविताय सावकानं गन्थं बन्धित्वा देति, तं ते उग्गण्हित्वा उपट्ठाकानं उपनिसिन्नकथम्पि अनुमोदनम्पि सरभञ्ञम्पीति एवमादीनि कथेन्ति, ते तेसं पसन्ना लाभं उपसंहरन्ति. सचे मयं यं समणो गोतमो जानाति, ततो थोकं जानेय्याम, अत्तनो समयं तत्थ पक्खिपित्वा मयम्पि उपट्ठाकानं कथेय्याम, ततो एतेहि लाभितरा भवेय्याम. को नु खो समणस्स गोतमस्स सन्तिके पब्बजित्वा खिप्पमेव उग्गण्हितुं सक्खिस्सती’’ति. ते एवं चिन्तेत्वा ‘‘सुसिमो पटिबलो’’ति दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु.

येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमि? एवं किरस्स अहोसि, ‘‘कस्स नु खो सन्तिकं गन्त्वा अहं इमं धम्मं खिप्पं लद्धुं सक्खिस्सामी’’ति? ततो चिन्तेसि – ‘‘समणो गोतमो गरु तेजुस्सदो नियममनुयुत्तो, न सक्का अकाले उपसङ्कमितुं, अञ्ञेपि बहू खत्तियादयो समणं गोतमं उपसङ्कमन्ति, तस्मिम्पि समये न सक्का उपसङ्कमितुं. सावकेसुपिस्स सारिपुत्तो महापञ्ञो विपस्सनालक्खणम्हि एतदग्गे ठपितो, महामोग्गल्लानो समाधिलक्खणस्मिं एतदग्गे ठपितो, महाकस्सपो धुतङ्गधरेसु अनुरुद्धो दिब्बचक्खुकेसु, पुण्णो मन्ताणिपुत्तो धम्मकथिकेसु, उपालित्थेरो विनयधरेसु एतदग्गे ठपितो, अयं पन आनन्दो बहुस्सुतो तिपिटकधरो, सत्थापिस्स तत्थ तत्थ कथितं धम्मं आहरित्वा कथेति, पञ्चसु ठानेसु एतदग्गे ठपितो, अट्ठन्नं वरानं लाभी, चतूहि अच्छरियब्भुतधम्मेहि समन्नागतो, तस्स समीपं गतो खिप्पं धम्मं लद्धुं सक्खिस्सामी’’ति. तस्मा येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि.

येन भगवा तेनुपसङ्कमीति कस्मा सयं अपब्बाजेत्वा उपसङ्कमि? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं तित्थियसमये पाटियेक्को ‘अहं सत्था’ति पटिजानन्तो चरति, पब्बजित्वा सासनस्स अलाभायपि परिसक्केय्य. न खो पनस्साहं अज्झासयं आजानामि, सत्था जानिस्सती’’ति. तस्मा तं आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि. तेनहानन्द, सुसिमं पब्बाजेथाति सत्था किर चिन्तेसि – ‘‘अयं परिब्बाजको तित्थियसमये ‘अहं पाटियेक्को सत्था’ति पटिजानमानो चरति, ‘इध मग्गब्रह्मचरियं चरितुं इच्छामी’ति किर वदति. किं नु खो मयि पसन्नो, उदाहु मय्हं सावकेसु, उदाहु मय्हं वा मम सावकानं वा धम्मकथाय पसन्नो’’ति? अथस्स एकट्ठानेपि पसादाभावं ञत्वा, ‘‘अयं मम सासने धम्मं थेनेस्सामीति पब्बजति. इतिस्स आगमनं अपरिसुद्धं; निप्फत्ति नु खो कीदिसा’’ति? ओलोकेन्तो ‘‘किञ्चापि ‘धम्मं थेनेस्सामी’ति पब्बजति, कतिपाहेनेव पन घटेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘तेनहानन्द, सुसिमं पब्बाजेथा’’ति आह.

