३. पारिच्छत्तकवग्गो
१. उळारविमानवण्णना
पारिच्छत्तकवग्गे उळारो ते यसो वण्णोति उळारविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन समयेन राजगहे आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स उपट्ठाककुले एका दारिका दानज्झासया दानसंविभागरता अहोसि. सा यं तस्मिं गेहे पुरेभत्तं खादनीयभोजनीयं उप्पज्जति, तत्थ अत्तना लद्धपटिवीसतो उपड्ढं देति, उपड्ढं अत्तना परिभुञ्जति, अदत्वा पन न भुञ्जति, दक्खिणेय्ये अपस्सन्तीपि ठपेत्वा दिट्ठकाले देति, याचकानम्पि देतियेव. अथस्सा माता ‘‘मम धीता दानज्झासया दानसंविभागरता’’ति हट्ठतुट्ठा तस्सा दिगुणं भागं देति. देन्ती च एकस्मिं भागे ताय संविभागे कते पुन अपरं देति, सा ततोपि संविभागं करोतियेव.
एवं गच्छन्ते काले तं वयप्पत्तं मातापितरो तस्मिंयेव नगरे अञ्ञतरस्मिं कुले कुमारस्स अदंसु. तं पन कुलं मिच्छादिट्ठिकं होति अस्सद्धं अप्पसन्नं. अथायस्मा महामोग्गल्लानो राजगहे सपदानं पिण्डाय चरमानो तस्सा दारिकाय ससुरस्स गेहद्वारे अट्ठासि. तं दिस्वा सा दारिका पसन्नचित्ता ‘‘पविसथ भन्ते’’ति पवेसेत्वा वन्दित्वा सस्सुया ठपितं पूवं तं अपस्सन्ती ‘‘तस्सा कथेत्वा अनुमोदापेस्सामी’’ति विस्सासेन गहेत्वा थेरस्स अदासि, थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. दारिका ‘‘तुम्हेहि ठपितं पूवं महामोग्गल्लानत्थेरस्स अदासि’’न्ति सस्सुया कथेसि. सा तं सुत्वा ‘‘किन्नामिदं पागब्भियं, अयं मम सन्तकं अनापुच्छित्वाव समणस्स अदासी’’ति तं कटतटायमाना कोधाभिभूता युत्तायुत्तं अचिन्तेन्ती पुरतो ठितं मुसलखण्डं गहेत्वा अंसकूटे पहरि. सा सुखुमालताय परिक्खीणायुकताय च तेनेव पहारेन बलवदुक्खाभिभूता हुत्वा कतिपाहेनेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति. तस्सा सतिपि अञ्ञस्मिं सुचरितकम्मे थेरस्स कतदानमेव सातिसयं हुत्वा उपट्ठासि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव गन्त्वा –
२८६. ‘‘उळारो ते यसो वण्णो, सब्बा ओभासते दिसा;
नारियो नच्चन्ति गायन्ति, देवपुत्ता अलङ्कता.
२८७. ‘‘मोदेन्ति परिवारेन्ति, तव पूजाय देवते;
सोवण्णानि विमानानि, तविमानि सुदस्सने.
२८८. ‘‘तुवंसि इस्सरा तेसं, सब्बकामसमिद्धिनी;
अभिजाता महन्तासि, देवकाये पमोदसि;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –
तीहि गाथाहि पुच्छि.
