४. मञ्जिट्ठकवग्गो
१. मञ्जिट्ठकविमानवण्णना
मञ्जिट्ठकवग्गे मञ्जिट्ठके विमानस्मिन्ति मञ्जिट्ठकविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तत्थ अञ्ञतरो उपासको भगवन्तं निमन्तेत्वा अनन्तरविमाने वुत्तनयेनेव मण्डपं सज्जेत्वा तत्थ निसिन्नं सत्थारं पूजेत्वा दानं देति. तेन च समयेन अञ्ञतरा कुलदासी अन्धवने सुपुप्फितं सालरुक्खं दिस्वा तत्थ पुप्फानि गहेत्वा हीरेहि आवुणित्वा वटंसके कत्वा पुन बहूनि मुत्तपुप्फानि अग्गपुप्फानि च गहेत्वा नगरं पविट्ठा. तस्मिं मण्डपे युगन्धरपब्बतकुच्छिं ओभासयमानं बालसूरियं विय छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेत्वा निसिन्नं, भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्ता तेहि पुप्फेहि पूजेन्ती वटंसकानि आसनस्स समन्ततो ठपेत्वा इतरानि च पुप्फानि ओकिरित्वा सक्कच्चं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा अगमासि. सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, तत्थ तस्सा रत्तफलिकमयं विमानं, तस्स च पुरतो सुवण्णवालुकासन्थतभूमिभागं महन्तं सालवनं पातुरहोसि. सा यदा विमानतो निक्खमित्वा सालवनं पविसति, तदा सालसाखा ओनमित्वा तस्सा उपरि कुसुमानि ओकिरन्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेन उपगन्त्वा इमाहि गाथाहि कतकम्मं पुच्छि –
६८९. ‘‘मञ्जिट्ठके विमानस्मिं, सोण्णवालुकसन्थते;
पञ्चङ्गिकेन तूरियेन, रमसि सुप्पवादिते.
६९०. ‘‘तम्हा विमाना ओरुय्ह, निम्मिता रतनामया;
ओगाहसि सालवनं, पुप्फितं सब्बकालिकं.
६९१. ‘‘यस्स यस्सेव सालस्स, मूले तिट्ठसि देवते;
सो सो मुञ्चति पुप्फानि, ओनमित्वा दुमुत्तमो.
६९२. ‘‘वातेरितं सालवनं, आधुतं दिजसेवितं;
वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्जूसको यथा.
६९३. ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति.
६८९. तत्थ मञ्जिट्ठके विमानस्मिन्ति रत्तफलिकमये विमाने. सिन्दुवारकणवीरमकुलसदिसवण्णञ्हि ‘‘मञ्जिट्ठक’’न्ति वुच्चति. सोण्णवालुकसन्थतेति समन्ततो विप्पकिण्णाहि सुवण्णवालुकाहि सन्थतभूमिभागे. रमसि सुप्पवादितेति सुट्ठु पवादितेन पञ्चङ्गिकेन तूरियेन अभिरमसि.
६९०. निमित्ता रतनामयाति तव सुचरितसिप्पिना अभिनिम्मिता रतनमया विमाना. ओगाहसीति पविससि. सब्बकालिकन्ति सब्बकाले सुखं सब्बउतुसप्पायं, सब्बकाले पुप्फनकं वा.
६९२. वातेरितन्ति यथा पुप्फानि ओकिरन्ति, एवं वातेन ईरितं चलितं. आधुतन्ति मन्देन मालुतेन सणिकसणिकं विधूपयमानं. दिजसेवितन्ति मयूरकोकिलादिसकुणसङ्घेहि उपसेवितं.
एवं थेरेन पुट्ठा सा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
६९४. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, दासी अयिरकुले अहुं;
बुद्धं निसिन्नं दिस्वान, सालपुप्फेहि ओकिरिं.
