६. विहारविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति विहारविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन विसाखा महाउपासिका अञ्ञतरस्मिं उस्सवदिवसे उय्याने विचरणत्थं सहायिकाहि परिजनेन च उस्साहिता सुन्हातानुलित्ता सुभोजनं भुञ्जित्वा महालतापसाधनं पिळन्धित्वा पञ्चमत्तेहि सहायिकासतेहि परिवारिता महन्तेन इस्सरियेन महता परिच्छेदेन गेहतो निक्खम्म उय्यानं उद्दिस्स गच्छन्ती चिन्तेसि ‘‘बालदारिकाय विय किं मे मोघकीळितेन, हन्दाहं विहारं गन्त्वा भगवन्तं मनोभावनीये च अय्ये वन्दिस्सामि, धम्मञ्च सोस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा एकमन्ते ठत्वा महालतापिळन्धनं ओमुञ्चित्वा तं दासिया हत्थे दत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तस्सा भगवा धम्मं देसेसि.
सा धम्मं सुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा मनोभावनीये च भिक्खू वन्दित्वा विहारतो निक्खमित्वा थोकं गन्त्वा दासिं आह ‘‘हन्द जे आभरणं पिळन्धिस्सामी’’ति. सा तं भण्डिकं कत्वा बन्धित्वा विहारे ठपेत्वा तहं तहं विचरित्वा गमनकाले विस्सरित्वा गतत्ता ‘‘विस्सरितं मया, तिट्ठ अय्ये आहरिस्सामी’’ति निवत्तितुकामा अहोसि. विसाखा ‘‘सचे जे विहारे ठपेत्वा विस्सरितं, तस्स विहारस्सेव अत्थाय तं परिच्चजिस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेन्ती ‘‘विहारं, भन्ते, कारेस्सामि, अधिवासेतु मे भगवा अनुकम्पं उपादाया’’ति आह. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.
सा तं पिळन्धनं सतसहस्साधिकनवकोटिअग्घनकं विस्सज्जेत्वा आयस्मता महामोग्गल्लानेन नवकम्माधिट्ठायकेन सुविभत्तभित्तिथम्भतुलागोपानसिकण्णिकद्वारबाहवातपान सोपानादिगेहावयवं मनोहरं सुविकप्पितकट्ठकम्मरमणीयं सुपरिकम्मकतसुधाकम्मं मनुञ्ञं सुविरचितमालाकम्मलताकम्मादिचित्तकम्मविचित्तं सुपरिनिट्ठितमणिकुट्टिम सदिसभूमितलं देवविमानसदिसं हेट्ठाभूमियं पञ्च गब्भसतानि, उपरिभूमियं पञ्च गब्भसतानीति गब्भसहस्सपटिमण्डितं बुद्धस्स भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च वसनानुच्छविकं महन्तं पासादं तस्स परिवारपासादसहस्सञ्च तेसं परिवारभावेन कुटिमण्डपचङ्कमनादीनि च कारेन्ती नवहि मासेहि विहारं निट्ठापेसि. परिनिट्ठिते च विहारे नवहेव हिरञ्ञकोटीहि विहारमहं कारेन्ती पञ्चमत्तेहि सहायिकासतेहि सद्धिं पासादं अभिरुहित्वा तस्स सम्पत्तिं दिस्वा सोमनस्सजाता सहायिका आह ‘‘इमं एवरूपं पासादं कारेन्तिया यं मया पुञ्ञं पसुतं, तं अनुमोदथ, पत्तिदानं वो दम्मी’’ति. ‘‘अहो साधु अहो साधू’’ति पसन्नचित्ता सब्बापि अनुमोदिंसु.
तत्थ अञ्ञतरा उपासिका विसेसतो तं पत्तिदानं मनसाकासि. सा न चिरस्सेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तस्सा पुञ्ञानुभावेन अनेककूटागारपाकारउय्यानपोक्खरणिआदिपटिमण्डितं सोळसयोजनायामवित्थारब्बेधं अत्तनो पभाय योजनसतं फरन्तं आकासचारिं महन्तं विमानं पातुरहोसि. सा गच्छन्तीपि अच्छरासहस्सपरिवारा सह विमानेन गच्छति. विसाखा पन महाउपासिका विपुलपरिच्चागताय सद्धासम्पत्तिया च निम्मानरतीसु निब्बत्तित्वा सुनिम्मितदेवराजस्स अग्गमहेसिभावं सम्पापुणि. अथायस्मा अनुरुद्धो देवचारिकं चरन्तो तं विसाखाय सहायिकं तावतिंसभवने उप्पन्नं दिस्वा –
७२९. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.