२८६. तत्थ यसोति परिवारो. वण्णोति वण्णनिभा सरीरोभासो. ‘‘उळारो’’ति पन विसेसेत्वा वुत्तत्ता तस्सा देवताय परिवारसम्पत्ति च वण्णसम्पत्ति च वुत्ता होति. तासु ‘‘उळारो ते वण्णो’’ति सङ्खेपतो वुत्तं वण्णसम्पत्तिं विसयवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘सब्बा ओभासते दिसा’’ति वत्वा ‘‘उळारो ते यसो’’ति वुत्तं परिवारसम्पत्तिं वत्थुवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘नारियो नच्चन्ती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बा ओभासते दिसाति सब्बासु दिसासु विज्जोतते, सब्बा वा दिसा ओभासयते, विज्जोतयतीति अत्थो. ‘‘ओभासते’’ति पदस्स ‘‘ओभासन्ते’’ति केचि वचनविपल्लासेन अत्थं वदन्ति, तेहि ‘‘वण्णेना’’ति विभत्ति विपरिणामेतब्बा. वण्णेनाति च हेतुम्हि करणवचनं, वण्णेन हेतुभूतेनाति अत्थो. ‘‘सब्बा दिसा’’ति च जातिवसेन दिसासामञ्ञे अपेक्खिते वचनविपल्लासेनपि पयोजनं नत्थि. नारियोति एत्थापि ‘‘अलङ्कता’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. देवपुत्ताति एत्थ च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. तेन नारियो देवपुत्ता चाति समुच्चयो वेदितब्बो.
२८७. मोदेन्तीति पमोदयन्ति. पूजायाति पूजनत्थं पूजानिमित्तं वा, नच्चन्ति गायन्तीति योजना. तविमानीति तव इमानि.
२८८. सब्बकामसमिद्धिनीति सब्बेहि पञ्चहि कामगुणेहि, सब्बेहि वा तया कामितेहि इच्छितेहि वत्थूहि समिद्धा. अभिजाताति सुजाता. महन्तासीति महती महानुभावा असि. देवकाये पमोदसीति इमस्मिं देवनिकाये दिब्बसम्पत्तिहेतुकेन परमेन पमोदनेन पमोदसि.
एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता तमत्थं विस्सज्जेसि –
२८९. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके;
दुस्सीलकुले सुणिसा अहोसिं, अस्सद्धेसु कदरियेसु अहं.
२९०. ‘‘सद्धा सीलेन सम्पन्ना, संविभागरता सदा;
पिण्डाय चरमानस्स, अपूवं ते अदासहं.
२९१. ‘‘तदाहं सस्सुयाचिक्खिं, ‘समणो आगतो इध;
तस्स अदासहं पूवं, पसन्ना सेहि पाणिभि’.
२९२. ‘‘इतिस्सा सस्सु परिभासि, अविनीतासि त्वं वधु;
न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, ‘समणस्स ददामहं’.
२९३. ‘‘ततो मे सस्सु कुपिता, पहासि मुसलेन मं;
कूटङ्गच्छि अवधि मं, नासक्खिं जीवितुं चिरं.
२९४. ‘‘अहं कायस्स भेदा, विप्पमुत्ता ततो चुता;
देवानं तावतिंसानं, उपपन्ना सहब्यतं.
२९५. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…
वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
२८९. तत्थ अस्सद्धेसूति रतनत्तयसद्धाय कम्मफलसद्धाय च अभावेन अस्सद्धेसु, थद्धमच्छरियताय कदरियेसु सस्सुआदीसु अहं सद्धा सीलेन सम्पन्ना अहोसिन्ति योजना.
२९०-१. अपूवन्ति कपल्लपूवं. तेति निपातमत्तं. सस्सुया आचिक्खिं गहितभावञापनत्थञ्च अनुमोदनत्थञ्चाति अधिप्पायो.
२९२. इतिस्साति एत्थ अस्साति निपातमत्तं. समणस्स ददामहन्ति अहं समणस्स अपूवं ददामीति. यस्मा न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, तस्मा त्वं वधु अविनीतासीति सस्सु परिभासीति योजना.
२९३. पहासीति पहरि. कूटङ्गच्छि अवधि मन्ति एत्थ कूटन्ति अंसकूटं वुत्तं पुरिमपदलोपेन, कूटमेव अङ्गन्ति कूटङ्गं, तं छिन्दतीति कूटङ्गच्छि. एवं कोधाभिभूता हुत्वा मं अवधि, मम अंसकूटं छिन्दि, तेनेव उपक्कमेन मतत्ता मं मारेसीति अत्थो. तेनाह ‘‘नासक्खिं जीवितुं चिर’’न्ति.
२९४. विप्पमुत्ताति ततो दुक्खतो सुट्ठु मुत्ता. सेसं वुत्तनयमेव.