६९५. ‘‘वटंसकञ्च सुकतं, सालपुप्फमयं अहं;
बुद्धस्स उपनामेसिं, पसन्ना सेहि पाणिभि.
६९६. ‘‘ताहं कम्मं करित्वान, कुसलं बुद्धवण्णितं;
अपेतसोका सुखिता, सम्पमोदामनामया’’ति.
६९४-५. तत्थ अयिरकुलेति अय्यकुले, सामिकगेहेति अत्थो. अहुन्ति अहोसिं. ओकिरिन्ति पुप्फेहि विप्पकिरिं. उपनामेसिन्ति पूजावसेन उपनामेसिं. सेसं वुत्तनयमेव.
अथायस्मा महामोग्गल्लानो सपरिवाराय तस्सा देवताय धम्मं देसेत्वा मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो तमत्थं निवेदेसि. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तमहाजनस्स धम्मं देसेसि. देसना सदेवकस्स लोकस्स सात्थिका अहोसीति.
मञ्जिट्ठकविमानवण्णना निट्ठिता.
२. पभस्सरविमानवण्णना
पभस्सरवरवण्णनिभेति पभस्सरविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति. तेन च समयेन राजगहे अञ्ञतरो उपासको महामोग्गल्लानत्थेरे अभिप्पसन्नो होति. तस्सेका धीता सद्धा पसन्ना, सापि थेरे गरुचित्तीकारबहुला होति. अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्लानो राजगहे पिण्डाय चरन्तो तं कुलं उपसङ्कमि. सा थेरं दिस्वा सोमनस्सजाता आसनं पञ्ञापेत्वा थेरे तत्थ निसिन्ने सुमनमालाय पूजेत्वा मधुरं गुळफाणितं थेरस्स पत्ते आकिरि, थेरो अनुमोदितुकामो निसीदि. सा घरावासस्स बहुकिच्चताय अनोकासतं पवेदेत्वा ‘‘अञ्ञस्मिं दिवसे धम्मं सोस्सामी’’ति थेरं वन्दित्वा उय्योजेसि. तदहेव च सा कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो उपसङ्कमित्वा इमाहि गाथाहि पुच्छि –
६९७. ‘‘पभस्सरवरवण्णनिभे, सुरत्तवत्थवसने;
महिद्धिके चन्दनरुचिरगत्ते,
का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं.
६९८. ‘‘पल्लङ्को च ते महग्घो, नानारतनचित्तितो रुचिरो;
यत्थ त्वं निसिन्ना विरोचसि, देवराजारिव नन्दने वने.
६९९. ‘‘किं त्वं पुरे सुचरितमाचरी भद्दे, किस्स कम्मस्स विपाकं;
अनुभोसि देवलोकस्मिं, देवते पुच्छिताचिक्ख;
किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति.
६९७. तत्थ पभस्सरवरवण्णनिभेति निभाति दिब्बतीति निभा, वण्णोव निभा वण्णनिभा, अतिविय ओभासनतो पभस्सरा छविदोसाभावेन वरा उत्तमा वण्णनिभा एतिस्साति पभस्सरवरवण्णनिभा. आमन्तनवसेन ‘‘पभस्सरवरवण्णनिभे’’ति वुत्तं. सुरत्तवत्थवसनेति सुट्ठु रत्तवत्थनिवत्थे. चन्दनरुचिरगत्तेति चन्दनानुलित्तं विय रुचिरगत्ते, गोसीतचन्दनेन बहलतरानुलित्तं विय सुरत्तमनुञ्ञसरीरावयवेति अत्थो, चन्दनानुलेपेन वा रुचिरगत्ते.
एवं थेरेन पुट्ठा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
७००. ‘‘पिण्डाय ते चरन्तस्स, मालं फाणितञ्च अददं भन्ते;
तस्स कम्मस्सिदं विपाकं, अनुभोमि देवलोकस्मिं.
७०१. ‘‘होति च मे अनुतापो, अपरद्धं दुक्खितञ्च मे भन्ते;
साहं धम्मं नास्सोसिं, सुदेसितं धम्मराजेन.
