७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे अचेलो कस्सपोति लिङ्गेन अचेलो निच्चेलो, नामेन कस्सपो. दूरतोवाति महता भिक्खुसङ्घेन परिवुतं आगच्छन्तं दूरतो एव अद्दस. किञ्चिदेव देसन्ति किञ्चिदेव कारणं. ओकासन्ति पञ्हब्याकरणस्स खणं कालं. अन्तरघरन्ति ‘‘न पल्लत्थिकाय अन्तरघरे निसीदिस्सामी’’ति एत्थ अन्तोनिवेसनं अन्तरघरं. ‘‘ओक्खित्तचक्खु अन्तरघरे गमिस्सामी’’ति एत्थ इन्दखीलतो पट्ठाय अन्तोगामो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. यदाकङ्खसीति यं इच्छसि.

कस्मा पन भगवा कथेतुकामो यावततियं पटिक्खिपीति? गारवजननत्थं. दिट्ठिगतिका हि खिप्पं कथियमाने गारवं न करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पुच्छितुम्पि सुकरं, पुच्छितमत्तेयेव कथेती’’ति वचनम्पि न सद्दहन्ति. द्वे तयो वारे पटिक्खित्ते पन गारवं करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पञ्हं पुच्छितुम्पि दुक्कर’’न्ति यावततियं याचिते कथियमानं सुस्सूसन्ति सद्दहन्ति. इति भगवा ‘‘अयं सुस्सूसिस्सति सद्दहिस्सती’’ति यावततियं याचापेत्वा कथेसि. अपिच यथा भिसक्को तेलं वा फाणितं वा पचन्तो मुदुपाकखरपाकानं पाककालं आगमयमानो पाककालं अनतिक्कमित्वाव ओतारेति. एवं भगवा सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो ‘‘एत्तकेन कालेन इमस्स ञाणं परिपाकं गमिस्सती’’ति ञत्वाव यावततियं याचापेसि.

मा हेवं, कस्सपाति, कस्सप, मा एवं भणि. सयंकतं दुक्खन्ति हि वत्तुं न वट्टति, अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेति. परतोपि एसेव नयो. अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्नं. इति पुट्ठो समानोति कस्मा एवमाह? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं ‘सयंकतं दुक्ख’न्तिआदिना पुट्ठो ‘मा हेव’न्ति वदति, ‘नत्थी’ति पुट्ठो ‘अत्थी’ति वदति. ‘भवं गोतमो दुक्खं न जानाति न पस्सती’ति पुट्ठो ‘जानामि ख्वाह’न्ति वदति. किञ्चि नु खो मया विरज्झित्वा पुच्छितो’’ति मूलतो पट्ठाय अत्तनो पुच्छमेव सोधेन्तो एवमाह. आचिक्खतु च मे, भन्ते, भगवाति इध सत्थरि सञ्जातगारवो ‘‘भव’’न्ति अवत्वा ‘‘भगवा’’ति वदति.

सो करोतीतिआदि, ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. एत्थ च सतोति इदं भुम्मत्थे सामिवचनं, तस्मा एवमत्थो दट्ठब्बो – सो करोति सो पटिसंवेदयतीति खो, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होति. एत्थ च दुक्खन्ति वट्टदुक्खं अधिप्पेतं. इति वदन्ति एतस्स पुरिमेन आदिसद्देन अनन्तरेन च सस्सतसद्देन सम्बन्धो होति. ‘‘दीपेति गण्हाती’’ति अयं पनेत्थ पाठसेसो. इदञ्हि वुत्तं होति – इति एवं वदन्तो आदितोव सस्सतं दीपेति, सस्सतं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, कारकञ्च वेदकञ्च एकमेव गण्हन्तं एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो.

अञ्ञो करोतीतिआदि पन ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. ‘‘आदितो सतो’’ति इदं पन इधापि आहरितब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो – अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदियतीति खो पन, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति, पच्छा ‘‘कारको इधेव उच्छिज्जति, तेन कतं अञ्ञो पटिसंवेदियती’’ति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स सतो ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति. इति वदन्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. तत्रायं योजना – एवञ्च वदन्तो आदितोव उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो.

