२. आहारवग्गो

१. आहारसुत्तवण्णना

११. आहारवग्गस्स पठमे आहाराति पच्चया. पच्चया हि आहरन्ति अत्तनो फलं, तस्मा आहाराति वुच्चन्ति. भूतानं वा सत्तानन्तिआदीसु भूताति जाता निब्बत्ता. सम्भवेसिनोति ये सम्भवं जातिं निब्बत्तिं एसन्ति गवेसन्ति. तत्थ चतूसु योनीसु अण्डजजलाबुजा सत्ता याव अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च न भिन्दन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च भिन्दित्वा बहि निक्खन्ता भूता नाम. संसेदजा ओपपातिका च पठमचित्तक्खणे सम्भवेसिनो नाम, दुतियचित्तक्खणतो पभुति भूता नाम. येन वा इरियापथेन जायन्ति, याव ततो अञ्ञं न पापुणन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, ततो परं भूता नाम. अथ वा भूताति जाता अभिनिब्बत्ता, ये भूता अभिनिब्बत्तायेव, न पुन भविस्सन्तीति सङ्खं गच्छन्ति, तेसं खीणासवानं एतं अधिवचनं. सम्भवमेसन्तीति सम्भवेसिनो. अप्पहीनभवसंयोजनत्ता आयतिम्पि सम्भवं एसन्तानं सेक्खपुथुज्जनानमेतं अधिवचनं. एवं सब्बथापि इमेहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियति. वासद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो, तस्मा भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अयमत्थो वेदितब्बो.

ठितियाति ठितत्थं. अनुग्गहायाति अनुग्गहत्थं. वचनभेदोयेव चेस, अत्थो पन द्विन्नम्पि पदानं एकोयेव. अथ वा ठितियाति तस्स तस्स सत्तस्स उप्पन्नधम्मानं अनुप्पबन्धवसेन अविच्छेदाय. अनुग्गहायाति अनुप्पन्नानं उप्पादाय. उभोपि चेतानि ‘‘भूतानं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय च, सम्भवेसीनं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय चा’’ति एवं उभयत्थ दट्ठब्बानीति.

कबळीकारो आहारोति कबळं कत्वा अज्झोहरितब्बको आहारो, ओदनकुम्मासादिवत्थुकाय ओजायेतं अधिवचनं. ओळारिको वा सुखुमो वाति वत्थुओळारिकताय ओळारिको, सुखुमताय सुखुमो. सभावेन पन सुखुमरूपपरियापन्नत्ता कबळीकारो आहारो सुखुमोव होति. सापि चस्स वत्थुतो ओळारिकता सुखुमता च उपादायुपादाय वेदितब्बा. कुम्भीलानञ्हि आहारं उपादाय मोरानं आहारो सुखुमो. कुम्भीला किर पासाणे गिलन्ति, ते च नेसं कुच्छिप्पत्ता विलीयन्ति. मोरा सप्पविच्छिकादिपाणे खादन्ति. मोरानं पन आहारं उपादाय तरच्छानं आहारो सुखुमो. ते किर तिवस्सछड्डितानि विसाणानि चेव अट्ठीनि च खादन्ति, तानि च नेसं खेळेन तेमितमत्तानेव कन्दमूलं विय मुदुकानि होन्ति. तरच्छानं आहारं उपादाय हत्थीनं आहारो सुखुमो. ते हि नानारुक्खसाखादयो खादन्ति. हत्थीनं आहारतो गवयगोकण्णमिगादीनं आहारो सुखुमो. ते किर निस्सारानि नानारुक्खपण्णादीनि खादन्ति. तेसम्पि आहारतो गुन्नं आहारो सुखुमो. ते अल्लसुक्खतिणानि खादन्ति. तेसं आहारतो ससानं आहारो सुखुमो. ससानं आहारतो सकुणानं आहारो सुखुमो. सकुणानं आहारतो पच्चन्तवासीनं आहारो सुखुमो. पच्चन्तवासीनं आहारतो गामभोजकानं आहारो सुखुमो. गामभोजकानं आहारतो राजराजमहामत्तानं आहारो सुखुमो. तेसम्पि आहारतो चक्कवत्तिनो आहारो सुखुमो. चक्कवत्तिनो आहारतो भुम्मानं देवानं आहारो सुखुमो. भुम्मानं देवानं आहारतो चातुमहाराजिकानं. एवं याव परनिम्मितवसवत्तीनं आहारा वित्थारेतब्बा. तेसं पनाहारो सुखुमोत्वेव निट्ठं पत्तो.

एत्थ च ओळारिके वत्थुस्मिं ओजा परित्ता होति दुब्बला, सुखुमे बलवती. तथा हि एकपत्तपूरम्पि यागुं पीतो मुहुत्तेनेव जिघच्छितो होति यंकिञ्चिदेव खादितुकामो, सप्पिं पन पसतमत्तं पिवित्वा दिवसं अभोत्तुकामो होति. तत्थ वत्थु कम्मजतेजसङ्खातं परिस्सयं विनोदेति, न पन सक्कोति पालेतुं. ओजा पन पालेति, न सक्कोति परिस्सयं विनोदेतुं. द्वे पन एकतो हुत्वा परिस्सयञ्चेव विनोदेन्ति पालेन्ति चाति.

फस्सो दुतियोति चक्खुसम्फस्सादि छब्बिधोपि फस्सो एतेसु चतूसु आहारेसु दुतियो आहारोति वेदितब्बो. देसनानयो एव चेस, तस्मा इमिना नाम कारणेन दुतियो ततियो चाति इदमेत्थ न गवेसितब्बं. मनोसञ्चेतनाति चेतनाव वुच्चति. विञ्ञाणन्ति चित्तं. इति भगवा इमस्मिं ठाने उपादिण्णकअनुपादिण्णकवसेन एकरासिं कत्वा चत्तारो आहारे दस्सेसि. कबळीकाराहारो हि उपादिण्णकोपि अत्थि अनुपादिण्णकोपि, तथा फस्सादयो. तत्थ सप्पादीहि गिलितानं मण्डूकादीनं वसेन उपादिण्णककबळीकाराहारो दट्ठब्बो. मण्डूकादयो हि सप्पादीहि गिलिता अन्तोकुच्छिगतापि किञ्चि कालं जीवन्तियेव. ते याव उपादिण्णकपक्खे तिट्ठन्ति, ताव आहारत्थं न साधेन्ति. भिज्जित्वा पन अनुपादिण्णकपक्खे ठिता साधेन्ति. तदापि उपादिण्णकाहारोति वुच्चन्तीति. इदं पन आचरियानं न रुच्चतीति अट्ठकथायमेव पटिक्खिपित्वा इदं वुत्तं – इमेसं सत्तानं खादन्तानम्पि अखादन्तानम्पि भुञ्जन्तानम्पि अभुञ्जन्तानम्पि पटिसन्धिचित्तेनेव सहजाता कम्मजा ओजा नाम अत्थि, सा यावपि सत्तमा दिवसा पालेति, अयमेव उपादिण्णककबळीकाराहारोति वेदितब्बो. तेभूमकविपाकवसेन पन उपादिण्णकफस्सादयो वेदितब्बा, तेभूमककुसलाकुसलकिरियवसेन अनुपादिण्णका. लोकुत्तरा पन रुळ्हीवसेन कथिताति.