७०२. ‘‘तं तं वदामि भद्दन्ते, यस्स मे अनुकम्पियो कोचि;
धम्मेसु तं समादपेथ, सुदेसितं धम्मराजेन.
७०३. ‘‘येसं अत्थि सद्धा बुद्धे, धम्मे च सङ्घरतने;
ते मं अतिविरोचन्ति, आयुना यससा सिरिया.
७०४. ‘‘पतापेन वण्णेन उत्तरितरा, अञ्ञे महिद्धिकतरा मया देवा’’ति.
७००. तत्थ मालन्ति सुमनपुप्फं. फाणितन्ति उच्छुरसं गहेत्वा कतफाणितं.
७०१. अनुतापोति विप्पटिसारो. तस्स कारणमाह ‘‘अपरद्धं दुक्खतञ्च मे भन्ते’’ति. इदानि तं सरूपतो दस्सेति ‘‘साहं धम्मं नास्सोसि’’न्ति, सा अहं तदा तव देसेतुकामस्स धम्मं न सुणिं. कीदिसं? सुदेसितं धम्मराजेनाति, सम्मासम्बुद्धेन आदिकल्याणादिताय एकन्तनिय्यानिकताय च स्वाखातन्ति अत्थो.
७०२. तन्ति तस्मा धम्मराजेन सुदेसितत्ता असवनस्स च मादिसानं अनुतापहेतुभावतो. तन्ति तुवं, तुय्हन्ति अत्थो. यस्साति यो अस्स. अनुकम्पियोति अनुकम्पितब्बो. कोचीति यो कोचि. धम्मेसूति सीलादिधम्मेसु. ‘‘धम्मे ही’’ति वा पाठो, सासनधम्मेति अत्थो. हीति निपातमत्तं, वचनविपल्लासो वा. तन्ति अनुकम्पितब्बपुग्गलं. सुदेसितन्ति सुट्ठु देसितं.
७०३-४. ते मं अतिविरोचन्तीति ते रतनत्तये पसन्ना देवपुत्ता मं अतिक्कमित्वा विरोचन्ति. पतापेनाति तेजसा आनुभावेन. अञ्ञेति ये अञ्ञे. मयाति निस्सक्के करणवचनं. वण्णेन उत्तरितरा महिद्धिकतरा च देवा, ते रतनत्तये अभिप्पसन्नायेवाति दस्सेति. सेसं वुत्तनयमेव.
पभस्सरविमानवण्णना निट्ठिता.
३. नागविमानवण्णना
अलङ्कता मणिकञ्चनाचितन्ति नागविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं विहरति इसिपतने मिगदाये. तेन समयेन बाराणसिवासिनी एका उपासिका सद्धा पसन्ना सीलाचारसम्पन्ना भगवन्तं उद्दिस्स वत्थयुगं वायापेत्वा सुपरिधोतं कारापेत्वा उपसङ्कमित्वा भगवतो पादमूले ठपेत्वा एवमाह ‘‘पटिग्गण्हातु, भन्ते भगवा, इमं वत्थयुगं अनुकम्पं उपादाय यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. भगवा तं पटिग्गहेत्वा तस्सा उपनिस्सयसम्पत्तिं दिस्वा धम्मं देसेसि, सा देसनावसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहित्वा भगवन्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा गेहं अगमासि. सा न चिरस्सेव कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पन्ना सक्कस्स देवराजस्स पिया अहोसि वल्लभा यसुत्तरा नाम नामेन. तस्सा पुञ्ञानुभावेन हेमजालसञ्छन्नो कुञ्जरवरो निब्बत्ति, तस्स च खन्धे मणिमयो मण्डपो, मज्झे सुपञ्ञत्तरतनपल्लङ्को निब्बत्ति, द्वीसु दन्तेसु चस्स कमलकुवलयुज्जला रमणीया द्वे पोक्खरणियो पातुरहेसुं. तत्थ पदुमकण्णिकासु ठिता देवधीता पग्गहितपञ्चङ्गिकतूरिया नच्चन्ति चेव गायन्ति च.