उळारविमानवण्णना निट्ठिता.
२. उच्छुदायिकाविमानवण्णना
ओभासयित्वा पथविं सदेवकन्ति उच्छुदायिकाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरतीतिआदि सब्बं अनन्तरविमाने वुत्तसदिसं. अयं पन विसेसो – इध उच्छु दिन्ना, सस्सुया च पीठकेन पहटा, तङ्खणञ्ञेव मता तावतिंसेसु उप्पन्ना, तस्संयेव रत्तियं थेरस्स उपट्ठानं आगता, केवलकप्पं गिज्झकूटं चन्दो विय सूरियो विय च ओभासेन्ती थेरं वन्दित्वा पञ्जलिका नमस्समाना एकमन्तं अट्ठासि. अथ नं थेरो –
२९६. ‘‘ओभासयित्वा पथविं सदेवकं, अतिरोचसि चन्दिमसूरिया विय;
सिरिया च वण्णेन यसेन तेजसा, ब्रह्माव देवे तिदसे सहिन्दके.
२९७. ‘‘पुच्छामि तं उप्पलमालधारिनी, आवेळिनी कञ्चनसन्निभत्तचे;
अलङ्कते उत्तमवत्थधारिनी, का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं.
२९८. ‘‘किं त्वं पुरे कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूता पुरिमाय जातिया;
दानं सुचिण्णं अथ सीलसंयमं, केनूपपन्ना सुगतिं यसस्सिनी;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –
इमाहि गाथाहि पुच्छि.
२९६-७. तत्थ ओभासयित्वा पथविं सदेवकन्ति चन्दिमसूरियरस्मिसम्मिस्सेहि सिनेरुपस्सविनिग्गतेहि पभाविसरेहि विज्जोतयमानताय देवेन आकासेन सहाति सदेवकं उपगतभूमिभागभूतं इमं पथविं विज्जोतेत्वा, एकोभासं एकपज्जोतं कत्वाति अत्थो. ओभासयित्वा पथविं चन्दिमसूरिया वियाति योजना. अतिरोचसीति अतिक्कमित्वा रोचसि. तं पन अतिरोचनं केन किं विय केन वाति आह ‘‘सिरिया’’तिआदि. तत्थ सिरियाति सोभग्गादिसोभाविसेसेन. तेजसाति अत्तनो आनुभावेन. आवेळिनीति रतनमयपुप्फावेळवती.
एवं थेरेन पुच्छिता देवता इमाहि गाथाहि विस्सज्जेसि –
२९९. ‘‘इदानि भन्ते इममेव गामं, पिण्डाय अम्हाकं घरं उपागमि;
ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्नचित्ता अतुलाय पीतिया.
३००. ‘‘सस्सु च पच्छा अनुयुञ्जते ममं, कहं नु उच्छुं वधुके अवाकिरि;
न छड्डितं नो पन खादितं मया, सन्तस्स भिक्खुस्स सयं अदासहं.
३०१. ‘‘तुय्हं न्विदं इस्सरियं अथो मम, इतिस्सा सस्सु परिभासते ममं;
पीठं गहेत्वा पहारं अदासि मे, ततो चुता कालकताम्हि देवता.
३०२. ‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्च कम्मं अनुभोमि अत्तना;
देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्चहि.
३०३. ‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्च कम्मं अनुभोमि अत्तना;
देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, समप्पिता कामगुणेहि पञ्चहि.
३०४. ‘‘एतादिसं पुञ्ञफलं अनप्पकं, महाविपाका मम उच्छुदक्खिणा;
देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्चहि.
३०५. ‘‘एतादिसं पुञ्ञफलं अनप्पकं, महाजुतिका मम उच्छुदक्खिणा;
देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, सहस्सनेत्तोरिव नन्दने वने.
३०६. ‘‘तुवञ्च भन्ते अनुकम्पकं विदुं, उपेच्च वन्दिं कुसलञ्च पुच्छिसं;
ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्नचित्ता अतुलाय पीतिया’’ति.