एते तेति ये सस्सतुच्छेदसङ्खाते उभो अन्ते (अनुपगम्म तथागतो धम्मं देसेति, एते ते, कस्सप, उभो अन्ते) अनुपगम्म पहाय अनल्लीयित्वा मज्झेन तथागतो धम्मं देसेति, मज्झिमाय पटिपदाय ठितो देसेतीति अत्थो. कतरं धम्मन्ति चे? यदिदं अविज्जापच्चया सङ्खाराति. एत्थ हि कारणतो फलं, कारणनिरोधेन चस्स निरोधो दीपितो, न कोचि कारको वा वेदको वा निद्दिट्ठो. एत्तावता सेसपञ्हा पटिसेधिता होन्ति. उभो अन्ते अनुपगम्माति इमिना हि ततियपञ्हो पटिक्खित्तो. अविज्जापच्चया सङ्खाराति इमिना अधिच्चसमुप्पन्नता चेव अजाननञ्च पटिक्खित्तन्ति वेदितब्बं.

लभेय्यन्ति इदं सो भगवतो सन्तिके भिक्खुभावं पत्थयमानो आह. अथ भगवा योनेन खन्धके तित्थियपरिवासो (महाव. ८६) पञ्ञत्तो, यं अञ्ञतित्थियपुब्बो सामणेरभूमियं ठितो ‘‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामो अञ्ञतित्थियपुब्बो इमस्मिं धम्मविनये आकङ्खामि उपसम्पदं. स्वाहं, भन्ते, सङ्घं चत्तारो मासे परिवासं याचामी’’तिआदिना नयेन समादियित्वा परिवसति, तं सन्धाय यो खो, कस्सप, अञ्ञतित्थियपुब्बोतिआदिमाह. तत्थ पब्बज्जन्ति वचनसिलिट्ठतावसेन वुत्तं. अपरिवसित्वायेव हि पब्बज्जं लभति. उपसम्पदत्थिकेन पन नातिकालेन गामप्पवेसनादीनि अट्ठ वत्तानि पूरेन्तेन परिवसितब्बं. आरद्धचित्ताति अट्ठवत्तपूरणेन तुट्ठचित्ता. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेस तित्थियपरिवासो समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय पब्बज्जक्खन्धकवण्णनायं (महाव. अट्ठ. ८६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

अपिच मयाति अयमेत्थ पाठो, अञ्ञत्थ पन ‘‘अपिच मेत्था’’ति. पुग्गलवेमत्तता विदिताति पुग्गलनानत्तं विदितं. ‘‘अयं पुग्गलो परिवासारहो, अयं न परिवासारहो’’ति इदं मय्हं पाकटन्ति दस्सेति. ततो कस्सपो चिन्तेसि – ‘‘अहो अच्छरियं बुद्धसासनं, यत्थ एवं घंसित्वा कोट्टेत्वा युत्तमेव गण्हन्ति, अयुत्तं छड्डेन्ती’’ति. ततो सुट्ठुतरं पब्बज्जाय सञ्जातुस्साहो सचे, भन्तेतिआदिमाह. अथ भगवा तस्स तिब्बच्छन्दतं विदित्वा ‘‘न कस्सपो परिवासं अरहती’’ति अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘गच्छ, भिक्खु, कस्सपं नहापेत्वा पब्बाजेत्वा आनेही’’ति. सो तथा कत्वा तं पब्बाजेत्वा भगवतो सन्तिकं अगमासि. भगवा गणे निसीदित्वा उपसम्पादेसि. तेन वुत्तं अलत्थ खो अचेलो कस्सपो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पदन्ति. अचिरूपसम्पन्नोतिआदि सेसं ब्राह्मणसंयुत्ते (सं. नि. १.१८७) वुत्तमेवाति. सत्तमं.