सत्था बाराणसियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ सा देवता अत्तना अनुभुय्यमानं दिब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा तस्सा कारणं उपधारेन्ती ‘‘सत्थु वत्थयुगदानकारण’’न्ति ञत्वा सञ्जातसोमनस्सा भगवति पसादबहुमाना वन्दितुकामा अभिक्कन्ताय रत्तिया हत्थिक्खन्धवरगता आकासेन आगन्त्वा ततो ओतरित्वा भगवन्तं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह एकमन्तं अट्ठासि. तं आयस्मा वङ्गीसो भगवतो अनुञ्ञाय इमाहि गाथाहि पुच्छि –
७०५. ‘‘अलङ्कता मणिकञ्चनाचितं, सोवण्णजालचितं महन्तं;
अभिरुय्ह गजवरं सुकप्पितं, इधागमा वेहायसं अन्तलिक्खे.
७०६. ‘‘नागस्स दन्तेसु दुवेसु निम्मिता, अच्छोदका पदुमिनियो सुफुल्ला;
पदुमेसु च तूरियगणा पभिज्जरे, इमा च नच्चन्ति मनोहरायो.
७०७. ‘‘देविद्धिपत्तासि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
७०५. तत्थ अलङ्कताति सब्बाभरणविभूसिता. मणिकञ्चनाचितन्ति तेहि दिब्बमानेहि मणिसुवण्णेहि आचितं. सोवण्णजालचितन्ति हेमजालसञ्छन्नं. महन्तन्ति विपुलं. सुकप्पितन्ति गमनसन्नाहवसेन सुट्ठु सन्नद्धं. वेहायसन्ति वेहायसभूते हत्थिपिट्ठे. अन्तलिक्खेति आकासे, ‘‘अलङ्कतमणिकञ्चनाचित’’न्तिपि पाठो. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – देवते, त्वं सब्बालङ्कारेहि अलङ्कता अलङ्कतमणिकञ्चनाचितं, अतिविय दिब्बमानेहि मणीहि कञ्चनेहि च अलङ्करणवसेन खचितं, हेमजालेहि कुम्भालङ्कारादिभेदेहि हत्थालङ्कारेहि चितं आमुत्तं महन्तं अतिविय ब्रहन्तं उत्तमं गजं आरुय्ह हत्थिपिट्ठिया निसिन्ना आकासेनेव इध अम्हाकं सन्तिकं आगताति.
७०६. नागस्स दन्तेसु दुवेसु निम्मिताति एरावणस्स विय नागराजस्स इमस्स द्वीसु दन्तेसु द्वे पोक्खरणियो सुचरितसिप्पिना सुट्ठु विरचिता. तूरियगणाति पञ्चङ्गिकतूरियसमूहा. पभिज्जरेति द्वादसन्नं लयभेदानं वसेन पभेदं गच्छन्ति. ‘‘पवज्जरे’’ति च पठन्ति, पकारेहि वादीयन्तीति अत्थो.
एवं थेरेन पुट्ठा देवता इमाहि गाथाहि विस्सज्जेसि –
७०८. ‘‘बाराणसियं उपसङ्कमित्वा, बुद्धस्सहं वत्थयुगं अदासिं;
पादानि वन्दित्वा छमा निसीदिं, वित्ता चहं अञ्जलिकं अकासिं.
७०९. ‘‘बुद्धो च मे कञ्चनसन्निभत्तचो, अदेसयि समुदयदुक्खनिच्चतं;
असङ्खतं दुक्खनिरोधसस्सतं, मग्गं अदेसयि यतो विजानिसं.
७१०. ‘‘अप्पायुकी कालकता ततो चुता, उपपन्ना तिदसगणं यसस्सिनी;
सक्कस्सहं अञ्ञतरा पजापति, यसुत्तरा नाम दिसासु विस्सुता’’ति.
