१. उळारविमानवण्णना

पारिच्छत्तकवग्गे उळारो ते यसो वण्णोति उळारविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन समयेन राजगहे आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स उपट्ठाककुले एका दारिका दानज्झासया दानसंविभागरता अहोसि. सा यं तस्मिं गेहे पुरेभत्तं खादनीयभोजनीयं उप्पज्जति, तत्थ अत्तना लद्धपटिवीसतो उपड्ढं देति, उपड्ढं अत्तना परिभुञ्जति, अदत्वा पन न भुञ्जति, दक्खिणेय्ये अपस्सन्तीपि ठपेत्वा दिट्ठकाले देति, याचकानम्पि देतियेव. अथस्सा माता ‘‘मम धीता दानज्झासया दानसंविभागरता’’ति हट्ठतुट्ठा तस्सा दिगुणं भागं देति. देन्ती च एकस्मिं भागे ताय संविभागे कते पुन अपरं देति, सा ततोपि संविभागं करोतियेव.

एवं गच्छन्ते काले तं वयप्पत्तं मातापितरो तस्मिंयेव नगरे अञ्ञतरस्मिं कुले कुमारस्स अदंसु. तं पन कुलं मिच्छादिट्ठिकं होति अस्सद्धं अप्पसन्नं. अथायस्मा महामोग्गल्लानो राजगहे सपदानं पिण्डाय चरमानो तस्सा दारिकाय ससुरस्स गेहद्वारे अट्ठासि. तं दिस्वा सा दारिका पसन्नचित्ता ‘‘पविसथ भन्ते’’ति पवेसेत्वा वन्दित्वा सस्सुया ठपितं पूवं तं अपस्सन्ती ‘‘तस्सा कथेत्वा अनुमोदापेस्सामी’’ति विस्सासेन गहेत्वा थेरस्स अदासि, थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. दारिका ‘‘तुम्हेहि ठपितं पूवं महामोग्गल्लानत्थेरस्स अदासि’’न्ति सस्सुया कथेसि. सा तं सुत्वा ‘‘किन्नामिदं पागब्भियं, अयं मम सन्तकं अनापुच्छित्वाव समणस्स अदासी’’ति तं कटतटायमाना कोधाभिभूता युत्तायुत्तं अचिन्तेन्ती पुरतो ठितं मुसलखण्डं गहेत्वा अंसकूटे पहरि. सा सुखुमालताय परिक्खीणायुकताय च तेनेव पहारेन बलवदुक्खाभिभूता हुत्वा कतिपाहेनेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तस्सा सतिपि अञ्ञस्मिं सुचरितकम्मे थेरस्स कतदानमेव सातिसयं हुत्वा उपट्ठासि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव गन्त्वा –

२८६. ‘‘उळारो ते यसो वण्णो, सब्बा ओभासते दिसा;

नारियो नच्चन्ति गायन्ति, देवपुत्ता अलङ्कता.

२८७. ‘‘मोदेन्ति परिवारेन्ति, तव पूजाय देवते;

सोवण्णानि विमानानि, तविमानि सुदस्सने.

२८८. ‘‘तुवंसि इस्सरा तेसं, सब्बकामसमिद्धिनी;

अभिजाता महन्तासि, देवकाये पमोदसि;

देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –

तीहि गाथाहि पुच्छि.

२८६. तत्थ यसोति परिवारो. वण्णोति वण्णनिभा सरीरोभासो. ‘‘उळारो’’ति पन विसेसेत्वा वुत्तत्ता तस्सा देवताय परिवारसम्पत्ति च वण्णसम्पत्ति च वुत्ता होति. तासु ‘‘उळारो ते वण्णो’’ति सङ्खेपतो वुत्तं वण्णसम्पत्तिं विसयवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘सब्बा ओभासते दिसा’’ति वत्वा ‘‘उळारो ते यसो’’ति वुत्तं परिवारसम्पत्तिं वत्थुवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘नारियो नच्चन्ती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बा ओभासते दिसाति सब्बासु दिसासु विज्जोतते, सब्बा वा दिसा ओभासयते, विज्जोतयतीति अत्थो. ‘‘ओभासते’’ति पदस्स ‘‘ओभासन्ते’’ति केचि वचनविपल्लासेन अत्थं वदन्ति, तेहि ‘‘वण्णेना’’ति विभत्ति विपरिणामेतब्बा. वण्णेनाति च हेतुम्हि करणवचनं, वण्णेन हेतुभूतेनाति अत्थो. ‘‘सब्बा दिसा’’ति च जातिवसेन दिसासामञ्ञे अपेक्खिते वचनविपल्लासेनपि पयोजनं नत्थि. नारियोति एत्थापि ‘‘अलङ्कता’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. देवपुत्ताति एत्थ च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. तेन नारियो देवपुत्ता चाति समुच्चयो वेदितब्बो.