एत्थाह – ‘‘यदि पच्चयट्ठो आहारट्ठो, अथ कस्मा अञ्ञेसुपि सत्तानं पच्चयेसु विज्जमानेसु इमेयेव चत्तारो वुत्ता’’ति? वुच्चते – अज्झत्तिकसन्ततिया विसेसपच्चयत्ता. विसेसपच्चयो हि कबळीकाराहारभक्खानं सत्तानं रूपकायस्स कबळीकारो आहारो, नामकाये वेदनाय फस्सो, विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना, नामरूपस्स विञ्ञाणं. यथाह – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अयं कायो आहारट्ठितिको आहारं पटिच्च तिट्ठति, अनाहारो नो तिट्ठति (सं. नि. ५.१८३), तथा फस्सपच्चया वेदना, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (सं. नि. २.१; विभ. २२५).

को पनेत्थ आहारो किं आहरतीति? कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरति फस्साहारो तिस्सो वेदना, मनोसञ्चेतनाहारो तयो भवे, विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिनामरूपन्ति.

कथं? कबळीकाराहारो ताव मुखे ठपितमत्तेयेव अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति, दन्तविचुण्णितं पन अज्झोहरियमानं एकेकं सित्थं अट्ठट्ठरूपानि समुट्ठापेतियेव. एवं कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरति. फस्साहारो पन सुखवेदनीयो फस्सो उप्पज्जमानोयेव सुखं वेदनं आहरति, दुक्खवेदनीयो दुक्खं, अदुक्खमसुखवेदनीयो अदुक्खमसुखन्ति एवं सब्बथापि फस्साहारो तिस्सो वेदना आहरति.

मनोसञ्चेतनाहारो कामभवूपगं कम्मं कामभवं आहरति, रूपारूपभवूपगानि तं तं भवं. एवं सब्बथापि मनोसञ्चेतनाहारो तयो भवे आहरति. विञ्ञाणाहारो पन ये च पटिसन्धिक्खणे तंसम्पयुत्तका तयो खन्धा, यानि च तिसन्ततिवसेन तिंस रूपानि उप्पज्जन्ति, सहजातादिपच्चयनयेन तानि आहरतीति वुच्चति. एवं विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिनामरूपं आहरतीति. एत्थ च ‘‘मनोसञ्चेतना तयो भवे आहरती’’ति सासवकुसलाकुसलचेतनाव वुत्ता. ‘‘विञ्ञाणं पटिसन्धिनामरूपं आहरती’’ति पटिसन्धिविञ्ञाणमेव वुत्तं. अविसेसेन पन तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानं आहरणतोपेते ‘‘आहारा’’ति वेदितब्बा.

एतेसु चतूसु आहारेसु कबळीकाराहारो उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेति, फस्सो फुसन्तोयेव मनोसञ्चेतना आयूहमानाव, विञ्ञाणं विजानन्तमेव. कथं? कबळीकाराहारो हि उपत्थम्भेन्तोयेव कायट्ठपनेन सत्तानं ठितिया होति. कम्मजनितोपि हि अयं कायो कबळीकाराहारेन उपत्थद्धो दसपि वस्सानि वस्ससतम्पि याव आयुपरिमाणा तिट्ठति. यथा किं? यथा मातुया जनितोपि दारको धातिया थञ्ञादीनि पायेत्वा पोसियमानो चिरं तिट्ठति, यथा च उपत्थम्भेन उपत्थम्भितं गेहं. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘यथा, महाराज, गेहे पपतन्ते अञ्ञेन दारुना उपत्थम्भितं सन्तं एव तं गेहं न पतति. एवमेव खो, महाराज, अयं कायो आहारट्ठितिको आहारं पटिच्च तिट्ठती’’ति.

एवं कबळीकारो आहारो उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेति.

एवं साधेन्तोपि च कबळीकारो आहारो द्विन्नं रूपसन्ततीनं पच्चयो होति आहारसमुट्ठानस्स च उपादिण्णकस्स च. कम्मजानं अनुपालको हुत्वा पच्चयो होति, आहारसमुट्ठानानं जनको हुत्वाति. फस्सो पन सुखादिवत्थुभूतं आरम्मणं फुसन्तोयेव सुखादिवेदनापवत्तनेन सत्तानं ठितिया होति. मनोसञ्चेतना कुसलाकुसलकम्मवसेन आयूहमानायेव भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होति. विञ्ञाणं विजानन्तमेव नामरूपप्पवत्तनेन सत्तानं ठितिया होतीति.

एवं उपत्थम्भनादिवसेन आहारकिच्चं साधयमानेसु पनेतेसु चत्तारि भयानि दट्ठब्बानि. सेय्यथिदं – कबळीकाराहारे निकन्तियेव भयं, फस्से उपगमनमेव, मनोसञ्चेतनाय आयूहनमेव, विञ्ञाणे अभिनिपातोयेव भयन्ति. किं कारणा? कबळीकाराहारे हि निकन्तिं कत्वा सीतादीनं पुरक्खता सत्ता आहारत्थाय मुद्दागणनादिकम्मानि करोन्ता अनप्पकं दुक्खं निगच्छन्ति. एकच्चे च इमस्मिं सासने पब्बजित्वापि वेज्जकम्मादिकाय अनेसनाय आहारं परियेसन्ता दिट्ठेव धम्मे गारय्हा होन्ति, सम्परायेपि, ‘‘तस्स सङ्घाटिपि आदित्ता सम्पज्जलिता’’तिआदिना लक्खणसंयुत्ते (सं. नि. २.२१८) वुत्तनयेन समणपेता होन्ति. इमिना ताव कारणेन कबळीकारे आहारे निकन्ति एव भयन्ति वेदितब्बा.

फस्सं उपगच्छन्तापि फस्सस्सादिनो परेसं रक्खितगोपितेसु दारादीसु भण्डेसु अपरज्झन्ति, ते सह भण्डेन भण्डसामिका गहेत्वा खण्डाखण्डिकं वा छिन्दित्वा सङ्कारकूटे छड्डेन्ति, रञ्ञो वा निय्यादेन्ति. ततो ते राजा विविधा कम्मकारणा कारापेति. कायस्स च भेदा दुग्गति तेसं पाटिकङ्खा होति. इति फस्सस्सादमूलकं दिट्ठधम्मिकम्पि सम्परायिकम्पि भयं सब्बमागतमेव होति. इमिना कारणेन फस्साहारे उपगमनमेव भयन्ति वेदितब्बं.