७०८-९. तत्थ छमाति भूमियं. भुम्मत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं. वित्ताति तुट्ठा. यतोति यतो सत्थु सामुक्कंसिकधम्मदेसनतो. विजानिसन्ति चत्तारि अरियसच्चानि पटिविज्झिं.
७१०. अप्पायुकीति ‘‘ईदिसं नाम उळारं पुञ्ञं कत्वा न तया एतस्मिं दुक्खबहुले मनुस्सत्तभावे एवं ठातब्ब’’न्ति सञ्जाताभिसन्धिना विय परिक्खयं गतेन कम्मुना अप्पायुका समाना. अञ्ञतरा पजापतीति सोळससहस्सानं महेसीनं अञ्ञतरा. दिसासु विस्सुताति द्वीसु देवलोकेसु सब्बदिसासु पाकटा पञ्ञाता. सेसं वुत्तनयमेव.
नागविमानवण्णना निट्ठिता.
४. अलोमविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति अलोमविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं इसिपतने मिगदाये विहरन्तो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय बाराणसिं पिण्डाय पाविसि. तत्थेका अलोमा नाम दुग्गतित्थी भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्ता अञ्ञं दातब्बं अपस्सन्ती ‘‘ईदिसम्पि भगवतो दिन्नं मय्हं महप्फलं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा परिभिन्नवण्णं अलोणं सुक्खकुम्मासं उपनेसि, भगवा पटिग्गहेसि. सा तं दानं आरम्मणं कत्वा सोमनस्सं पवेदेसि, सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो –
७११. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन…पे… वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –
पुच्छि. सापि तस्स ब्याकासि, तं दस्सेतुं –
७१४. ‘‘सा देवता अत्तमना…पे… यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. – वुत्तं;
७१५. ‘‘अहञ्च बाराणसियं, बुद्धस्सादिच्चबन्धुनो;
अदासिं सुक्खकुम्मासं, पसन्ना सेहि पाणिभि.
७१६. ‘‘सुक्खाय अलोणिकाय च, पस्स फलं कुम्मासपिण्डिया;
अलोमं सुखितं दिस्वा, को पुञ्ञं न करिस्सति.
७१७. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
७१६. तत्थ अलोमं सुखितं दिस्वाति अलोमम्पि नाम सुक्खकुम्मासमत्तं दत्वा एवं दिब्बसुखेन सुखितं दिस्वा. को पुञ्ञं न करिस्सतीति को नाम अत्तनो हितसुखं इच्छन्तो पुञ्ञं न करिस्सतीति. सेसं वुत्तनयमेव.
अलोमविमानवण्णना निट्ठिता.
५. कञ्जिकदायिकाविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति कञ्जिकदायिकाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा अन्धकविन्दे विहरति. तेन च समयेन भगवतो कुच्छियं वातरोगो उप्पज्जि. भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि ‘‘गच्छ त्वं आनन्द, पिण्डाय चरित्वा मय्हं भेसज्जत्थं कञ्जिकं आहरा’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुणित्वा महाराजदत्तियं पत्तं गहेत्वा अत्तनो उपट्ठाकवेज्जस्स निवेसनद्वारे अट्ठासि. तं दिस्वा वेज्जस्स भरिया पच्चुग्गन्त्वा वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा थेरं पुच्छि ‘‘कीदिसेन वो, भन्ते, भेसज्जेन अत्थो’’ति. सा किर बुद्धिसम्पन्ना ‘‘भेसज्जेन पयोजने सति थेरो इधागच्छति, न भिक्खत्थ’’न्ति सल्लक्खेसि. ‘‘कञ्जिकेना’’ति च वुत्ते ‘‘न यिदं भेसज्जं मय्हं अय्यस्स, तथा हेस भगवतो पत्तो, हन्दाहं लोकनाथस्स अनुच्छविकं कञ्जिकं सम्पादेमी’’ति सोमनस्सजाता सञ्जातबहुमाना बदरयूसेन यागुं सम्पादेत्वा पत्तं पूरेत्वा तस्स परिवारभावेन अञ्ञञ्च भोजनं पटियादेत्वा पेसेसि. तं परिभुत्तमत्तस्सेव भगवतो सो आबाधो वूपसमि. सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जित्वा महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती मोदति. अथायस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं चरन्तो तं अच्छरासहस्सपरिवारेन विचरन्तिं दिस्वा ताय कतकम्मं इमाहि गाथाहि पुच्छि –
७१९. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन …पे… वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –
सापि ब्याकासि.