२८७. मोदेन्तीति पमोदयन्ति. पूजायाति पूजनत्थं पूजानिमित्तं वा, नच्चन्ति गायन्तीति योजना. तविमानीति तव इमानि.

२८८. सब्बकामसमिद्धिनीति सब्बेहि पञ्चहि कामगुणेहि, सब्बेहि वा तया कामितेहि इच्छितेहि वत्थूहि समिद्धा. अभिजाताति सुजाता. महन्तासीति महती महानुभावा असि. देवकाये पमोदसीति इमस्मिं देवनिकाये दिब्बसम्पत्तिहेतुकेन परमेन पमोदनेन पमोदसि.

एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता तमत्थं विस्सज्जेसि –

२८९. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके;

दुस्सीलकुले सुणिसा अहोसिं, अस्सद्धेसु कदरियेसु अहं.

२९०. ‘‘सद्धा सीलेन सम्पन्ना, संविभागरता सदा;

पिण्डाय चरमानस्स, अपूवं ते अदासहं.

२९१. ‘‘तदाहं सस्सुयाचिक्खिं, ‘समणो आगतो इध;

तस्स अदासहं पूवं, पसन्ना सेहि पाणिभि’.

२९२. ‘‘इतिस्सा सस्सु परिभासि, अविनीतासि त्वं वधु;

न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, ‘समणस्स ददामहं’.

२९३. ‘‘ततो मे सस्सु कुपिता, पहासि मुसलेन मं;

कूटङ्गच्छि अवधि मं, नासक्खिं जीवितुं चिरं.

२९४. ‘‘अहं कायस्स भेदा, विप्पमुत्ता ततो चुता;

देवानं तावतिंसानं, उपपन्ना सहब्यतं.

२९५. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…

वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.

२८९. तत्थ अस्सद्धेसूति रतनत्तयसद्धाय कम्मफलसद्धाय च अभावेन अस्सद्धेसु, थद्धमच्छरियताय कदरियेसु सस्सुआदीसु अहं सद्धा सीलेन सम्पन्ना अहोसिन्ति योजना.

२९०-१. अपूवन्ति कपल्लपूवं. तेति निपातमत्तं. सस्सुया आचिक्खिं गहितभावञापनत्थञ्च अनुमोदनत्थञ्चाति अधिप्पायो.

२९२. इतिस्साति एत्थ अस्साति निपातमत्तं. समणस्स ददामहन्ति अहं समणस्स अपूवं ददामीति. यस्मा न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, तस्मा त्वं वधु अविनीतासीति सस्सु परिभासीति योजना.

२९३. पहासीति पहरि. कूटङ्गच्छि अवधि मन्ति एत्थ कूटन्ति अंसकूटं वुत्तं पुरिमपदलोपेन, कूटमेव अङ्गन्ति कूटङ्गं, तं छिन्दतीति कूटङ्गच्छि. एवं कोधाभिभूता हुत्वा मं अवधि, मम अंसकूटं छिन्दि, तेनेव उपक्कमेन मतत्ता मं मारेसीति अत्थो. तेनाह ‘‘नासक्खिं जीवितुं चिर’’न्ति.

२९४. विप्पमुत्ताति ततो दुक्खतो सुट्ठु मुत्ता. सेसं वुत्तनयमेव.

उळारविमानवण्णना निट्ठिता.