कुसलाकुसलकम्मायूहने पन तम्मूलकं तीसु भवेसु भयं सब्बं आगतमेव होति. इमिना कारणेन मनोसञ्चेतनाहारे आयूहनमेव भयन्ति वेदितब्बं.

पटिसन्धिविञ्ञाणञ्च यस्मिं यस्मिं ठाने अभिनिपतति, तस्मिं तस्मिं ठाने पटिसन्धिनामरूपं गहेत्वाव निब्बत्तति. तस्मिञ्च निब्बत्ते सब्बभयानि निब्बत्तानियेव होन्ति तम्मूलकत्ताति इमिना कारणेन विञ्ञाणाहारे अभिनिपातोयेव भयन्ति वेदितब्बोति.

किंनिदानातिआदीसु निदानादीनि सब्बानेव कारणवेवचनानि. कारणञ्हि यस्मा फलं निदेति, ‘‘हन्द नं गण्हथा’’ति अप्पेति विय, तस्मा निदानन्ति वुच्चति. यस्मा तं ततो समुदेति जायति पभवति, तस्मा समुदयो जाति पभवोति वुच्चति. अयं पनेत्थ पदत्थो – किंनिदानं एतेसन्ति किंनिदाना. को समुदयो एतेसन्ति किंसमुदया. का जाति एतेसन्ति किंजातिका. को पभवो एतेसन्ति किंपभवा. यस्मा पन तेसं तण्हा यथावुत्तेन अत्थेन निदानञ्चेव समुदयो च जाति च पभवो च, तस्मा ‘‘तण्हानिदाना’’तिआदिमाह. एवं सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.

एत्थ च इमे चत्तारो आहारा तण्हानिदानाति पटिसन्धिं आदिं कत्वा अत्तभावसङ्खातानं आहारानं पुरिमतण्हानं वसेन निदानं वेदितब्बं. कथं? पटिसन्धिक्खणे ताव परिपुण्णायतनानं सत्तानं सत्तसन्ततिवसेन, सेसानं ततो ऊनऊनसन्ततिवसेन उप्पन्नरूपब्भन्तरं जाता ओजा अत्थि, अयं तण्हानिदानो उपादिण्णककबळीकाराहारो. पटिसन्धिचित्तसम्पयुत्ता पन फस्सचेतना सयञ्च चित्तं विञ्ञाणन्ति इमे तण्हानिदाना उपादिण्णक-फस्समनोसञ्चेतना-विञ्ञाणाहाराति एवं ताव पुरिमतण्हानिदाना पटिसन्धिका आहारा. यथा च पटिसन्धिका, एवं ततो परं पठमभवङ्गचित्तक्खणादिनिब्बत्तापि वेदितब्बा.

यस्मा पन भगवा न केवलं आहारानमेव निदानं जानाति, आहारनिदानभूताय तण्हायपि, तण्हाय निदानानं वेदनादीनम्पि निदानं जानातियेव, तस्मा तण्हा चायं, भिक्खवे, किंनिदानातिआदिना नयेन वट्टं दस्सेत्वा विवट्टं दस्सेसि. इमस्मिञ्च पन ठाने भगवा अतीताभिमुखं देसनं कत्वा अतीतेन वट्टं दस्सेति. कथं? आहारवसेन हि अयं अत्तभावो गहितो.

तण्हाति इमस्सत्तभावस्स जनकं कम्मं, वेदनाफस्ससळायतननामरूपविञ्ञाणानि यस्मिं अत्तभावे ठत्वा कम्मं आयूहितं, तं दस्सेतुं वुत्तानि, अविज्जासङ्खारा तस्सत्तभावस्स जनकं कम्मं. इति द्वीसु ठानेसु अत्तभावो, द्वीसु तस्स जनकं कम्मन्ति सङ्खेपेन कम्मञ्चेव कम्मविपाकञ्चाति, द्वेपि धम्मे दस्सेन्तेन अतीताभिमुखं देसनं कत्वा अतीतेन वट्टं दस्सितं.

तत्रायं देसना अनागतस्स अदस्सितत्ता अपरिपुण्णाति न दट्ठब्बा. नयतो पन परिपुण्णात्वेव दट्ठब्बा. यथा हि चक्खुमा पुरिसो उदकपिट्ठे निपन्नं सुंसुमारं दिस्वा तस्स परभागं ओलोकेन्तो गीवं पस्सेय्य, ओरतो पिट्ठिं, परियोसाने नङ्गुट्ठमूलं, हेट्ठा कुच्छिं ओलोकेन्तो पन उदकगतं अग्गनङ्गुट्ठञ्चेव चत्तारो च हत्थपादे न पस्सेय्य, सो न एत्तावता ‘‘अपरिपुण्णो सुंसुमारो’’ति गण्हाति, नयतो पन परिपुण्णोत्वेव गण्हाति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.

उदकपिट्ठे निपन्नसुंसुमारो विय हि तेभूमकवट्टं. तीरे ठितो चक्खुमा पुरिसो विय योगावचरो. तेन पुरिसेन उदकपिट्ठे सुंसुमारस्स दिट्ठकालो विय योगिना आहारवसेन इमस्सत्तभावस्स दिट्ठकालो. परतो गीवाय दिट्ठकालो विय इमस्सत्तभावस्स जनिकाय तण्हाय दिट्ठकालो. पिट्ठिया दिट्ठकालो विय यस्मिं अत्तभावे तण्हासङ्खातं कम्मं कतं, वेदनादिवसेन तस्स दिट्ठकालो. नङ्गुट्ठमूलस्स दिट्ठकालो विय तस्सत्तभावस्स जनकानं अविज्जासङ्खारानं दिट्ठकालो. हेट्ठा कुच्छिं ओलोकेन्तस्स पन अग्गनङ्गुट्ठञ्चेव चत्तारो च हत्थपादे अदिस्वापि ‘‘अपरिपुण्णो सुंसुमारो’’ति अगहेत्वा नयतो परिपुण्णोत्वेव गहणं विय यत्थ यत्थ पच्चयवट्टं पाळियं न आगतं, तत्थ तत्थ ‘‘देसना अपरिपुण्णा’’ति अगहेत्वा नयतो परिपुण्णात्वेव गहणं वेदितब्बं. तत्थ च आहारतण्हानं अन्तरे एको सन्धि, तण्हावेदनानं अन्तरे एको, विञ्ञाणसङ्खारानं अन्तरे एकोति एवं तिसन्धिचतुसङ्खेपमेव वट्टं दस्सितन्ति. पठमं.

२. मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना

१२. दुतिये सम्भवेसीनं वा अनुग्गहायाति इमस्मिंयेव ठाने भगवा देसनं निट्ठापेसि. कस्मा? दिट्ठिगतिकस्स निसिन्नत्ता. तस्सञ्हि परिसति मोळियफग्गुनो नाम भिक्खु दिट्ठिगतिको निसिन्नो. अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं उट्ठहित्वा मं पञ्हं पुच्छिस्सति, अथस्साहं विस्सज्जेस्सामी’’ति पुच्छाय ओकासदानत्थं देसनं निट्ठापेसि. मोळियफग्गुनोति मोळीति चूळा वुच्चति. यथाह –

‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं

वेहायसं उक्खिपि सक्यपुङ्गवो;

रतनचङ्कोटवरेन वासवो,

सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गही’’ति.

सा तस्स गिहिकाले महन्ता अहोसि. तेनस्स ‘‘मोळियफग्गुनो’’ति सङ्खा उदपादि. पब्बजितम्पि नं तेनेव नामेन सञ्जानन्ति. एतदवोचाति देसनानुसन्धिं घटेन्तो एतं ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति वचनं अवोच. तस्सत्थो – भन्ते, को नाम सो, यो एतं विञ्ञाणाहारं खादति वा भुञ्जति वाति?

कस्मा पनायं इतरे तयो आहारे अपुच्छित्वा इममेव पुच्छतीति? जानामीति लद्धिया. सो हि महन्ते पिण्डे कत्वाव कबळीकाराहारं भुञ्जन्ते पस्सति, तेनस्स तं जानामीति लद्धि. तित्तिरवट्टकमोरकुक्कुटादयो पन मातुसम्फस्सेन यापेन्ते दिस्वा ‘‘एते फस्साहारेन यापेन्ती’’ति तस्स लद्धि. कच्छपा पन अत्तनो उतुसमये महासमुद्दतो निक्खमित्वा समुद्दतीरे वालिकन्तरे अण्डानि ठपेत्वा वालिकाय पटिच्छादेत्वा महासमुद्दमेव ओतरन्ति. तानि मातुअनुस्सरणवसेन न पूतीनि होन्ति. तानि मनोसञ्चेतनाहारेन यापेन्तीति तस्स लद्धि. किञ्चापि थेरस्स अयं लद्धि, न पन एताय लद्धिया इमं पञ्हं पुच्छति. दिट्ठिगतिको हि उम्मत्तकसदिसो. यथा उम्मत्तको पच्छिं गहेत्वा अन्तरवीथिं ओतिण्णो गोमयम्पि पासाणम्पि गूथम्पि खज्जखण्डम्पि तं तं मनापम्पि अमनापम्पि गहेत्वा पच्छियं पक्खिपति. एवमेव दिट्ठिगतिको युत्तम्पि अयुत्तम्पि पुच्छति. सो ‘‘कस्मा इमं पुच्छसी’’ति न निग्गहेतब्बो, पुच्छितपुच्छितट्ठाने पन गहणमेव निसेधेतब्बं. तेनेव नं भगवा ‘‘कस्मा एवं पुच्छसी’’ति अवत्वा गहितगाहमेव तस्स मोचेतुं नो कल्लो पञ्होतिआदिमाह.

तत्थ नो कल्लोति अयुत्तो. आहारेतीति अहं न वदामीति अहं कोचि सत्तो वा पुग्गलो वा आहारेतीति न वदामि. आहारेतीति चाहं वदेय्यन्ति यदि अहं आहारेतीति वदेय्यं. तत्रस्स कल्लो पञ्होति तस्मिं मया एवं वुत्ते अयं पञ्हो युत्तो भवेय्य. किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारोति, भन्ते, अयं विञ्ञाणाहारो कतमस्स धम्मस्स पच्चयोति अत्थो. तत्र कल्लं वेय्याकरणन्ति तस्मिं एवं पुच्छिते पञ्हे इमं वेय्याकरणं युत्तं ‘‘विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया पच्चयो’’ति. एत्थ च विञ्ञाणाहारोति पटिसन्धिचित्तं. आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति तेनेव विञ्ञाणेन सहुप्पन्ननामरूपं. तस्मिं भूते सति सळायतनन्ति तस्मिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिसङ्खाते नामरूपे जाते सति सळायतनं होतीति अत्थो.

सळायतनपच्चया फस्सोति इधापि भगवा उत्तरि पञ्हस्स ओकासं देन्तो देसनं निट्ठापेसि. दिट्ठिगतिको हि नवपुच्छं उप्पादेतुं न सक्कोति, निद्दिट्ठं निद्दिट्ठंयेव पन गण्हित्वा पुच्छति, तेनस्स भगवा ओकासं अदासि. अत्थो पनस्स सब्बपदेसु वुत्तनयेनेव गहेतब्बो. ‘‘को नु खो, भन्ते, भवती’’ति कस्मा न पुच्छति? दिट्ठिगतिकस्स हि सत्तो नाम भूतो निब्बत्तोयेवाति लद्धि, तस्मा अत्तनो लद्धिविरुद्धं इदन्ति न पुच्छति. अपिच इदप्पच्चया इदं इदप्पच्चया इदन्ति बहूसु ठानेसु कथितत्ता सञ्ञत्तिं उपगतो, तेनापि न पुच्छति. सत्थापि ‘‘इमस्स बहुं पुच्छन्तस्सापि तित्ति नत्थि, तुच्छपुच्छमेव पुच्छती’’ति इतो पट्ठाय देसनं एकाबद्धं कत्वा देसेसि. छन्नं त्वेवाति यतो पट्ठाय देसनारुळ्हं, तमेव गहेत्वा देसनं विवट्टेन्तो एवमाह. इमस्मिं पन सुत्ते विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानं अन्तरे एको, भवजातीनं अन्तरे एकोति. दुतियं.

३. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना

१३. ततिये समणा वा ब्राह्मणा वाति सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था बाहिरकसमणब्राह्मणा. जरामरणं नप्पजानन्तीतिआदीसु जरामरणं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन, जरामरणसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय जाति जरामरणस्स समुदयोति समुदयसच्चवसेन, जरामरणनिरोधं न जानन्ति निरोधसच्चवसेन, पटिपदं न जानन्ति मग्गसच्चवसेन. जातिं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन, जातिसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय भवो जातिसमुदयोति समुदयसच्चवसेन. एवं सह तण्हाय समुदयं योजेत्वा सब्बपदेसु चतुसच्चवसेन अत्थो वेदितब्बो. सामञ्ञत्थं वा ब्रह्मञ्ञत्थं वाति एत्थ अरियमग्गो सामञ्ञञ्चेव ब्रह्मञ्ञञ्च. उभयत्थापि पन अत्थो नाम अरियफलं वेदितब्बं. इति भगवा इमस्मिं सुत्ते एकादससु ठानेसु चत्तारि सच्चानि कथेसीति. ततियं.

४. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे इमे धम्मे कतमे धम्मेति एत्तकं पपञ्चं कत्वा कथितं, देसनं पटिविज्झितुं समत्थानं पुग्गलानं अज्झासयेन इमे धम्मे नप्पजानन्तीतिआदि वुत्तं. सेसं पुरिमसदिसमेव. चतुत्थं.

५. कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे सम्मादिट्ठि सम्मादिट्ठीति यं पण्डिता देवमनुस्सा तेसु तेसु ठानेसु सम्मादस्सनं वदन्ति, सब्बम्पि तं द्वीहि पदेहि सङ्खिपित्वा पुच्छति. द्वयनिस्सितोति द्वे कोट्ठासे निस्सितो. येभुय्येनाति इमिना ठपेत्वा अरियपुग्गले सेसमहाजनं दस्सेति. अत्थितन्ति सस्सतं. नत्थितन्ति उच्छेदं. लोकसमुदयन्ति लोको नाम सङ्खारलोको, तस्स निब्बत्ति. सम्मप्पञ्ञाय पस्सतोति सम्मापञ्ञा नाम सविपस्सना मग्गपञ्ञा, ताय पस्सन्तस्साति अत्थो. या लोके नत्थिताति सङ्खारलोके निब्बत्तेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अत्थो. लोकनिरोधन्ति सङ्खारानं भङ्गं. या लोके अत्थिताति सङ्खारलोके भिज्जमानेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अत्थो.

अपिच लोकसमुदयन्ति अनुलोमपच्चयाकारं. लोकनिरोधन्ति पटिलोमपच्चयाकारं. लोकनिस्सये पस्सन्तस्सापि हि पच्चयानं अनुच्छेदेन पच्चयुप्पन्नस्स अनुच्छेदं पस्सतो या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होति. पच्चयनिरोधं पस्सन्तस्सापि पच्चयनिरोधेन पच्चयुप्पन्ननिरोधं पस्सतो या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अयम्पेत्थ अत्थो.

उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धोति उपयेहि च उपादानेहि च अभिनिवेसेहि च विनिबन्धो. तत्थ उपयाति द्वे उपया तण्हुपयो च दिट्ठुपयो च. उपादानादीसुपि एसेव नयो. तण्हादिट्ठियो हि यस्मा अहं ममन्तिआदीहि आकारेहि तेभूमकधम्मे उपेन्ति उपगच्छन्ति, तस्मा उपयाति वुच्चन्ति. यस्मा पन ते धम्मे उपादियन्ति चेव अभिनिविसन्ति च, तस्मा उपादानाति च अभिनिवेसाति च वुच्चन्ति. ताहि चायं लोको विनिबन्धो. तेनाह ‘‘उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धो’’ति.

तञ्चायन्ति तञ्च उपयुपादानं अयं अरियसावको. चेतसो अधिट्ठानन्ति चित्तस्स पतिट्ठानभूतं. अभिनिवेसानुसयन्ति अभिनिवेसभूतञ्च अनुसयभूतञ्च. तण्हादिट्ठीसु हि अकुसलचित्तं पतिट्ठाति, ता च तस्मिं अभिनिविसन्ति चेव अनुसेन्ति च, तस्मा तदुभयं चेतसो अधिट्ठानं अभिनिवेसानुसयन्ति च आह. न उपेतीति न उपगच्छति. न उपादियतीति न गण्हाति. नाधिट्ठातीति न अधिट्ठाति, किन्ति? अत्ता मेति. दुक्खमेवाति पञ्चुपादानक्खन्धमत्तमेव. न कङ्खतीति ‘‘दुक्खमेव उप्पज्जति, दुक्खं निरुज्झति, न अञ्ञो एत्थ सत्तो नाम अत्थी’’ति कङ्खं न करोति. न विचिकिच्छतीति न विचिकिच्छं उप्पादेति.

अपरप्पच्चयाति न परप्पच्चयेन, अञ्ञस्स अपत्तियायेत्वा अत्तपच्चक्खञाणमेवस्स एत्थ होतीति. एत्तावता खो, कच्चान, सम्मादिट्ठि होतीति एवं सत्तसञ्ञाय पहीनत्ता एत्तकेन सम्मादस्सनं नाम होतीति मिस्सकसम्मादिट्ठिं आह. अयमेको अन्तोति एस एको निकूटन्तो लामकन्तो पठमकं सस्सतं. अयं दुतियोति एस दुतियो सब्बं नत्थीति उप्पज्जनकदिट्ठिसङ्खातो निकूटन्तो लामकन्तो दुतियको उच्छेदोति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. पञ्चमं.

६. धम्मकथिकसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे निब्बिदायाति निब्बिन्दनत्थाय. विरागायाति विरज्जनत्थाय. निरोधायाति निरुज्झनत्थाय. पटिपन्नो होतीति एत्थ सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नोति वेदितब्बो. धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति लोकुत्तरस्स निब्बानधम्मस्स अनुधम्मभूतं पटिपदं पटिपन्नो. अनुधम्मभूतन्ति अनुरूपसभावभूतं. निब्बिदा विरागा निरोधाति निब्बिदाय चेव विरागेन च निरोधेन च. अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि किञ्चि धम्मं अनुपादियित्वा विमुत्तो. दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तोति दिट्ठेव धम्मे निब्बानप्पत्तो. अलं वचनायाति, एवं वत्तब्बतं अरहति, युत्तो अनुच्छविकोति अत्थो. एवमेत्थ एकेन नयेन धम्मकथिकस्स पुच्छा कथिता, द्वीहि तं विसेसेत्वा सेक्खासेक्खभूमियो निद्दिट्ठाति. छट्ठं.

७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे अचेलो कस्सपोति लिङ्गेन अचेलो निच्चेलो, नामेन कस्सपो. दूरतोवाति महता भिक्खुसङ्घेन परिवुतं आगच्छन्तं दूरतो एव अद्दस. किञ्चिदेव देसन्ति किञ्चिदेव कारणं. ओकासन्ति पञ्हब्याकरणस्स खणं कालं. अन्तरघरन्ति ‘‘न पल्लत्थिकाय अन्तरघरे निसीदिस्सामी’’ति एत्थ अन्तोनिवेसनं अन्तरघरं. ‘‘ओक्खित्तचक्खु अन्तरघरे गमिस्सामी’’ति एत्थ इन्दखीलतो पट्ठाय अन्तोगामो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. यदाकङ्खसीति यं इच्छसि.

