९. पीतविमानवण्णना

पीतवत्थे पीतधजेति पीतविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति परिनिब्बुते रञ्ञा अजातसत्तुना अत्तना पटिलद्धा भगवतो सरीरधातुयो गहेत्वा थूपे च महे च कते राजगहवासिनी अञ्ञतरा उपासिका पातोव कतसरीरपटिजग्गना ‘‘सत्थु थूपं पूजेस्सामी’’ति यथालद्धानि चत्तारि कोसातकीपुप्फानि गहेत्वा सद्धावेगेन समुस्साहितमानसा मग्गपरिस्सयं अनुपधारेत्वाव थूपाभिमुखी गच्छति. अथ नं तरुणवच्छा गावी अभिधावन्ती वेगेन आपतित्वा सिङ्गेन पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि. सा तावदेव तावतिंसभवने निब्बत्तन्ती सक्कस्स देवरञ्ञो उय्यानकीळाय गच्छन्तस्स परिवारभूतानं अड्ढतियानं नाटककोटीनं मज्झे अत्तनो सरीरपभाय ता सब्बा अभिभवन्ती सह रथेन पातुरहोसि. तं दिस्वा सक्को देवराजा विम्हितचित्तो अच्छरियब्भुतजातो ‘‘कीदिसेन नु खो ओळारिकेन कम्मुना अयं एदिसिं सुमहतिं देविद्धिमुपागता’’ति तं इमाहि गाथाहि पुच्छि –

७९५. ‘‘पीतवत्थे पीतधजे, पीतालङ्कारभूसिते;

पीतचन्दनलित्तङ्गे, पीतउप्पलमालिनी.

७९६. ‘‘पीतपासादसयने, पीतासने पीतभाजने;

पीतछत्ते पीतरथे, पीतस्से पीतबीजने.

७९७. ‘‘किं कम्ममकरी भद्दे, पुब्बे मानुसके भवे;

देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति.

सापिस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –

७९८. ‘‘कोसातकी नाम लतत्थि भन्ते, तित्तिका अनभिच्छिता;

तस्सा चत्तारि पुप्फानि, थूपं अभिहरिं अहं.

७९९. ‘‘सत्थु सरीरमुद्दिस्स, विप्पसन्नेन चेतसा;

नास्स मग्गं अवेक्खिस्सं, न तग्गमनसा सती.

८००. ‘‘ततो मं अवधी गावी, थूपं अपत्तमानसं;

तञ्चाहं अभिसञ्चेय्यं, भिय्यो नून इतो सिया.

८०१. ‘‘तेन कम्मेन देविन्द, मघवा देवकुञ्जर;

पहाय मानुसं देहं, तव सहब्यमागता’’ति.

७९५-६. तत्थ पीतचन्दनलित्तङ्गेति सुवण्णवण्णेन चन्दनेन अनुलित्तसरीरे. पीतपासादसयनेति सब्बसोवण्णमयेन पासादेन सुवण्णपरिक्खित्तेहि सयनेहि च समन्नागते. एवं सब्बत्थ हेट्ठा उपरि च पीतसद्देन सुवण्णमेव गहितन्ति दट्ठब्बं.

७९८. लतत्थीति लता अत्थि. भन्तेति सक्कं देवराजानं गारवेन आलपति. अनभिच्छिताति न अभिकङ्खिता.

७९९. सरीरन्ति सरीरभूतं धातुं. अवयवे चायं समुदायवोहारो यथा ‘‘पटो डड्ढो, समुद्दो दिट्ठो’’ति च. अस्साति गोरूपस्स. मग्गन्ति आगमनमग्गं. न अवेक्खिस्सन्ति न ओलोकयिं. कस्मा? न तग्गमनसा सतीति, तस्सं गावियं गतमना ठपितमना न होन्ती, अञ्ञदत्थु भगवतो थूपगतमना एव समानाति अत्थो. ‘‘तदङ्गमनसा सती’’ति च पाठो, तदङ्गे तस्स भगवतो धातुया अङ्गे मनो एतिस्साति तदङ्गमनसा. एवंभूता अहं तदा तस्सा मग्गं नावेक्खिस्सन्ति दस्सेति.