७३०. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;
दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा.
७३१. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;
दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा.
७३२. ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना;
तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.
७३३. ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता;
तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.
७३४. ‘‘यापि ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा;
वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्जूसको यथा.
७३५. ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –
इमाहि गाथाहि पुच्छि. सापि तस्स एवं ब्याकासि –
७३६. ‘‘सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारं;
तत्थप्पसन्ना अहमानुमोदिं, दिस्वा अगारञ्च पियञ्च मेतं.
७३७. ‘‘तायेव मे सुद्धनुमोदनाय, लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यं;
समन्ततो सोळसयोजनानि, वेहायसं गच्छति इद्धिया मम.
७३८. ‘‘कूटागारा निवेसा मे, विभत्ता भागसो मिता;
दद्दल्लमाना आभन्ति, समन्ता सतयोजनं.
७३९. ‘‘पोक्खरञ्ञो च मे एत्थ, पुथुलोमनिसेविता;
अच्छोदका विप्पसन्ना, सोण्णवालुकसन्थता.
७४०. ‘‘नानापदुमसञ्छन्ना, पुण्डरीकसमोतता;
सुरभी सम्पवायन्ति, मनुञ्ञा मालुतेरिता.
७४१. ‘‘जम्बुयो पनसा ताला, नाळिकेरवनानि च;
अन्तोनिवेसने जाता, नानारुक्खा अरोपिमा.
७४२. ‘‘नानातूरियसङ्घुट्ठं, अच्छरागणघोसितं;
योपि मं सुपिने पस्से, सोपि वित्तो सिया नरो.
७४३. ‘‘एतादिसं अब्भुतदस्सनेय्यं, विमानं सब्बसो पभं;
मम कम्मे हि निब्बत्तं, अलं पुञ्ञानि कातवे’’ति.
७३६. तत्थ सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारन्ति भन्ते अनुरुद्ध, सावत्थिया समीपे पाचीनपस्से मय्हं मम सक्खी सहायिका विसाखा महाउपासिका आगतागतं चातुद्दिसं भिक्खुसङ्घं उद्दिस्स नवहिरञ्ञकोटिपरिच्चागेन पुब्बारामं नाम महन्तं विहारं कारेसि. तत्थप्पसन्ना अहमानुमोदिन्ति तस्मिं विहारे कतपरियोसिते सङ्घस्स निय्यादियमाने ताय कते पत्तिदाने ‘‘अहो ठाने वत परिच्चागो कतो’’ति पसन्ना रतनत्तये कम्मफले च सञ्जातपसादा अहं अनुमोदिं. वत्थुवसेन तस्सा अनुमोदनाय उळारभावं दस्सेतुं ‘‘दिस्वा अगारञ्च पियञ्च मेत’’न्ति आह. सहस्सगब्भं अतिविय रमणीयं देवविमानसदिसं तञ्च अगारं महन्तं पासादं पियञ्च मे बुद्धप्पमुखं सङ्घं उद्दिस्स तादिसं महन्तं धनपरिच्चागं दिस्वा अनुमोदिन्ति योजना.
७३७. तायेव मे सुद्धनुमोदनायाति यथावुत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागाभावेन सुद्धाय केवलाय अनुमोदनायेव. लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यन्ति मय्हं पुब्बे ईदिसस्स अभूतपुब्बताय अब्भुतं समन्तभद्दकभावेन अतिविय सुरूपताय च दस्सनेय्यं इमं विमानं लद्धं अधिगतं. एवं तस्स विमानस्स अभिरूपतं दस्सेत्वा इदानि पमाणमहत्तं पभावमहत्तं उपभोगवत्थुमहत्तञ्च दस्सेतुं ‘‘समन्ततो सोळसयोजनानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इद्धिया ममाति मम पुञ्ञिद्धिया.
७३९. पोक्खरञ्ञोति पोक्खरणियो. पुथुलोमनिसेविताति दिब्बमच्छेहि उपसेविता.
७४०. नानापदुमसञ्छन्नाति सतपत्तसहस्सपत्तादिभेदेहि नानाविधेहि रत्तपदुमेहि रत्तकमलेहि च सञ्छादिता. पुण्डरीकसमोतताति नानाविधेहि सेतकमलेहि समन्ततो अवतता, नानारुक्खा अरोपिमा सुरभी सम्पवायन्तीति योजना.
७४२. सोपीति सो सुपिनदस्सावीपि. वित्तोति तुट्ठो.