अञ्ञा ब्याकता होतीति ते किर भिक्खू सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा तेमासं वस्सं वसन्ता तस्मिंयेव अन्तोतेमासे घटेन्ता वायमन्ता अरहत्तं पटिलभिंसु. ते ‘‘पटिलद्धगुणं सत्थु आरोचेस्सामा’’ति पवारितपवारणा सेनासनं संसामेत्वा सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा अत्तनो पटिलद्धगुणं आरोचेसुं. तं सन्धायेतं वुत्तं. अञ्ञाति अरहत्तस्स नामं. ब्याकताति आरोचिता. अस्सोसीति सो किर ओहितसोतो हुत्वा तेसं तेसं भिक्खूनं ठितट्ठानं गच्छति तं तं कथं सुणितुकामो. येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमि? तं किरस्स पवत्तिं सुत्वा एतदहोसि – ‘‘अञ्ञा नाम इमस्मिं सासने परमप्पमाणं सारभूता आचरियमुट्ठि मञ्ञे भविस्सति, पुच्छित्वा नं जानिस्सामी’’ति. तस्मा उपसङ्कमि.

अनेकविहितन्ति अनेकविधं. इद्धिविधन्ति इद्धिकोट्ठासं. आविभावं तिरोभावन्ति आविभावं गहेत्वा तिरोभावं, तिरोभावं गहेत्वा आविभावं कातुं सक्कोथाति पुच्छति. तिरोकुट्टन्ति परकुट्टं. इतरपदद्वयेपि एसेव नयो. उम्मुज्जनिमुज्जन्ति उम्मुज्जनञ्च निमुज्जनञ्च. पल्लङ्केनाति पल्लङ्कबन्धनेन. कमथाति निसीदितुं वा गन्तुं वा सक्कोथाति पुच्छति? पक्खी सकुणोति पक्खयुत्तो सकुणो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन इमस्स इद्धिविधस्स, इतो परेसं दिब्बसोतादीनञ्च वण्णनानयो विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेन वेदितब्बोति.

सन्ता विमोक्खाति अङ्गसन्तताय चेव आरम्मणसन्तताय च सन्ता आरुप्पविमोक्खा. कायेन फुसित्वाति नामकायेन फुसित्वा पटिलभित्वा. पञ्ञाविमुत्ता खो मयं, आवुसोति, आवुसो, मयं निज्झानका सुक्खविपस्सका पञ्ञामत्तेनेव विमुत्ताति दस्सेति. आजानेय्यासि वा त्वं, आवुसो सुसिम, न वा त्वं आजानेय्यासीति कस्मा एवमाहंसु? एवं किर नेसं अहोसि – ‘‘मयं इमस्स अज्झासयं गहेत्वा कथेतुं न सक्खिस्साम, दसबलं पन पुच्छित्वा निक्कङ्खो भविस्सती’’ति. धम्मट्ठितिञाणन्ति विपस्सनाञाणं, तं पठमतरं उप्पज्जति. निब्बाने ञाणन्ति विपस्सनाय चिण्णन्ते पवत्तमग्गञाणं, तं पच्छा उप्पज्जति. तस्मा भगवा एवमाह.

आजानेय्यासि वातिआदि कस्मा वुत्तं? विनापि समाधिं एवं ञाणुप्पत्तिदस्सनत्थं. इदञ्हि वुत्तं होति – सुसिम, मग्गो वा फलं वा न समाधिनिस्सन्दो, न समाधिआनिसंसो, न समाधिस्स निप्फत्ति, विपस्सनाय पनेसो निस्सन्दो, विपस्सनाय आनिसंसो, विपस्सनाय निप्फत्ति, तस्मा जानेय्यासि वा त्वं, न वा त्वं जानेय्यासि, अथ खो धम्मट्ठितिञाणं पुब्बे, पच्छा निब्बाने ञाणन्ति.

इदानिस्स पटिवेधभब्बतं ञत्वा तेपरिवट्टं धम्मदेसनं देसेन्तो तं किं मञ्ञसि, सुसिम? रूपं निच्चं वा अनिच्चं वातिआदिमाह? ते परिवट्टदेसनावसाने पन थेरो अरहत्तं पत्तो. इदानिस्स अनुयोगं आरोपेन्तो जातिपच्चया जरामरणन्ति, सुसिम, पस्ससीतिआदिमाह. अपि पन त्वं, सुसिमाति इदं कस्मा आरभि? निज्झानकानं सुक्खविपस्सकभिक्खूनं पाकटकरणत्थं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – न केवलं त्वमेव निज्झानको सुक्खविपस्सको, एतेपि भिक्खू एवरूपायेवाति. सेसं सब्बत्थ पाकटमेवाति. दसमं.

महावग्गो सत्तमो.