१२. रज्जुमालाविमानवण्णना

अभिक्कन्तेन वण्णेनाति रज्जुमालाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन गयागामके अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स धीता तस्मिंयेव गामे एकस्स ब्राह्मणकुमारस्स दिन्ना पतिकुलं गता, तस्मिं गेहे इस्सरियं वत्तेन्ती तिट्ठति. सा तस्मिं गेहे दासिया धीतरं दिस्वा न सहति. दिट्ठकालतो पट्ठाय कोधेन तटतटायमाना अक्कोसति परिभासति, खटकञ्चस्सा देति. यदा पन सा वयप्पत्तिया किच्चसमत्था जाता, तदा नं जण्णुकप्परमुट्ठीहि पहरतेव यथा तं पुरिमजातीसु बद्धाघाता.

सा किर दासी कस्सपदसबलस्स काले तस्सा सामिनी अहोसि, इतरा दासी. सा तं लेड्डुदण्डादीहि मुट्ठिआदीहि च अभिण्हं अभिहनति. सा तेन निब्बिन्ना यथाबलं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा ‘‘अनागते अहं सामिनी हुत्वा इमिस्सा उपरि इस्सरियं वत्तेय्य’’न्ति पत्थनं ठपेसि. अथ सा दासी ततो चुता अपरापरं संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे वुत्तनयेन गयागामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा पतिकुलं गता, इतरापि तस्सा दासी अहोसि. एवं बद्धाघातताय सा तं विहेठेति.

एवं विहेठेन्ती अकारणेनेव केसेसु गहेत्वा हत्थेहि च पादेहि च सुहतं हनि. सा न्हापितसालं गन्त्वा खुरमुण्डं कारेत्वा अगमासि. सामिनी ‘‘किं जे दुट्ठदासि मुण्डनमत्तेन तव विप्पमोक्खो’’ति रज्जुं सीसे बन्धित्वा तत्थ नं गहेत्वा ओणमेत्वा घातेति, तस्सा तञ्च रज्जुं अपनेतुं न देति. ततो पट्ठाय दासिया ‘‘रज्जुमाला’’ति नामं अहोसि.

अथेकदिवसं सत्था पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो रज्जुमालाय सोतापत्तिफलूपनिस्सयं, तस्सा च ब्राह्मणिया सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठानं दिस्वा अरञ्ञं पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तो. रज्जुमालापि खो दिवसे दिवसे ताय तथा विहेठियमाना ‘‘किं मे इमिना दुज्जीवितेना’’ति निब्बिन्नरूपा जीविते मरितुकामा घटं गहेत्वा उदकतित्थं गच्छन्ती विय गेहतो निक्खन्ता अनुक्कमेन वनं पविसित्वा भगवतो निसिन्नरुक्खस्स अविदूरे अञ्ञतरस्स रुक्खस्स साखाय रज्जुं बन्धित्वा पासं कत्वा उब्बन्धितुकामा इतो चितो च ओलोकेन्ती अद्दस भगवन्तं तत्थ निसिन्नं पासादिकं पसादनीयं उत्तमदमथसमथमनुप्पत्तं छब्बण्णबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तं. दिस्वा बुद्धगारवेन आकड्ढियमानहदया ‘‘किं नु खो भगवा मादिसानम्पि धम्मं देसेति, यमहं सुत्वा इतो दुज्जीविततो मुच्चेय्य’’न्ति चिन्तेसि.