२९९. तत्थ इदानीति अनन्तरातीतदिवसत्ता आह, अधुनाति अत्थो. इममेव गामन्ति इमस्मिंयेव गामे, राजगहं सन्धाय वदति. वुत्तञ्हि ‘‘गामोपि निगमोपि नगरम्पि ‘गामो’ इच्चेव वुच्चती’’ति. भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. उपागमीति उपगतो अहोसि. अतुलायाति अनुपमाय, अप्पमाणाय वा.
३००. अवाकिरीति अपनेसि छड्डेसि, विनासेसि वा. सन्तस्साति साधुरूपस्स सन्तकिलेसस्स परिस्सममप्पत्तस्स वा.
३०१. तुय्हं नूति नु-सद्दो अनत्तमनतासूचने निपातो, सो ‘‘ममा’’ति एत्थापि आनेत्वा योजेतब्बो ‘‘मम नू’’ति. इदं इस्सरियन्ति गेहे आधिपच्चं सन्धायाह. ततो चुताति ततो मनुस्सलोकतो चुता. यस्मा ठितट्ठानतो अपगतापि ‘‘चुता’’ति वुच्चति, तस्मा चुतिं विसेसेतुं ‘‘कालकता’’ति वुत्तं. कालकतापि च न यत्थ कत्थचि निब्बत्ता, अपिच खो देवत्तं उपगताति दस्सेन्ती आह ‘‘अम्हि देवता’’ति.
३०२. तदेव कम्मं कुसलं कतं मयाति तदेव उच्छुखण्डदानमत्तं कुसलं कम्मं कतं मया, अञ्ञं न जानामीति अत्थो. सुखञ्च कम्मन्ति सुखञ्च कम्मफलं. कम्मफलञ्हि इध ‘‘कम्म’’न्ति वुत्तं उत्तरपदलोपेन, कारणोपचारेन वा ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढति (दी. नि. ३.८०). अनुभोमि सकं पुञ्ञ’’न्ति (वि. व. १३३) च आदीसु विय. कम्मन्ति वा करणत्थे उपयोगवचनं, कम्मेनाति अत्थो. कम्मे वा भवं कम्मं यथा कम्मन्ति. अथ वा कामेतब्बताय कम्मं. तञ्हि सुखरजनीयभावतो कामूपसंहितं कामेतब्बन्ति कमनीयं. अत्तनाति अत्तना एव, सयंवसिताय सेरिभावेन सयमेवाति अत्थो. परिचारयामहं अत्तानन्ति पुरिमगाथाय ‘‘अत्तना’’ति वुत्तं पदं विभत्तिविपरिणामेन ‘‘अत्तान’’न्ति योजेतब्बं.
३०३-५. देविन्दगुत्ताति देविन्देन सक्केन गुत्ता, देविन्दो विय वा गुत्ता महापरिवारताय. समप्पिताति सुट्ठु अप्पिता समन्नागता. महाविपाकाति विपुलफला. महाजुतिकाति महातेजा, महानुभावाति अत्थो.
३०६. तुवन्ति तं. अनुकम्पकन्ति कारुणिकं. विदुन्ति सप्पञ्ञं, सावकपारमिया मत्थकं पत्तन्ति अत्थो. उपेच्चाति उपगन्त्वा. वन्दिन्ति पञ्चपतिट्ठितेन अभिवादयिं. कुसलञ्च आरोग्य पुच्छिसं अपुच्छिं, अतुलाय पीतिया इदञ्च कुसलं अनुस्सरामीति अधिप्पायो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
उच्छुदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता.
३. पल्लङ्कविमानवण्णना
पल्लङ्कसेट्ठे मणिसोण्णचित्तेति पल्लङ्कविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन च समयेन सावत्थियं अञ्ञतरस्स उपासकस्स धीता कुलपदेसादिना सदिसस्स तत्थेव अञ्ञतरस्स कुलपुत्तस्स दिन्ना, सा च होति अक्कोधना सीलाचारसम्पन्ना पतिदेवता समादिन्नपञ्चसीला, उपोसथे सक्कच्चं उपोसथसीलानि च रक्खति. सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानत्थेरो हेट्ठा वुत्तनयेनेव गन्त्वा –
३०७. ‘‘पल्लङ्कसेट्ठे मणिसोण्णचित्ते, पुप्फाभिकिण्णे सयने उळारे;
तत्थच्छसि देवि महानुभावे, उच्चावचा इद्धि विकुब्बमाना.