कस्मा पन भगवा कथेतुकामो यावततियं पटिक्खिपीति? गारवजननत्थं. दिट्ठिगतिका हि खिप्पं कथियमाने गारवं न करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पुच्छितुम्पि सुकरं, पुच्छितमत्तेयेव कथेती’’ति वचनम्पि न सद्दहन्ति. द्वे तयो वारे पटिक्खित्ते पन गारवं करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पञ्हं पुच्छितुम्पि दुक्कर’’न्ति यावततियं याचिते कथियमानं सुस्सूसन्ति सद्दहन्ति. इति भगवा ‘‘अयं सुस्सूसिस्सति सद्दहिस्सती’’ति यावततियं याचापेत्वा कथेसि. अपिच यथा भिसक्को तेलं वा फाणितं वा पचन्तो मुदुपाकखरपाकानं पाककालं आगमयमानो पाककालं अनतिक्कमित्वाव ओतारेति. एवं भगवा सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो ‘‘एत्तकेन कालेन इमस्स ञाणं परिपाकं गमिस्सती’’ति ञत्वाव यावततियं याचापेसि.

मा हेवं, कस्सपाति, कस्सप, मा एवं भणि. सयंकतं दुक्खन्ति हि वत्तुं न वट्टति, अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेति. परतोपि एसेव नयो. अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्नं. इति पुट्ठो समानोति कस्मा एवमाह? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं ‘सयंकतं दुक्ख’न्तिआदिना पुट्ठो ‘मा हेव’न्ति वदति, ‘नत्थी’ति पुट्ठो ‘अत्थी’ति वदति. ‘भवं गोतमो दुक्खं न जानाति न पस्सती’ति पुट्ठो ‘जानामि ख्वाह’न्ति वदति. किञ्चि नु खो मया विरज्झित्वा पुच्छितो’’ति मूलतो पट्ठाय अत्तनो पुच्छमेव सोधेन्तो एवमाह. आचिक्खतु च मे, भन्ते, भगवाति इध सत्थरि सञ्जातगारवो ‘‘भव’’न्ति अवत्वा ‘‘भगवा’’ति वदति.

सो करोतीतिआदि, ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. एत्थ च सतोति इदं भुम्मत्थे सामिवचनं, तस्मा एवमत्थो दट्ठब्बो – सो करोति सो पटिसंवेदयतीति खो, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होति. एत्थ च दुक्खन्ति वट्टदुक्खं अधिप्पेतं. इति वदन्ति एतस्स पुरिमेन आदिसद्देन अनन्तरेन च सस्सतसद्देन सम्बन्धो होति. ‘‘दीपेति गण्हाती’’ति अयं पनेत्थ पाठसेसो. इदञ्हि वुत्तं होति – इति एवं वदन्तो आदितोव सस्सतं दीपेति, सस्सतं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, कारकञ्च वेदकञ्च एकमेव गण्हन्तं एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो.

अञ्ञो करोतीतिआदि पन ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. ‘‘आदितो सतो’’ति इदं पन इधापि आहरितब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो – अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदियतीति खो पन, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति, पच्छा ‘‘कारको इधेव उच्छिज्जति, तेन कतं अञ्ञो पटिसंवेदियती’’ति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स सतो ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति. इति वदन्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. तत्रायं योजना – एवञ्च वदन्तो आदितोव उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो.

एते तेति ये सस्सतुच्छेदसङ्खाते उभो अन्ते (अनुपगम्म तथागतो धम्मं देसेति, एते ते, कस्सप, उभो अन्ते) अनुपगम्म पहाय अनल्लीयित्वा मज्झेन तथागतो धम्मं देसेति, मज्झिमाय पटिपदाय ठितो देसेतीति अत्थो. कतरं धम्मन्ति चे? यदिदं अविज्जापच्चया सङ्खाराति. एत्थ हि कारणतो फलं, कारणनिरोधेन चस्स निरोधो दीपितो, न कोचि कारको वा वेदको वा निद्दिट्ठो. एत्तावता सेसपञ्हा पटिसेधिता होन्ति. उभो अन्ते अनुपगम्माति इमिना हि ततियपञ्हो पटिक्खित्तो. अविज्जापच्चया सङ्खाराति इमिना अधिच्चसमुप्पन्नता चेव अजाननञ्च पटिक्खित्तन्ति वेदितब्बं.

लभेय्यन्ति इदं सो भगवतो सन्तिके भिक्खुभावं पत्थयमानो आह. अथ भगवा योनेन खन्धके तित्थियपरिवासो (महाव. ८६) पञ्ञत्तो, यं अञ्ञतित्थियपुब्बो सामणेरभूमियं ठितो ‘‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामो अञ्ञतित्थियपुब्बो इमस्मिं धम्मविनये आकङ्खामि उपसम्पदं. स्वाहं, भन्ते, सङ्घं चत्तारो मासे परिवासं याचामी’’तिआदिना नयेन समादियित्वा परिवसति, तं सन्धाय यो खो, कस्सप, अञ्ञतित्थियपुब्बोतिआदिमाह. तत्थ पब्बज्जन्ति वचनसिलिट्ठतावसेन वुत्तं. अपरिवसित्वायेव हि पब्बज्जं लभति. उपसम्पदत्थिकेन पन नातिकालेन गामप्पवेसनादीनि अट्ठ वत्तानि पूरेन्तेन परिवसितब्बं. आरद्धचित्ताति अट्ठवत्तपूरणेन तुट्ठचित्ता. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेस तित्थियपरिवासो समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय पब्बज्जक्खन्धकवण्णनायं (महाव. अट्ठ. ८६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

अपिच मयाति अयमेत्थ पाठो, अञ्ञत्थ पन ‘‘अपिच मेत्था’’ति. पुग्गलवेमत्तता विदिताति पुग्गलनानत्तं विदितं. ‘‘अयं पुग्गलो परिवासारहो, अयं न परिवासारहो’’ति इदं मय्हं पाकटन्ति दस्सेति. ततो कस्सपो चिन्तेसि – ‘‘अहो अच्छरियं बुद्धसासनं, यत्थ एवं घंसित्वा कोट्टेत्वा युत्तमेव गण्हन्ति, अयुत्तं छड्डेन्ती’’ति. ततो सुट्ठुतरं पब्बज्जाय सञ्जातुस्साहो सचे, भन्तेतिआदिमाह. अथ भगवा तस्स तिब्बच्छन्दतं विदित्वा ‘‘न कस्सपो परिवासं अरहती’’ति अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘गच्छ, भिक्खु, कस्सपं नहापेत्वा पब्बाजेत्वा आनेही’’ति. सो तथा कत्वा तं पब्बाजेत्वा भगवतो सन्तिकं अगमासि. भगवा गणे निसीदित्वा उपसम्पादेसि. तेन वुत्तं अलत्थ खो अचेलो कस्सपो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पदन्ति. अचिरूपसम्पन्नोतिआदि सेसं ब्राह्मणसंयुत्ते (सं. नि. १.१८७) वुत्तमेवाति. सत्तमं.