अथ भगवा तस्सा चित्ताचारं ओलोकेत्वा ‘‘रज्जुमाले’’ति आह. सा तं सुत्वा अमतेन विय अभिसित्ता पीतिया निरन्तरं फुट्ठा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. तस्सा भगवा अनुपुब्बिकथानुपुब्बकं चतुसच्चकथं कथेसि, सा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्था ‘‘वट्टति एत्तको रज्जुमालाय अनुग्गहो, इदानेसा केनचि अप्पधंसिया जाता’’ति अरञ्ञतो निक्खमित्वा गामस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. रज्जुमालापि अत्तानं विनिपातेतुं अभब्बताय खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नताय च ‘‘ब्राह्मणी मं हनतु वा विहेठेतु वा यं वा तं वा करोतू’’ति घटेन उदकं गहेत्वा गेहं अगमासि. सामिको गेहद्वारे ठितो तं दिस्वा ‘‘त्वं अज्ज उदकतित्थं गता चिरायित्वा आगता, मुखवण्णो च ते अतिविय विप्पसन्नो, त्वञ्च अञ्ञेन आकारेन उपट्ठासि, किं एत’’न्ति पुच्छि. सा तस्स तं पवत्तिं आचिक्खि.

ब्राह्मणो तस्सा वचनं सुत्वा तुस्सित्वा गेहं गन्त्वा रज्जुमालाय उपरि ‘‘तया न किञ्चि कातब्ब’’न्ति सुणिसाय वत्वा तुट्ठमानसो सीघतरं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा सादरेन कतपटिसन्थारो सत्थारं निमन्तेत्वा अत्तनो गेहं आनेत्वा पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं उपसङ्कमित्वा एकमन्तं निसीदि, सुणिसापिस्स उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. गयागामवासिनोपि ब्राह्मणगहपतिका तं पवत्तिं सुत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अप्पेकच्चे अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्चे सम्मोदनीयं कत्वा एकमन्तं निसीदिंसु.

सत्था रज्जुमालाय तस्सा च ब्राह्मणिया पुरिमजातीसु कतकम्मं वित्थारतो कथेत्वा सम्पत्तपरिसाय अनुरूपं धम्मं देसेसि. तं सुत्वा ब्राह्मणी च महाजनो च तत्थ सन्निपतितो सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठहि. सत्था आसना उट्ठहित्वा सावत्थिमेव अगमासि. ब्राह्मणो रज्जुमालं धीतुट्ठाने ठपेसि. तस्स सुणिसा रज्जुमालं पियचक्खूहि ओलोकेन्ती यावजीवं मनापेनेव सिनेहेन परिहरि. रज्जुमाला अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्चस्सा परिवारो अहोसि. सा सट्ठिसकटभारप्पमाणेहि दिब्बाभरणेहि पटिमण्डितत्तभावा अच्छरासहस्सपरिवुत्ता नन्दनवनादीसु महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमाना पमुदितमना विचरति. अथायस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं गतो तं महन्तेन दिब्बानुभावेन महतिया देविद्धिया विज्जोतमानं दिस्वा ताय कतकम्मं इमाहि गाथाहि पुच्छि.

८२६. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;

हत्थे पादे च विग्गय्ह, नच्चसि सुप्पवादिते.

८२७. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;

दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा.

८२८. ‘‘तस्सा ते नच्चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो;

दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा.

८२९. ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना;

तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.

८३०. ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता;

तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.

८३१. ‘‘यापि ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा;

वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्जूसको यथा.

८३२. ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं;

देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति.

८२६. तत्थ हत्थे पादे च विग्गय्हाति हत्थे च पादे च विविधेहि आकारेहि गहेत्वा, पुप्फमुट्ठिपुप्फञ्जलिआदिभेदस्स साखाभिनयस्स दस्सनवसेन विविधेहि आकारेहि हत्थे, च, समपादादीनम्पि ठानविसेसानं दस्सनवसेन विविधेहि आकारेहि पादे च उपादियित्वाति अत्थो. च-सद्देन साखाभिनयं सङ्गण्हाति. नच्चसीति नटसि. या त्वन्ति या वुत्तनयवसेन नच्चं करोसीति अत्थो. सुप्पवादितेति सुन्दरे पवज्जने सति तव नच्चस्स अनुरूपवसेन वीणावंसमुदिङ्गताळादिके वादियमाने, पञ्चङ्गिके तूरिये पग्गय्हमानेति अत्थो. सेसं हेट्ठाविमाने वुत्तनयमेव.

एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता अत्तनो पुरिमजातिआदिं इमाहि गाथाहि ब्याकासि –

८३३. ‘‘दासी अहं पुरे आसिं, गयायं ब्राह्मणस्सहं;

अप्पपुञ्ञा अलक्खिका, रज्जुमालाति मं विदुं.

८३४. ‘‘अक्कोसानं वधानञ्च, तज्जनाय च उग्गता;

कुटं गहेत्वा निक्खम्म, अगञ्छिं उदहारिया.

८३५. ‘‘विपथे कुटं निक्खिपित्वा, वनसण्डं उपागमिं;

‘इधेवाहं मरिस्सामि, को अत्थो जीवितेन मे’.

८३६. ‘‘दळ्हं पासं करित्वान, आसुम्भित्वान पादपे;

ततो दिसा विलोकेसिं, ‘को नु खो वनमस्सितो’.

८३७. ‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, सब्बलोकहितं मुनिं;

निसिन्नं रुक्खमूलस्मिं, झायन्तं अकुतोभयं.

८३८. ‘‘तस्सा मे अहु संवेगो, अब्भुतो लोमहंसनो;

‘को नु खो वनमस्सितो, मनुस्सो उदाहु देवता’.

८३९. ‘‘पासादिकं पसादनीयं, वना निब्बनमागतं;

दिस्वा मनो मे पसीदि, नायं यादिसकीदिसो.

८४०. ‘‘गुत्तिन्द्रियो झानरतो, अबहिग्गतमानसो;

हितो सब्बस्स लोकस्स, बुद्धो अयं भविस्सति.

८४१. ‘‘भयभेरवो दुरासदो, सीहोव गुहमस्सितो;

दुल्लभायं दस्सनाय, पुप्फं ओदुम्बरं यथा.

८४२. ‘‘सो मं मुदूहि वाचाहि, आलपित्वा तथागतो;

रज्जुमालेति मंवोच, सरणं गच्छ तथागतं.

८४३. ‘‘ताहं गिरं सुणित्वान, नेलं अत्थवतिं सुचिं;

सण्हं मुदुञ्च वग्गुञ्च, सब्बसोकापनूदनं.

८४४. ‘‘कल्लचित्तञ्च मं ञत्वा, पसन्नं सुद्धमानसं;

हितो सब्बस्स लोकस्स, अनुसासि तथागतो.

८४५. ‘‘इदं दुक्खन्ति मंवोच, अयं दुक्खस्स सम्भवो;

दुक्खनिरोधो मग्गो च, अञ्जसो अमतोगधो.

८४६. ‘‘अनुकम्पकस्स कुसलस्स, ओवादम्हि अहं ठिता;

अज्झगा अमतं सन्तिं, निब्बानं पदमच्चुतं.

८४७. ‘‘साहं अवट्ठितापेमा, दस्सने अविकम्पिनी;

मूलजाताय सद्धाय, धीता बुद्धस्स ओरसा.

८४८. ‘‘साहं रमामि कीळामि, मोदामि अकुतोभया;

दिब्बमालं धारयामि, पिवामि मधुमद्दवं.

८४९. ‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे;

आळम्बो गग्गरो भीमो, साधुवादी च संसयो.

८५०. ‘‘पोक्खरो च सुफस्सो च, विणामोक्खा च नारियो;

नन्दा चेव सुनन्दा च, सोणदिन्ना सुचिम्हिता.

८५१. ‘‘अलम्बुसा मिस्सकेसी च, पुण्डरीकातिदारुणी;

एणीफस्सा सुफस्सा च, सुभद्दा मुदुवादिनी.

८५२. ‘‘एता चञ्ञा च सेय्यासे, अच्छरानं पबोधिका;

ता मं कालेनुपागन्त्वा, अभिभासन्ति देवता.

८५३. ‘‘हन्द नच्चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे;

नयिदं अकतपुञ्ञानं, कतपुञ्ञानमेविदं.

८५४. ‘‘असोकं नन्दनं रम्मं, तिदसानं महावनं;

सुखं अकतपुञ्ञानं, इध नत्थि परत्थ च.