७२१. ‘‘सा देवता अत्तमना…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
७२३. ‘‘अहं अन्धकविन्दम्हि, बुद्धस्सादिच्चबन्धुनो;
अदासिं कोलसम्पाकं, कञ्जिकं तेलधूपितं.
७२४. ‘‘पिप्फल्या लसुणेन च, मिस्सं लामञ्जकेन च;
अदासिं उजुभूतस्मिं, विप्पसन्नेन चेतसा.
७२५. ‘‘या महेसित्तं कारेय्य, चक्कवत्तिस्स राजिनो;
नारी सब्बङ्गकल्याणी, भत्तु चानोमदस्सिका;
एकस्स कञ्जिकदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिं.
७२६. ‘‘सतं निक्खा सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;
सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला;
एकस्स कञ्जिकदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.
७२७. ‘‘सतं हेमवता नागा, ईसादन्ता उरूळ्हवा;
सुवण्णकच्छा मातङ्गा, हेमकप्पनवाससा,
एकस्स कञ्जिकदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.
७२८. ‘‘चतुन्नमपि दीपानं, इस्सरं योध कारये;
एकस्स कञ्जिकदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि’’न्ति.
७२३-४. तत्थ अदासिं कोलसम्पापकं, कञ्जिकं तेलधूपितन्ति बदरमोदककसावे चतुगुणोदकसमोदिते पाकेन चतुत्थभागावसिट्ठं यागुं पचित्वा तं तिकटुकअजमोदहिङ्गुजीरकलसुणादीहि कटुकभण्डेहि अभिसङ्खरित्वा सुधूपितं कत्वा लामञ्जगन्धं गाहापेत्वा पसन्नचित्तेन भगवतो पत्ते आकिरित्वा सत्थारं उद्दिसित्वा अदासिं, थेरस्स हत्थे पतिट्ठपेसिन्ति दस्सेति. तेनाह –
‘‘पिप्फल्या लसुणेन च, मिस्सं लामञ्जकेन च;
अदासिं उजुभूतस्मिं, विप्पसन्नेन चेतसा’’ति.
सेसं वुत्तनयमेव.
एवं आयस्मा महामोग्गल्लानो ताय देवताय अत्तना समुपचितसुचरितकम्मे आविकते सपरिवाराय तस्सा धम्मं देसेत्वा मनुस्सलोकं आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा चतुपरिसमज्झे धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.
कञ्जिकदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता.
६. विहारविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति विहारविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन विसाखा महाउपासिका अञ्ञतरस्मिं उस्सवदिवसे उय्याने विचरणत्थं सहायिकाहि परिजनेन च उस्साहिता सुन्हातानुलित्ता सुभोजनं भुञ्जित्वा महालतापसाधनं पिळन्धित्वा पञ्चमत्तेहि सहायिकासतेहि परिवारिता महन्तेन इस्सरियेन महता परिच्छेदेन गेहतो निक्खम्म उय्यानं उद्दिस्स गच्छन्ती चिन्तेसि ‘‘बालदारिकाय विय किं मे मोघकीळितेन, हन्दाहं विहारं गन्त्वा भगवन्तं मनोभावनीये च अय्ये वन्दिस्सामि, धम्मञ्च सोस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा एकमन्ते ठत्वा महालतापिळन्धनं ओमुञ्चित्वा तं दासिया हत्थे दत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तस्सा भगवा धम्मं देसेसि.