८. तिम्बरुकसुत्तवण्णना

१८. अट्ठमे सा वेदनातिआदि ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया निसेधनत्थं वुत्तं. एत्थापि सतोति भुम्मत्थेयेव सामिवचनं. तत्रायं अत्थदीपना – ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति. एवञ्हि सति वेदनाय एव वेदना कता होति. एवञ्च वदन्तो इमिस्सा वेदनाय पुब्बेपि अत्थितं अनुजानाति, सस्सतं दीपेति सस्सतं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो. पुरिमञ्हि अत्थं सन्धायेवेतं भगवता वुत्तं भविस्सति, तस्मा अट्ठकथायं तं योजेत्वावस्स अत्थो दीपितो. एवम्पाहं न वदामीति अहं ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति एवम्पि न वदामि. ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति एवम्पि न वदामीति अत्थो.

अञ्ञा वेदनातिआदि ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं. इधापि अयं अत्थयोजना –‘‘अञ्ञा वेदना अञ्ञो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा या पुरिमपक्खे कारकवेदना, सा उच्छिन्ना. ताय पन कतं अञ्ञो वेदियतीति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स सतो ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति. एवञ्च वदन्तो कारको उच्छिन्नो, अञ्ञेन पटिसन्धि गहिताति उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति. कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो. इधापि हि इमानि पदानि अट्ठकथायं आहरित्वा योजितानेव. इमस्मिं सुत्ते वेदनासुखदुक्खं कथितं. तञ्च खो विपाकसुखदुक्खमेव वट्टतीति वुत्तं. अट्ठमं.

९. बालपण्डितसुत्तवण्णना

१९. नवमे अविज्जानीवरणस्साति अविज्जाय निवारितस्स. एवमयं कायो समुदागतोति एवं अविज्जाय निवारितत्ता तण्हाय च सम्पयुत्तत्तायेव अयं कायो निब्बत्तो. अयञ्चेव कायोति अयञ्चस्स अत्तनो सविञ्ञाणको कायो. बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा च परेसं सविञ्ञाणको कायो. अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि छहि आयतनेहि चापि अयं अत्थो दीपेतब्बोव. इत्थेतं द्वयन्ति एवमेतं द्वयं. द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. महाद्वयं नाम किरेतं. सळेवायतनानीति सळेव फस्सायतनानि फस्सकारणानि. येहि फुट्ठोति येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो. अञ्ञतरेनाति एत्थ परिपुण्णवसेन अञ्ञतरता वेदितब्बा. तत्राति तस्मिं बालपण्डितानं कायनिब्बत्तनादिम्हि. को अधिप्पयासोति को अधिकपयोगो.

भगवंमूलकाति भगवा मूलं एतेसन्ति भगवंमूलका. इदं वुत्तं होति – इमे, भन्ते, अम्हाकं धम्मा पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता, तस्मिं परिनिब्बुते एकं बुद्धन्तरं अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा इमे धम्मे उप्पादेतुं समत्थो नाम नाहोसि, भगवता पन नो इमे धम्मा उप्पादिता. भगवन्तञ्हि निस्साय मयं इमे धम्मे आजानाम पटिविज्झामाति एवं भगवंमूलका नो, भन्ते, धम्माति. भगवंनेत्तिकाति भगवा हि धम्मानं नेता विनेता अनुनेता, यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गहेत्वा दस्सेताति धम्मा भगवंनेत्तिका नाम होन्ति. भगवंपटिसरणाति चतुभूमकधम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आपाथं आगच्छमाना भगवति पटिसरन्ति नामाति भगवंपटिसरणा. पटिसरन्तीति समोसरन्ति. अपिच महाबोधिमण्डे निसिन्नस्स भगवतो पटिवेधवसेन फस्सो आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नामो’’ति? त्वं फुसनट्ठेन फस्सो नाम. वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नाम’’न्ति, त्वं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं नामाति एवं चतुभूमकधम्मानं यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गण्हन्तो भगवा धम्मे पटिसरतीति भगवंपटिसरणा. भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतोव एतस्स भासितस्स अत्थो उपट्ठातु, तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो.

सा चेव अविज्जाति एत्थ किञ्चापि सा अविज्जा च तण्हा च कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिं आकड्ढित्वा निरुद्धा, यथा पन अज्जापि यं हिय्यो भेसज्जं पीतं, तदेव भोजनं भुञ्जाति सरिक्खकत्तेन तदेवाति वुच्चति, एवमिधापि सा चेव अविज्जा सा च तण्हाति इदम्पि सरिक्खकत्तेन वुत्तं. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. दुक्खक्खयायाति वट्टदुक्खस्स खयत्थाय. कायूपगो होतीति अञ्ञं पटिसन्धिकायं उपगन्ता होति. यदिदं ब्रह्मचरियवासोति यो अयं मग्गब्रह्मचरियवासो, अयं बालतो पण्डितस्स विसेसोति दस्सेति. इति इमस्मिं सुत्ते सब्बोपि सपटिसन्धिको पुथुज्जनो ‘‘बालो’’ति, अप्पटिसन्धिको खीणासवो ‘‘पण्डितो’’ति वुत्तो. सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो पन ‘‘पण्डिता’’ति वा ‘‘बाला’’ति वा न वत्तब्बा, भजमाना पन पण्डितपक्खं भजन्ति. नवमं.

१०. पच्चयसुत्तवण्णना

२०. दसमे पटिच्चसमुप्पादञ्च वो भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मेति सत्था इमस्मिं सुत्ते पच्चये च पच्चयनिब्बत्ते च सभावधम्मे देसेस्सामीति उभयं आरभि. उप्पादा वा तथागतानन्ति तथागतानं उप्पादेपि, बुद्धेसु उप्पन्नेसु अनुप्पन्नेसुपि जातिपच्चया जरामरणं, जातियेव जरामरणस्स पच्चयो. ठिताव सा धातूति ठितोव सो पच्चयसभावो, न कदाचि जाति जरामरणस्स पच्चयो न होति. धम्मट्ठितता धम्मनियामताति इमेहिपि द्वीहि पच्चयमेव कथेति. पच्चयेन हि पच्चयुप्पन्ना धम्मा तिट्ठन्ति, तस्मा पच्चयोव ‘‘धम्मट्ठितता’’ति वुच्चति. पच्चयो धम्मे नियमेति, तस्मा ‘‘धम्मनियामता’’ति वुच्चति. इदप्पच्चयताति इमेसं जरामरणादीनं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चयाव इदप्पच्चयता. तन्ति तं पच्चयं. अभिसम्बुज्झतीति ञाणेन अभिसम्बुज्झति. अभिसमेतीति ञाणेन अभिसमागच्छति. आचिक्खतीति कथेति. देसेतीति दस्सेति. पञ्ञापेतीति जानापेति. पट्ठपेतीति ञाणमुखे ठपेति. विवरतीति विवरित्वा दस्सेति. विभजतीति विभागतो दस्सेति. उत्तानीकरोतीति पाकटं करोति. पस्सथाति चाहाति पस्सथ इति च वदति. किन्ति? जातिपच्चया, भिक्खवे, जरामरणन्तिआदि.