७४३. सब्बसो पभन्ति समन्ततो ओभासमानं. कम्मे हीति कम्मनिमित्तं. हीति निपातमत्तं. चेतनानं वा अपरापरुप्पत्तिया बहुभावतो ‘‘कम्मेही’’ति वुत्तं. अलन्ति युत्तं. कातवेति कातुं.
इदानि थेरो विसाखाय निब्बत्तट्ठानं कथापेतुकामो इमं गाथमाह –
७४४. ‘‘तायेव ते सुद्धनुमोदनाय,
लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यं;
या चेव सा दानमदासि नारी,
तस्सा गतिं ब्रूहि कुहिं उप्पन्ना सा’’ति.
७४४. तत्थ या चेव सा दानमदासि नारीति यस्स दानस्स अनुमोदनाय त्वं ईदिसं सम्पत्तिं पटिलभि, तं दानं या चेव सा नारी अदासीति विसाखं महाउपासिकं सन्धाय वदति. ताय एव देवताय तस्सा सम्पत्तिं कथापेतुकामो आह ‘‘तस्सा गतिं ब्रूहि कुहिं उप्पन्ना सा’’ति. तस्सा गतिन्ति ताय निब्बत्तदेवगतिं.
इदानि थेरेन पुच्छितमत्थं दस्सेन्ती आह –
७४५. ‘‘या सा अहु मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारं;
विञ्ञातधम्मा सा अदासि दानं, उप्पन्ना निम्मानरतीसु देवेसु.
७४६. ‘‘पजापती तस्स सुनिम्मितस्स,
अचिन्तियो कम्मविपाक तस्सा;
यमेतं पुच्छसि ‘कुहिं उप्पन्ना सा’ति,
तं ते वियाकासिं अनञ्ञथा अह’’न्ति.
७४५. तत्थ विञ्ञातधम्माति विञ्ञातसासनधम्मा, पटिविद्धचतुसच्चधम्माति अत्थो.
७४६. सुनिम्मितस्साति सुनिम्मितस्स देवराजस्स. अचिन्तियो कम्मविपाक तस्साति विभत्तिलोपं कत्वा निद्देसो, तस्सा मम सखिया निब्बानरतीसु निब्बत्ताय कम्मविपाको पुञ्ञकम्मस्स विपाकभूता दिब्बसम्पत्ति अचिन्तिया अप्पमेय्याति अत्थो. अनञ्ञथाति अविपरीतं यथासभावतो. कथं पनायं तस्सा सम्पत्तिं अञ्ञासीति? सुभद्दा विय भद्दाय, विसाखापि देवधीता इमिस्सा सन्तिकं अगमासि.
इदानि देवधीता थेरं अञ्ञेसम्पि दानसमादपने नियोजेन्ती इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि –
७४७. ‘‘तेनहञ्ञेपि समादपेथ, सङ्घस्स दानानि ददाथ वित्ता;
धम्मञ्च सुणाथ पसन्नमानसा, सुदुल्लभो लद्धो मनुस्सलाभो.
७४८. ‘‘यं मग्गं मग्गाधिपती अदेसयि, ब्रह्मस्सरो कञ्चनसन्निभत्तचो;
सङ्घस्स दानानि ददाथ वित्ता, महप्फला यत्थ भवन्ति दक्खिणा.
७४९. ‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था, चत्तारि एतानि युगानि होन्ति;
ते दक्खिणेय्या सुगतस्स सावका, एतेसु दिन्नानि महप्फलानि.
७५०. ‘‘चत्तारो च पटिपन्ना, चत्तारो च फले ठिता;
एस सङ्घो उजुभूतो, पञ्ञासीलसमाहितो.
७५१. ‘‘यजमानानं मनुस्सानं, पुञ्ञपेक्खान पाणिनं;
करोतं ओपधिकं पुञ्ञं, सङ्घे दिन्नं महप्फलं.
७५२. ‘‘एसो हि सङ्घो विपुलो महग्गतो, एसप्पमेय्यो उदधीव सागरो;
एते हि सेट्ठा नरवीरसावका, पभङ्करा धम्ममुदीरयन्ति.
७५३. ‘‘तेसं सुदिन्नं सुहुतं सुयिट्ठं, ये सङ्घमुद्दिस्स ददन्ति दानं;
सा दक्खिणा सङ्घगता पतिट्ठिता, महप्फला लोकविदून वण्णिता.
७५४. ‘‘एतादिसं यञ्ञमनुस्सरन्ता, ये वेदजाता विचरन्ति लोके;
विनेय्य मच्छेरमलं समूलं, अनिन्दिता सग्गमुपेन्ति ठान’’न्ति.