सा धम्मं सुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा मनोभावनीये च भिक्खू वन्दित्वा विहारतो निक्खमित्वा थोकं गन्त्वा दासिं आह ‘‘हन्द जे आभरणं पिळन्धिस्सामी’’ति. सा तं भण्डिकं कत्वा बन्धित्वा विहारे ठपेत्वा तहं तहं विचरित्वा गमनकाले विस्सरित्वा गतत्ता ‘‘विस्सरितं मया, तिट्ठ अय्ये आहरिस्सामी’’ति निवत्तितुकामा अहोसि. विसाखा ‘‘सचे जे विहारे ठपेत्वा विस्सरितं, तस्स विहारस्सेव अत्थाय तं परिच्चजिस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेन्ती ‘‘विहारं, भन्ते, कारेस्सामि, अधिवासेतु मे भगवा अनुकम्पं उपादाया’’ति आह. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.
सा तं पिळन्धनं सतसहस्साधिकनवकोटिअग्घनकं विस्सज्जेत्वा आयस्मता महामोग्गल्लानेन नवकम्माधिट्ठायकेन सुविभत्तभित्तिथम्भतुलागोपानसिकण्णिकद्वारबाहवातपान सोपानादिगेहावयवं मनोहरं सुविकप्पितकट्ठकम्मरमणीयं सुपरिकम्मकतसुधाकम्मं मनुञ्ञं सुविरचितमालाकम्मलताकम्मादिचित्तकम्मविचित्तं सुपरिनिट्ठितमणिकुट्टिम सदिसभूमितलं देवविमानसदिसं हेट्ठाभूमियं पञ्च गब्भसतानि, उपरिभूमियं पञ्च गब्भसतानीति गब्भसहस्सपटिमण्डितं बुद्धस्स भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च वसनानुच्छविकं महन्तं पासादं तस्स परिवारपासादसहस्सञ्च तेसं परिवारभावेन कुटिमण्डपचङ्कमनादीनि च कारेन्ती नवहि मासेहि विहारं निट्ठापेसि. परिनिट्ठिते च विहारे नवहेव हिरञ्ञकोटीहि विहारमहं कारेन्ती पञ्चमत्तेहि सहायिकासतेहि सद्धिं पासादं अभिरुहित्वा तस्स सम्पत्तिं दिस्वा सोमनस्सजाता सहायिका आह ‘‘इमं एवरूपं पासादं कारेन्तिया यं मया पुञ्ञं पसुतं, तं अनुमोदथ, पत्तिदानं वो दम्मी’’ति. ‘‘अहो साधु अहो साधू’’ति पसन्नचित्ता सब्बापि अनुमोदिंसु.
तत्थ अञ्ञतरा उपासिका विसेसतो तं पत्तिदानं मनसाकासि. सा न चिरस्सेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तस्सा पुञ्ञानुभावेन अनेककूटागारपाकारउय्यानपोक्खरणिआदिपटिमण्डितं सोळसयोजनायामवित्थारब्बेधं अत्तनो पभाय योजनसतं फरन्तं आकासचारिं महन्तं विमानं पातुरहोसि. सा गच्छन्तीपि अच्छरासहस्सपरिवारा सह विमानेन गच्छति. विसाखा पन महाउपासिका विपुलपरिच्चागताय सद्धासम्पत्तिया च निम्मानरतीसु निब्बत्तित्वा सुनिम्मितदेवराजस्स अग्गमहेसिभावं सम्पापुणि. अथायस्मा अनुरुद्धो देवचारिकं चरन्तो तं विसाखाय सहायिकं तावतिंसभवने उप्पन्नं दिस्वा –
७२९. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.
७३०. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;
दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा.