८५५. ‘‘सुखञ्च कतपुञ्ञानं, इध चेव परत्थ च;

तेसं सहब्यकामानं, कत्तब्बं कुसलं बहुं;

कतपुञ्ञा हि मोदन्ति, सग्गे भोगसमङ्गिनो.

८५६. ‘‘बहूनं वत अत्थाय, उप्पज्जन्ति तथागता;

दक्खिणेय्या मनुस्सानं, पुञ्ञक्खेत्तानमाकरा;

यत्थ कारं करित्वान, सग्गे मोदन्ति दायका’’ति.

८३३. तत्थ दासी अहं पुरे आसिन्ति पुरे पुरिमजातियं अहं अन्तोजाता दासी अहोसिं. तत्थ कस्साति आह ‘‘गयायं ब्राह्मणस्सह’’न्ति, गयानामके गामे अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स. हन्ति निपातमत्तं. अप्पपुञ्ञाति मन्दभाग्या अपुञ्ञा. अलक्खिकाति निस्सिरिका कालकण्णी. रज्जुमालाति मं विदुन्ति, केसे गहेत्वा आकड्ढनपरिकड्ढनदुक्खेन मुण्डके कते पुनपि तदत्थमेव सीसे दळ्हं बन्धित्वा ठपितरज्जुकुण्डलकवसेन ‘‘रज्जुमाला’’ति मं मनुस्सा जानिंसु.

८३४. वधानन्ति ताळनानं. तज्जनायाति भयसंतज्जनेन. उग्गताति उग्गताय दोमनस्सुप्पत्तिया. उदहारियाति उदकहारिका, उदकं आहरन्ती विय हुत्वाति अधिप्पायो.

८३५. विपथेति अपथे, मग्गतो अपक्कमित्वाति अत्थो. क्वत्थोति को अत्थो. सोयेव वा पाठो.

८३६. दळ्हं पासं करित्वानाति बन्धनपासं थिरं अच्छिज्जनकं कत्वा. आसुम्भित्वान पादपेति विटपे लग्गनवसेन पादपे रुक्खे खिपित्वा. ततो दिसा विलोकेसिं, को नु खो वनमस्सितोति इमं वनं पविसनवसेन अस्सितो नु खो कोचि अत्थि, यतो मे मरणन्तरायो सियाति अधिप्पायो.

८३७. सम्बुद्धन्तिआदि तदा तस्सा तादिसे निच्छये असतिपि सभाववसेन वुत्तं. तस्सत्थो – सयमेव सम्मदेव च सब्बस्सापि बुज्झितब्बस्स बुद्धत्ता सम्बुद्धं, महाकरुणायोगेन हीनादिभेदभिन्नस्स सब्बस्सापि लोकस्स एकन्तहितत्ता सब्बलोकहितं, उभयलोकं मुननतो मुनिं, निसज्जावसेन किलेसाभिसङ्खारेहि ठाना चावनाभावेन च निसिन्नं, आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन च झायन्तं, बोधिमूलेयेव भयहेतूनं समुच्छिन्नत्ता कुतोचिपि भयाभावतो अकुतोभयन्ति वेदितब्बं.

८३८. संवेगो नाम सहोत्तप्पं ञाणं, सो तस्सा भगवतो दस्सनेन उप्पज्जि. तेनाह ‘‘तस्सा मे अहु संवेगो’’ति.

८३९. पासादिकन्ति पसादावहं, द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभाकेतुमालालङ्कताय समन्तपासादिकाय अत्तनो सरीरसोभासम्पत्तिया रूपकायदस्सनब्यावटस्स जनस्स साधुभावतो पसादसंवड्ढनन्ति अत्थो. पसादनीयन्ति दसबल-चतुवेसारज्जछअसाधारणञाण-अट्ठारसावेणिक-बुद्धधम्मपभुतिअपरिमाणगुणसमन्नागताय धम्मकायसम्पत्तिया सरिक्खकजनस्स पसीदितब्बयुत्तं, पासादिकन्ति अत्थो. वनाति किलेसवनतो अपक्कमित्वा. निब्बनमागतन्ति नित्तण्हभावं निब्बानमेव उपगतं अधिगतं. यादिसकीदिसोति यो वा सो वा, पचुरजनोति अत्थो.