३०८. ‘‘इमा च ते अच्छरायो समन्ततो, नच्चन्ति गायन्ति पमोदयन्ति;
देविद्धिपत्तासि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –
गाथाहि पुच्छि.
सापिस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
३०९. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अड्ढे कुले सुणिसा अहोसिं;
अक्कोधना भत्तु वसानुवत्तिनी, उपोसथे अप्पमत्ता अहोसिं.
३१०. ‘‘मनुस्सभूता दहरा अपापिका, पसन्नचित्ता पतिमाभिराधयिं;
दिवा च रत्तो च मनापचारिनी, अहं पुरे सीलवती अहोसिं.
३११. ‘‘पाणातिपाता विरता अचोरिका, संसुद्धकाया सुचिब्रह्मचारिनी;
अमज्जपा नो च मुसा अभाणिं, सिक्खापदेसु परिपूरकारिनी.
३१२. ‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी;
पाटिहारियपक्खञ्च, पसन्नमानसा अहं.
३१३. ‘‘अट्ठङ्गुपेतं अनुधम्मचारिनी, उपोसथं पीतिमना उपावसिं;
इमञ्च अरियं अट्ठङ्गवरेहुपेतं, समादियित्वा कुसलं सुखुद्रयं;
पतिम्हि कल्याणी वसानुवत्तिनी, अहोसिं पुब्बे सुगतस्स साविका.
३१४. ‘‘एतादिसं कुसलं जीवलोके, कम्मं करित्वान विसेसभागिनी;
कायस्स भेदा अभिसम्परायं, देविद्धिपत्ता सुगतिम्हि आगता.
३१५. ‘‘विमानपासादवरे मनोरमे, परिवारिता अच्छरासङ्गणेन;
सयंपभा देवगणा रमेन्ति मं, दीघायुकिं देवविमानमागत’’न्ति.
३०७. तत्थ पल्लङ्कसेट्ठेति पल्लङ्कवरे उत्तमपल्लङ्के. तंयेवस्स सेट्ठतं दस्सेतुं ‘‘मणिसोण्णचित्ते’’ति वुत्तं, विविधरतनरंसिजालसमुज्जलेहि मणीहि चेव सुवण्णेन च विचित्ते ‘‘तत्था’’ति ‘‘सयने’’ति च वुत्ते सयितब्बट्ठानभूते पल्लङ्कसेट्ठे.
३०८. तेति तुय्हं समन्ततो. ‘‘पमोदयन्ती’’ति पदं पन अपेक्खित्वा ‘‘त’’न्ति विभत्ति विपरिणामेतब्बा. पमोदयन्तीति वा पमोदनं करोन्ति, पमोदनं तुय्हं उप्पादेन्तीति अत्थो.
३१०. दहरा अपापिकाति दहरापि अपापिका. ‘‘दहरासु पापिका’’ति वा पाठो, सोयेवत्थो. ‘‘दहरस्सापापिका’’तिपि पठन्ति, दहरस्स सामिकस्स अपापिका, सक्कच्चं उपट्ठानेन अनतिचरियाय च भद्दिकाति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘पसन्नचित्ता’’तिआदि. अभिराधयिन्ति आराधेसिं. रत्तोति रत्तियं.