इति खो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे. या तत्राति या तेसु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्तिआदीसु. तथतातिआदीनि पच्चयाकारस्सेव वेवचनानि. सो तेहि तेहि पच्चयेहि अनूनाधिकेहेव तस्स तस्स धम्मस्स सम्भवतो तथताति, सामग्गिं उपगतेसु पच्चयेसु मुहुत्तम्पि ततो निब्बत्तानं धम्मानं असम्भवाभावतो अवितथताति, अञ्ञधम्मपच्चयेहि अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो अनञ्ञथताति, जरामरणादीनं पच्चयतो वा पच्चयसमूहतो वा इदप्पच्चयताति वुत्तो. तत्रायं वचनत्थो – इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्बं.

अनिच्चन्ति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं. एत्थ च अनिच्चन्ति न जरामरणं अनिच्चं, अनिच्चसभावानं पन खन्धानं जरामरणत्ता अनिच्चं नाम जातं. सङ्खतादीसुपि एसेव नयो. एत्थ च सङ्खतन्ति पच्चयेहि समागन्त्वा कतं. पटिच्चसमुप्पन्नन्ति पच्चये निस्साय उप्पन्नं. खयधम्मन्ति खयसभावं. वयधम्मन्ति विगच्छनकसभावं. विरागधम्मन्ति विरज्जनकसभावं. निरोधधम्मन्ति निरुज्झनकसभावं. जातियापि वुत्तनयेनेव अनिच्चता वेदितब्बा. जनकपच्चयानं वा किच्चानुभावक्खणे दिट्ठत्ता एकेन परियायेनेत्थ अनिच्चातिआदीनि युज्जन्तियेव. भवादयो अनिच्चादिसभावायेव.

सम्मप्पञ्ञायाति सविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय. पुब्बन्तन्ति पुरिमं अतीतन्ति अत्थो. अहोसिं नु खोतिआदीसु ‘‘अहोसिं नु खो ननु खो’’ति सस्सताकारञ्च अधिच्चसमुप्पत्तिआकारञ्च निस्साय अतीते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति. किं कारणन्ति न वत्तब्बं, उम्मत्तको विय बालपुथुज्जनो यथा वा तथा वा पवत्तति. किं नु खो अहोसिन्ति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तियो नु खो अहोसिं, ब्राह्मणवेस्ससुद्दगहट्ठपब्बजितदेवमनुस्सानं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति. कथं नु खोति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खो अहोसिं रस्सओदातकण्हपमाणिकअप्पमाणिकादीनं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति. केचि पन ‘‘इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘केन नु खो कारणेन अहोसि’न्ति हेतुतो कङ्खती’’ति वदन्ति. किं हुत्वा किं अहोसिन्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तियो हुत्वा नु खो ब्राह्मणो अहोसिं…पे… देवो हुत्वा मनुस्सो’’ति अत्तनो परम्परं कङ्खति. सब्बत्थेव पन अद्धानन्ति कालाधिवचनमेतं. अपरन्तन्ति अनागतं अन्तं. भविस्सामि नु खो ननु खोति सस्सताकारञ्च उच्छेदाकारञ्च निस्साय अनागते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव.

एतरहि वा पच्चुप्पन्नं अद्धानन्ति इदानि वा पटिसन्धिमादिं कत्वा चुतिपरियन्तं सब्बम्पि वत्तमानकालं गहेत्वा. अज्झत्तं कथंकथी भविस्सतीति अत्तनो खन्धेसु विचिकिच्छी भविस्सति. अहं नु खोस्मीति अत्तनो अत्थिभावं कङ्खति. युत्तं पनेतन्ति? युत्तं अयुत्तन्ति का एत्थ चिन्ता. अपिचेत्थ इदं वत्थुम्पि उदाहरन्ति – चूळमाताय किर पुत्तो मुण्डो, महामाताय पुत्तो अमुण्डो, तं पुत्तं मुण्डेसुं, सो उट्ठाय ‘‘अहं नु खो चूळमाताय पुत्तो’’ति चिन्तेसि. एवं अहं नु खोस्मीति कङ्खा होति. नो नु खोस्मीति अत्तनो नत्थिभावं कङ्खति. तत्रापि इदं वत्थु – एको किर मच्छे गण्हन्तो उदके चिरट्ठानेन सीतिभूतं अत्तनो ऊरुं मच्छोति चिन्तेत्वा पहरि. अपरो सुसानपस्से खेत्तं रक्खन्तो भीतो सङ्कुटितो सयि, सो पटिबुज्झित्वा अत्तनो जण्णुकानि द्वे यक्खाति चिन्तेत्वा पहरि. एवं नो नु खोस्मीति कङ्खति.

किं नु खोस्मीति खत्तियोव समानो अत्तनो खत्तियभावं कङ्खति. एसेव नयो सेसेसुपि. देवो पन समानो देवभावं अजानन्तो नाम नत्थि, सोपि पन ‘‘अहं रूपी नु खो अरूपी नु खो’’तिआदिना नयेन कङ्खति. खत्तियादयो कस्मा न जानन्तीति चे? अपच्चक्खा तेसं तत्थ तत्थ कुले उप्पत्ति. गहट्ठापि च पोत्थलिकादयो पब्बजितसञ्ञिनो, पब्बजितापि ‘‘कुप्पं नु खो मे कम्म’’न्तिआदिना नयेन गहट्ठसञ्ञिनो. मनुस्सापि च राजानो विय अत्तनि देवसञ्ञिनो होन्ति. कथं नु खोस्मीति वुत्तनयमेव. केवलञ्हेत्थ अब्भन्तरे जीवो नाम अत्थीति गहेत्वा तस्स सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खोस्मि रस्सचतुरस्सछळंसअट्ठंससोळसंसादीनं अञ्ञतरप्पकारो’’ति कङ्खन्तो कथं नु खोस्मीति? कङ्खतीति वेदितब्बो. सरीरसण्ठानं पन पच्चुप्पन्नं अजानन्तो नाम नत्थि. कुतो आगतो सो कुहिं गामी भविस्सतीति अत्तभावस्स आगतिगतिट्ठानं कङ्खन्तो एवं कङ्खति. अरियसावकस्साति इध सोतापन्नो अधिप्पेतो, इतरेपि पन तयो अवारितायेवाति. दसमं.

आहारवग्गो दुतियो.