८४०-४१. मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं अग्गमग्गगोपनाय गोपितत्ता गुत्तिन्द्रियो. अग्गफलज्झानाभिरतिया झानरतो. ततो एव बहिभूतेहि रूपादिआरम्मणेहि अपक्कमित्वा विसयज्झत्ते निब्बाने च ओगाळ्हचित्तताय अबहिग्गतमानसो. मिच्छागाहमोचनभयेन विपल्लासवन्तेहि मिच्छादिट्ठिकेहि भायितब्बतो तेसञ्च भयजननतो भयभेरवो. पयोगासयविपन्नेहि अनुपगमनीयतो च केनचिपि अनासादनीयतो च दुरासदो. दुल्लभायन्ति दुल्लभो अयं. दस्सनायाति दट्ठुम्पि. पुप्फं ओदुम्बरं यथाति यथा नाम उदुम्बरे भवं पुप्फं दुल्लभदस्सनं, कदाचिदेव भवेय्य, न वा भवेय्य, एवं ईदिसस्स उत्तमपुग्गलस्साति अत्थो.

८४२. सो तथागतो मुदूहि वाचाहि सण्हाय वाचाय ‘‘रज्जुमाले’’ति मं आलपित्वा आमन्तेत्वा सरणं गच्छ तथागतन्ति ‘‘तथा आगतो’’तिआदिना तथागतं सम्मासम्बुद्धं सरणं गच्छाति मं अवोच अभासीति योजना.

८४३-४. ताहन्ति तं अहं. गिरन्ति वाचं. नेलन्ति निद्दोसं. अत्थवतिन्ति अत्थयुत्तं सात्थं, एकन्तहितं वा. वचीसोचेय्यताय सुचिं. अकक्खळताय सण्हं. वेनेय्यानं मुदुभावकरत्ता मुदु. सवनीयभावेन वग्गुं. सब्बसोकापनूदनन्ति ञातिब्यसनादिवसेन उप्पज्जनकस्स सब्बस्सापि सोकस्स विनोदनं गिरं सुत्वान पसन्नचित्ता अहोसिन्ति सम्बन्धो. सब्बमेतं दानकथं आदिं कत्वा उस्सक्कित्वा नेक्खम्मे आनिसंसं विभावनवसेन पवत्तितं भगवतो अनुपुब्बिकथं सन्धाय वदति. तेनेवाह ‘‘कल्लचित्तञ्च मं ञत्वा’’तिआदि.

तत्थ कल्लचित्तन्ति कम्मनियचित्तं, हेट्ठा पवत्तितदेसनाय अस्सद्धियादीनं चित्तदोसानं विगतत्ता उपरिदेसनाय भाजनभावूपगमनेन कम्मक्खमचित्तं, भावनाकम्मस्स योग्गचित्तन्ति अत्थो. तेनेवाह ‘‘पसन्नं सुद्धमानस’’न्ति. तत्थ ‘‘पसन्न’’न्ति इमिना अस्सद्धियापगममाह, ‘‘सुद्धमानस’’न्ति इमिना कामच्छन्दादिअपगमनेन मुदुचित्ततं उदग्गचित्ततञ्च दस्सेति. अनुसासीति ओवदि, सामुक्कंसिकाय धम्मदेसनाय सह उपायेन पवत्तिनिवत्तियो उपदिसीति अत्थो. तेनेवाह ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदि. अनुसासिताकारदस्सनञ्हेतं.