७३१. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;
दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा.
७३२. ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना;
तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.
७३३. ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता;
तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.
७३४. ‘‘यापि ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा;
वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्जूसको यथा.
७३५. ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –
इमाहि गाथाहि पुच्छि. सापि तस्स एवं ब्याकासि –
७३६. ‘‘सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारं;
तत्थप्पसन्ना अहमानुमोदिं, दिस्वा अगारञ्च पियञ्च मेतं.
७३७. ‘‘तायेव मे सुद्धनुमोदनाय, लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यं;
समन्ततो सोळसयोजनानि, वेहायसं गच्छति इद्धिया मम.
७३८. ‘‘कूटागारा निवेसा मे, विभत्ता भागसो मिता;
दद्दल्लमाना आभन्ति, समन्ता सतयोजनं.
७३९. ‘‘पोक्खरञ्ञो च मे एत्थ, पुथुलोमनिसेविता;
अच्छोदका विप्पसन्ना, सोण्णवालुकसन्थता.
७४०. ‘‘नानापदुमसञ्छन्ना, पुण्डरीकसमोतता;
सुरभी सम्पवायन्ति, मनुञ्ञा मालुतेरिता.
७४१. ‘‘जम्बुयो पनसा ताला, नाळिकेरवनानि च;
अन्तोनिवेसने जाता, नानारुक्खा अरोपिमा.
७४२. ‘‘नानातूरियसङ्घुट्ठं, अच्छरागणघोसितं;
योपि मं सुपिने पस्से, सोपि वित्तो सिया नरो.
७४३. ‘‘एतादिसं अब्भुतदस्सनेय्यं, विमानं सब्बसो पभं;
मम कम्मे हि निब्बत्तं, अलं पुञ्ञानि कातवे’’ति.
७३६. तत्थ सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारन्ति भन्ते अनुरुद्ध, सावत्थिया समीपे पाचीनपस्से मय्हं मम सक्खी सहायिका विसाखा महाउपासिका आगतागतं चातुद्दिसं भिक्खुसङ्घं उद्दिस्स नवहिरञ्ञकोटिपरिच्चागेन पुब्बारामं नाम महन्तं विहारं कारेसि. तत्थप्पसन्ना अहमानुमोदिन्ति तस्मिं विहारे कतपरियोसिते सङ्घस्स निय्यादियमाने ताय कते पत्तिदाने ‘‘अहो ठाने वत परिच्चागो कतो’’ति पसन्ना रतनत्तये कम्मफले च सञ्जातपसादा अहं अनुमोदिं. वत्थुवसेन तस्सा अनुमोदनाय उळारभावं दस्सेतुं ‘‘दिस्वा अगारञ्च पियञ्च मेत’’न्ति आह. सहस्सगब्भं अतिविय रमणीयं देवविमानसदिसं तञ्च अगारं महन्तं पासादं पियञ्च मे बुद्धप्पमुखं सङ्घं उद्दिस्स तादिसं महन्तं धनपरिच्चागं दिस्वा अनुमोदिन्ति योजना.
७३७. तायेव मे सुद्धनुमोदनायाति यथावुत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागाभावेन सुद्धाय केवलाय अनुमोदनायेव. लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यन्ति मय्हं पुब्बे ईदिसस्स अभूतपुब्बताय अब्भुतं समन्तभद्दकभावेन अतिविय सुरूपताय च दस्सनेय्यं इमं विमानं लद्धं अधिगतं. एवं तस्स विमानस्स अभिरूपतं दस्सेत्वा इदानि पमाणमहत्तं पभावमहत्तं उपभोगवत्थुमहत्तञ्च दस्सेतुं ‘‘समन्ततो सोळसयोजनानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इद्धिया ममाति मम पुञ्ञिद्धिया.
७३९. पोक्खरञ्ञोति पोक्खरणियो. पुथुलोमनिसेविताति दिब्बमच्छेहि उपसेविता.