८००. थूपं अपत्तमानसन्ति थूपं चेतियं असम्पत्तअज्झासयं, मनसि भवोति हि मानसो, अज्झासयो मनोरथो. ‘‘थूपं उपगन्त्वा पुप्फेहि पूजेस्सामी’’ति उप्पन्नमनोरथस्स असम्पुण्णताय एवं वुत्तं. थूपं चेतियं पन पुप्फेहि पूजनचित्तं सिद्धमेव, येन सा देवलोके उप्पन्न. तञ्चाहं अभिसञ्चेय्यन्ति तञ्चे अहं अभिसञ्चिनेय्यं, पुप्फपूजनेन हि पुञ्ञं अहं थूपं अभिगन्त्वा यथाधिप्पायं पूजनेन सम्मदेव चिनेय्यं उपचिनेय्यन्ति अत्थो. भिय्यो नून इतो सियाति इतो यथालद्धसम्पत्तितोपि भिय्यो उपरि उत्तरितरा सम्पत्ति सियाति मञ्ञेति अत्थो.

८०१. मघवा देवकुञ्जराति आलपनं. तत्थ देवकुञ्जराति सब्बबलपरक्कमादिविसेसेहि देवेसु कुञ्जरसदिसो. सहब्यन्ति सहभावं.

८०२. ‘‘इदं सुत्वा तिदसाधिपति, मघवा देवकुञ्जरो;

तावतिंसे पसादेन्तो, मातलिं एतदब्रवी’’ति. –

इदं धम्मसङ्गाहकवचनं. ततो सक्को मातलिपमुखस्स देवगणस्स इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि –

८०३. ‘‘पस्स मातलि अच्छेरं, चित्तं कम्मफलं इदं;

अप्पकम्पि कतं देय्यं, पुञ्ञं होति महप्फलं.

८०४. ‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्हि, अप्पका नाम दक्खिणा;

तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके.

८०५. ‘‘एहि मातलि अम्हेपि, भिय्यो भिय्यो महेमसे;

तथागतस्स धातुयो, सुखो पुञ्ञानमुच्चयो.

८०६. ‘‘तिट्ठन्ते निब्बुते चापि, समे चित्ते समं फलं;

चेतोपणिधिहेतुहि, सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं.

८०७. ‘‘बहूनं वत अत्थाय, उप्पज्जन्ति तथागता;

यत्थ कारं करित्वान, सग्गं गच्छन्ति दायका’’ति.

८०२. तत्थ पसादेन्तोति पसन्ने करोन्तो, रतनत्तये सद्धं उप्पादेन्तोति अत्थो.

८०३. चित्तन्ति विचित्तं अचिन्तेय्यं. कम्मफलन्ति देय्यधम्मस्स अनुळारत्तेपि खेत्तसम्पत्तिया च चित्तसम्पत्तिया च उळारस्स पुञ्ञकम्मस्स फलं पस्साति योजना. अप्पकम्पि कतं देय्यं, पुञ्ञं होति महप्फलन्ति एत्थ कतन्ति कारवसेन सक्कारवसेन आयतने विनियुत्तं. देय्यन्ति दातब्बवत्थुं. पुञ्ञन्ति तथापवत्तं पुञ्ञकम्मं.

८०४. इदानि यत्थ अप्पकम्पि कतं पुञ्ञं महप्फलं होति, तं पाकटं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्ही’’ति गाथमाह. तं सुविञ्ञेय्यमेव.

८०५-६. अम्हेपीति मयम्पि. महेमसेति महामसे पूजामसे. चेतोपणिधिहेतु हीति अत्तनो चित्तस्स सम्मदेव ठपननिमित्तं, अत्तसम्मापणिधानेनाति अत्थो. तेनाह भगवा –

‘‘न तं मातापिता कयिरा, अञ्ञे वापि च ञातका;

सम्मा पणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति. (ध. प. ४३);

एवञ्च पन वत्वा सक्को देवानमिन्दो उय्यानकीळाय उस्साहं पटिप्पस्सम्भेत्वा ततोव पटिनिवत्तित्वा अत्तना अभिण्हं पूजनेय्यट्ठानभूते चूळामणिचेतिये सत्ताहं पूजं अकासि. अथ अपरेन समयेन देवचारिकं गतस्स आयस्मतो नारदत्थेरस्स तं पवत्तिं गाथाहेव कथेसि, थेरो धम्मसङ्गाहकानं आरोचेसि, ते तथा नं सङ्गहं आरोपेसुन्ति.

पीतविमानवण्णना निट्ठिता.