५. नगरसुत्तवण्णना
६५. पञ्चमे नामरूपे खो सति विञ्ञाणन्ति एत्थ ‘‘सङ्खारेसु सति विञ्ञाण’’न्ति च ‘‘अविज्जाय सति सङ्खारा’’ति च वत्तब्बं भवेय्य, तदुभयम्पि न वुत्तं. कस्मा? अविज्जासङ्खारा हि ततियो भवो, तेहि सद्धिं अयं विपस्सना न घटीयति. महापुरिसो हि पच्चुप्पन्नपञ्चवोकारवसेन अभिनिविट्ठोति.
ननु च अविज्जासङ्खारेसु अदिट्ठेसु न सक्का बुद्धेन भवितुन्ति. सच्चं न सक्का, इमिना पन ते भवउपादानतण्हावसेन दिट्ठाव. तस्मा यथा नाम गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो तं कूपं पविट्ठं दिस्वा ओतरित्वा पविट्ठट्ठानं खणित्वा गोधं गहेत्वा पक्कमेय्य, न परभागं खनेय्य, कस्मा? कस्सचि नत्थिताय. एवं महापुरिसोपि गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो विय बोधिपल्लङ्के निसिन्नो जरामरणतो पट्ठाय ‘‘इमस्स अयं पच्चयो, इमस्स अयं पच्चयो’’ति परियेसन्तो याव नामरूपधम्मानं पच्चयं दिस्वा तस्सपि पच्चयं परियेसन्तो विञ्ञाणमेव अद्दस. ततो ‘‘एत्तको पञ्चवोकारभववसेन सम्मसनचारो’’ति विपस्सनं पटिनिवत्तेसि, परतो तुच्छकूपस्स अभिन्नट्ठानं विय अविज्जासङ्खारद्वयं अत्थि, तदेतं हेट्ठा विपस्सनाय गहितत्ता पाटियेक्कं सम्मसनूपगं न होतीति न अग्गहेसि.
पच्चुदावत्ततीति पटिनिवत्तति. कतमं पनेत्थ विञ्ञाणं पच्चुदावत्ततीति? पटिसन्धिविञ्ञाणम्पि विपस्सनाविञ्ञाणम्पि. तत्थ पटिसन्धिविञ्ञाणं पच्चयतो पटिनिवत्तति, विपस्सनाविञ्ञाणं आरम्मणतो. उभयम्पि नामरूपं नातिक्कमति, नामरूपतो परं न गच्छति. एत्तावता जायेथ वातिआदीसु विञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्ते, नामरूपे विञ्ञाणस्स पच्चये होन्ते, द्वीसुपि अञ्ञमञ्ञपच्चयेसु होन्तेसु एत्तकेन जायेथ वा उपपज्जेथ वा. इतो हि परं किमञ्ञं जायेथ वा उपपज्जेथ वा, ननु एतदेव जायति च उपपज्जति चाति?
एवं सद्धिं अपरापरचुतिपटिसन्धीहि पञ्च पदानि दस्सेत्वा पुन तं एत्तावताति वुत्तमत्थं निय्यातेन्तो यदिदं नामरूपपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्ति वत्वा ततो परं अनुलोमपच्चयाकारवसेन विञ्ञाणपच्चया नामरूपमूलकं आयतिजरामरणं दस्सेतुं नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदिमाह.
अञ्जसन्ति मग्गस्सेव वेवचनं. उद्धापवन्तन्ति आपतो उग्गतत्ता उद्धापन्ति लद्धवोहारेन पाकारवत्थुना समन्नागतं. रमणीयन्ति समन्ता चतुन्नं द्वारानं अब्भन्तरे च नानाभण्डानं सम्पत्तिया रमणीयं. मापेहीति महाजनं पेसेत्वा वासं कारेहि. मापेय्याति वासं कारेय्य. कारेन्तो च पठमं अट्ठारस मनुस्सकोटियो पेसेत्वा ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चकुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चपञ्ञासकुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि तिंस कुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरं कुलसहस्सं पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि एकादसनहुतानि कुलानि पेसेय्य. पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि चतुरासीतिकुलसहस्सानि पेसेय्य. पुन ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छिते, ‘‘महाराज, किं वदेसि? महन्तं नगरं असम्बाधं, इमिना नयेन कुलानि पेसेत्वा न सक्का पूरेतुं, भेरिं पन चरापेत्वा ‘अम्हाकं नगरं इमाय च इमाय च सम्पत्तिया सम्पन्नं, ये तत्थ वसितुकामा, यथासुखं गच्छन्तु, इमञ्चिमञ्च परिहारं लभिस्सन्ती’ति नगरस्स चेव वण्णं लोकस्स च परिहारलाभं घोसापेथा’’ति वदेय्य. सो एवं करेय्य. ततो मनुस्सा नगरगुणञ्चेव परिहारलाभञ्च सुत्वा सब्बदिसाहि समोसरित्वा नगरं पूरेय्युं. तं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव अस्स फीतञ्च. तं सन्धाय तदस्स नगरं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव फीतञ्चातिआदि वुत्तं.
तत्थ इद्धन्ति समिद्धं सुभिक्खं. फीतन्ति सब्बसम्पत्तीहि पुप्फितं. बाहुजञ्ञन्ति बहूहि ञातब्बं, बहुजनानं हितं वा. ‘‘बहुजन’’न्तिपि पाठो. आकिण्णमनुस्सन्ति मनुस्सेहि आकिण्णं निरन्तरं फुट्ठं. वुड्ढिवेपुल्लप्पत्तन्ति वुड्ढिप्पत्तञ्चेव वेपुल्लप्पत्तञ्च, सेट्ठभावञ्चेव विपुलभावञ्च पत्तं, दससहस्सचक्कवाळे अग्गनगरं जातन्ति अत्थो.