७४७. तत्थ तेनहञ्ञेपीति तेनहि अञ्ञेपि. तेनाति च तेन कारणेन, हीति निपातमत्तं. ‘‘समादपेथा’’ति वत्वा समादपनाकारं दस्सेतुं ‘‘सङ्घस्स दानानि ददाथा’’तिआदि वुत्तं. अट्ठहि अक्खणेहि वज्जितं मनुस्सभावं सन्धायाह ‘‘सुदुल्लभो लद्धो मनुस्सलाभो’’ति. तत्थ अट्ठ अक्खणा नाम तयो अपाया अरूपा असञ्ञसत्ता पच्चन्तदेसो इन्द्रियानं वेकल्लं नियतमिच्छादिट्ठिकता अपातुभावो बुद्धस्साति.
७४८. यं मग्गन्ति यं खेत्तविसेसे कतं दानं, तं एकन्तेन सुगतिसम्पापनतो सुगतिगामिमग्गं अपायमग्गतो जग्घमग्गादितो च अतिविय सेट्ठभावेन मग्गाधिपन्ति कत्वा. दानम्पि हि सद्धाहिरियो विय ‘‘देवलोकगामिमग्गो’’ति वुच्चति. यथाह –
‘‘सद्धा हिरियं कुसलञ्च दानं, धम्मा एते सप्पुरिसानुयाता;
एतञ्हि मग्गं दिवियं वदन्ति, एतेन हि गच्छति देवलोक’’न्ति.(अ. नि. ८.३२; कथा. ४८०);
‘‘मग्गाधिपती’’ति वा पाठो, तस्स अरियमग्गेन सदेवकस्स लोकस्स अधिपतिभूतो सत्थाति अत्थो दट्ठब्बो. सङ्घस्स दानानि ददाथातिआदिना पुनपि दक्खिणेय्येसु दानसंविभागे नियोजेन्ती आह.
७४९. इदानि तं दक्खिणेय्यं अरियसङ्घं सरूपतो दस्सेन्ती ‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था’’ति गाथमाह. तत्थ येति अनियमितनिद्देसो. पुग्गलाति सत्ता. अट्ठाति तेसं गणनपरिच्छेदो. ते हि चत्तारो च पटिपन्ना चत्तारो च फले ठिताति अट्ठ होन्ति. सतं पसत्थाति सप्पुरिसेहि बुद्धपच्चेकबुद्धसावकेहि अञ्ञेहि च देवमनुस्सेहि पस्सत्था. कस्मा? सहजातसीलादिगुणयोगतो. तेसञ्हि चम्पकबकुलकुसुमादीनं विय सहजातवण्णगन्धादयो सहजातसीलसमाधिआदयो गुणा, तेन ते वण्णगन्धादिसम्पन्नानि विय पुप्फानि देवमनुस्सानं सतं पिया मनापा पासंसिया च होन्ति. तेन वुत्तं ‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था’’ति. ते पन सङ्खेपतो सोतापत्तिमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगं, एवं याव अरहत्तमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगन्ति चत्तारि युगानि होन्ति. तेनाह ‘‘चत्तारि एतानि युगानि होन्ति ते दक्खिणेय्या’’ति. तेति पुब्बे अनियमतो उद्दिट्ठानं नियमेत्वा दस्सनं. ते हि सब्बेपि कम्मं कम्मफलञ्च सद्दहित्वा दातब्बदेय्यधम्मसङ्खातं दक्खिणं अरहन्तीति दक्खिणेय्या गुणविसेसयोगेन दानस्स महप्फलभावसाधनतो. सुगतस्स सावकाति सम्मासम्बुद्धस्स धम्मसवनन्ते अरियाय जातिया जातताय तं धम्मं सुणन्तीति सावका. एतेसु दिन्नानि महप्फलानीति एतेसु सुगतस्स सावकेसु अप्पकानिपि दानानि दिन्नानि पटिग्गाहकतो दक्खिणाविसुद्धिया महप्फलानि होन्ति. तेनाह भगवा ‘‘यावता, भिक्खवे, सङ्घा वा गणा वा, तथागतसावकसङ्घो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदि (अ. नि. ४.३४; ५.३२; इतिवु. ९०).
७५०. चत्तारो च पटिपन्नातिआदि हेट्ठा वुत्तत्थमेव.
इध पन आयस्मा अनुरुद्धो अत्तना देवताय च वुत्तमत्थं मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.
विहारविमानवण्णना निट्ठिता.