८४५. तत्थ इदं दुक्खन्ति मंवोचाति इदं तण्हावज्जं तेभूमकं धम्मजातं बाधकसभावत्ता कुच्छिकं हुत्वा तुच्छसभावत्ता तथत्ता च दुक्खं अरियसच्चन्ति मय्हं अभासि. अयं दुक्खस्स सम्भवोति अयं आमतण्हादिभेदा तण्हा यथावुत्तस्स दुक्खस्स सम्भवो पभवो उप्पत्ति हेतु समुदयो अरियसच्चन्ति. दुक्खनिरोधोति दुक्खस्स सन्तिभावो असङ्खतधातु निरोधो अरियसच्चन्ति. अन्तद्वयस्स परिवज्जनतो अञ्जसो निब्बानगामिनिपटिपदाभावतो अमतोगधो मग्गो अरियसच्चन्ति मं अवोचाति सम्बन्धो.

८४६. कुसलस्साति ओवाददाने वेनेय्यदमने छेकस्स, अप्पमादपटिपत्तिया वा मत्थकप्पत्तिया अनवज्जस्स. ओवादम्हि अहं ठिताति यथावुत्ते ओवादे अनुसिट्ठियं सिक्खात्तयपारिपूरिया सच्चपटिवेधेन अहं पतिट्ठिता. तेनाह ‘‘अज्झगा अमतं सन्तिं, निब्बानं पदमच्चुत’’न्ति, इदं ओवादे पतिट्ठानस्स कारणवचनं. या निच्चताय मरणाभावतो अमतं, सब्बदुक्खवूपसमताय सन्तिं, अधिगतानं अचवनहेतुताय अच्चुतं निब्बानं पदं अज्झगा अधिगञ्छि, सा एकंसेन सत्थु ओवादे पतिट्ठिता नामाति.

८४७. अवट्ठितापेमाति दळ्हभत्ती रतनत्तये निच्चलपसादसिनेहा. कस्मा? यस्मा दस्सने अविकम्पिनी, ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति एतस्मिं सम्मादस्सने अचला केनचि अचालनीया. केन पनेतं अविकम्पनन्ति आह ‘‘मूलजाताय सद्धाया’’ति. अयं ‘‘इतिपि सो भगवा अरह’’न्तिआदिना (म. नि. १.७४; सं. नि. ५.९९७; अ. नि. ९.२७) सम्मासम्बुद्धे, ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मा’तिआदिना तस्स धम्मे, ‘‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो’’तिआदिना तस्स सङ्घे च सच्चाभिसमयसङ्खातेन मूलेन जातमूला सद्धा, ताय अहं अविकम्पिनीति दस्सेति. ततो एव धीता बुद्धस्स ओरसाति सम्मासम्बुद्धस्स उरे वायामजनिताभिजातिताय ओरसपुत्ती.

८४८. साहं रमामीति सा अहं तदा अरियाय जातिया इदानि देवूपपत्तिया आगता मग्गरतिया फलरतिया च रमामि, कामगुणरतिया कीळामि, उभयेनापि मोदामि. अत्तानुवादभयादीनं अपगतत्ता अकुतोभया. मधुमद्दवन्ति मधुसङ्खातं मद्दवकरं, नच्चनगायनकालेसु सरीरस्स सरस्स च मुदुभावावहं गन्धपानं सन्धाय वदति.‘‘मधुमादव’’न्तिपि पठन्ति, आदवं यावदवं यावदेव दवत्थं मधुरं पिवामीति अत्थो.

८४९. पुञ्ञक्खेत्तानमाकराति सदेवकस्स लोकस्स पुञ्ञक्खेत्तभूतानं अरियानं मग्गफलट्ठानं अरियसङ्घस्स आकरा उप्पत्तिट्ठानं तथागता. यथाति यस्मिं पुञ्ञक्खेत्ते. सेसं वुत्तनयमेव.

अथायस्मा महामोग्गल्लानो अत्तना च देवताय च पवत्तितं इमं कथासल्लापं मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.

रज्जुमालाविमानवण्णना निट्ठिता.

इति परमत्थदीपनिया खुद्दक-अट्ठकथाय विमानवत्थुस्मिं

द्वादसवत्थुपटिमण्डितस्स चतुत्थस्स मञ्जिट्ठकवग्गस्स

अत्थवण्णना निट्ठिता.

निट्ठिता च इत्थिविमानवण्णना.