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – अरञ्ञपवने चरमानपुरिसो विय हि दीपङ्करपादमूलतो पट्ठाय पारमियो पूरयमानो महापुरिसो दट्ठब्बो, तस्स पुरिसस्स पुब्बकेहि मनुस्सेहि अनुयातमग्गदस्सनं विय महासत्तस्स अनुपुब्बेन बोधिपल्लङ्के निसिन्नस्स पुब्बभागे अट्ठङ्गिकस्स विपस्सनामग्गस्स दस्सनं, पुरिसस्स तं एकपदिकमग्गं अनुगच्छतो अपरभागे महामग्गदस्सनं विय महासत्तस्स उपरिविपस्सनाय चिण्णन्ते लोकुत्तरमग्गदस्सनं, पुरिसस्स तेनेव मग्गेन गच्छतो पुरतो नगरदस्सनं विय तथागतस्स निब्बाननगरदस्सनं, बहिनगरं पनेत्थ अञ्ञेन दिट्ठं, अञ्ञेन मनुस्सवासं कतं, निब्बाननगरं सत्था सयमेव पस्सि, सयं वासमकासि. तस्स पुरिसस्स चतुन्नं द्वारानं दिट्ठकालो विय तथागतस्स चतुन्नं मग्गानं दिट्ठकालो, तस्स चतूहि द्वारेहि नगरं पविट्ठकालो विय तथागतस्स चतूहि मग्गेहि निब्बानं पविट्ठकालो, तस्स नगरब्भन्तरे भण्डववत्थानकालो विय तथागतस्स पच्चवेक्खणञाणेन परोपण्णासकुसलधम्मववत्थानकालो. नगरस्स अगारकरणत्थं कुलपरियेसनकालो विय सत्थु फलसमापत्तितो वुट्ठाय वेनेय्यसत्ते वोलोकनकालो, तेन पुरिसेन याचितस्स रञ्ञो एकं महाकुटुम्बिकं दिट्ठकालो विय महाब्रह्मुना याचितस्स भगवतो अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरं दिट्ठकालो, रञ्ञो महाकुटुम्बिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘नगरवासं करोही’’ति पहितकालो विय भगवतो एकस्मिं पच्छाभत्ते अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा आसाळ्हिपुण्णमदिवसे बाराणसियं इसिपतनं पविसित्वा थेरं कायसक्खिं कत्वा धम्मं देसितकालो, महाकुटुम्बिकेन अट्ठारस पुरिसकोटियो गहेत्वा नगरं अज्झावुट्ठकालो विय तथागतेन धम्मचक्के पवत्तिते थेरस्स अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितकालो, एवं निब्बाननगरं पठमं आवासितं, ततो सम्पुण्णं नगरन्ति पुच्छित्वा न तावाति वुत्ते पञ्च कुलानि आदिं कत्वा याव चतुरासीतिकुलसहस्सपेसनं विय तथागतस्स पञ्चमदिवसतो पट्ठाय अनत्तलक्खणसुत्तादीनि देसेत्वा पञ्चवग्गिये आदिं कत्वा यसपमुखा पञ्चपण्णास कुलपुत्ता, तिंस भद्दवग्गिया, सहस्सपुराणजटिला, बिम्बिसारपमुखानि एकादसपुरिसनहुतानि, तिरोकुट्टानुमोदने चतुरासीतिसहस्सानीति एत्तकस्स जनस्स अरियमग्गं ओतारेत्वा निब्बाननगरं पेसितकालो, अथ तेन नयेन नगरे अपूरियमाने भेरिं चरापेत्वा नगरस्स वण्णघोसनं कुलानं परिहारलाभघोसनं विय च मासस्स अट्ठ दिवसे तत्थ तत्थ निसीदित्वा धम्मकथिकानं निब्बानवण्णस्स चेव निब्बानप्पत्तानं जातिकन्तारादिनित्थरणानिसंसस्स च घोसनं, ततो सब्बदिसाहि आगन्त्वा मनुस्सानं नगरसमोसरणं विय तत्थ तत्थ धम्मकथं सुत्वा ततो ततो निक्खमित्वा पब्बज्जं आदिं कत्वा अनुलोमपटिपदं पटिपन्नानं अपरिमाणानं कुलपुत्तानं निब्बानसमोसरणं दट्ठब्बं.
पुराणं मग्गन्ति अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं. अयञ्हि अरियमग्गो पवारणसुत्ते (सं. नि. १.२१५) अवत्तमानकट्ठेन ‘‘अनुप्पन्नमग्गो’’ति वुत्तो, इमस्मिं सुत्ते अवळञ्जनट्ठेन ‘‘पुराणमग्गो’’ति. ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहं सकलसासनं. इद्धन्ति झानस्सादेन समिद्धं सुभिक्खं. फीतन्ति अभिञ्ञाभरणेहि पुप्फितं. वित्थारिकन्ति वित्थिण्णं. बाहुजञ्ञन्ति बहुजनविञ्ञेय्यं. याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितन्ति याव दससहस्सचक्कवाळे देवमनुस्सेहि परिच्छेदो अत्थि, एतस्मिं अन्तरे सुप्पकासितं सुदेसितं तथागतेनाति. पञ्चमं.