३११. अचोरिकाति चोरियरहिता, अदिन्नादाना पटिविरताति अत्थो. ‘‘विरता च चोरिया’’तिपि पाठो, थेय्यतो च विरताति अत्थो. संसुद्धकायाति परिसुद्धकायकम्मन्तताय सम्मदेव सुद्धकाया, ततो एव सुचिब्रह्मचारिनी सामिकतो अञ्ञत्थ अब्रह्मचरियासम्भवतो. तथा हि वुत्तं –
‘‘मयञ्च भरिया नातिक्कमाम,
अम्हेपि भरिया नातिक्कमन्ति;
अञ्ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चराम,
तस्मा हि अम्हं दहरा नि मिय्यरे’’ति. (जा. १.१०.९७);
अथ वा सुचिब्रह्मचारिनीति सुचिनो सुद्धस्स ब्रह्मस्स सेट्ठस्स उपोसथसीलस्स, मग्गब्रह्मचरियस्स वा अनुरूपस्स पुब्बभागब्रह्मचरियस्स वसेन सुचिब्रह्मचारिनी.
३१३. अनुधम्मचारिनीति अरियानं धम्मस्स अनुधम्मं चरणसीला. इमञ्च अनन्तरं वुत्तं निद्दोसताय अरियं, अट्ठङ्गवरेहि अट्ठहि उत्तमङ्गेहि अरियत्ता एव वा अरियट्ठङ्गवरेहि उपेतं आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन च कुसलं सुखविपाकताय सुखानिसंसताय च सुखुद्रयं उपावसिन्ति योजना.
३१४. विसेसभागिनीति विसेसस्स दिब्बस्स सम्पत्तिभवस्स भागिनी. सुगतिम्हि आगताति सुगतिं आगता उपगता, सुगतिम्हि वा सुगतियं दिब्बसम्पत्तियं आगता. ‘‘सुगतिञ्हि आगता’’तिपि पाठो. तत्थ हीति निपातमत्तं, हेतुअत्थो वा, यस्मा सुगतिं आगता, तस्मा विसेसभागिनीति योजना.
३१५. विमानपासादवरेति विमानेसु उत्तमपासादे, विमानसङ्खाते वा अग्गपासादे, विमाने वा विगतमाने अप्पमाणे महन्ते वरपासादे परिवारिता अच्छरासङ्गणेन सयंपभा पमोदामि, ‘‘अम्ही’’ति वा पदं आनेत्वा योजेतब्बं. दीघायुकिन्ति हेट्ठिमेहि देवेहि दीघतरायुकताय तत्रूपपन्नेहि अनप्पायुकताय च दीघायुकिं मं यथावुत्तं देवविमानमागतं उपगतं देवगणा रमेन्तीति योजना. सेसं वुत्तनयमेव.
पल्लङ्कविमानवण्णना निट्ठिता.
४. लताविमानवण्णना
लता च सज्जा पवरा च देवताति लताविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन च समयेन सावत्थिवासिनो अञ्ञतरस्स उपासकस्स धीता लता नाम पण्डिता ब्यत्ता मेधाविनी पतिकुलं गता भत्तु सस्सुससुरानञ्च मनापचारिनी पियवादिनी परिजनस्स सङ्गहकुसला गेहे कुटुम्बभारस्स नित्थरणसमत्था अक्कोधना सीलाचारसम्पन्ना दानसंविभागरता अखण्डपञ्चसीला उपोसथरक्खणे च अप्पमत्ता अहोसि. सा अपरभागे कालं कत्वा वेस्सवणस्स महाराजस्स धीता हुत्वा निब्बत्ति लतात्वेव नामेन. अञ्ञापि तस्सा सज्जा, पवरा, अच्चिमती, सुताति चतस्सो भगिनियो अहेसुं. ता पञ्चपि सक्केन देवराजेन आनेत्वा नाटकित्थिभावेन परिचारिकट्ठाने ठपिता. लता पनस्स नच्चगीतादीसु छेकताय इट्ठतरा अहोसि.
तासं एकतो समागन्त्वा सुखनिसज्जाय निसिन्नानं सङ्गीतनेपुञ्ञं पटिच्च विवादो उप्पन्नो. ता सब्बापि वेस्सवणस्स महाराजस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छिंसु ‘‘तात, कतमा अम्हाकं नच्चादीसु कुसला’’ति? सो एवमाह ‘‘गच्छथ धीतरो अनोतत्तदहतीरे देवसमागमे सङ्गीतं पवत्तेथ, तत्थ वो विसेसो पाकटो भविस्सती’’ति. ता तथा अकंसु. तत्थ देवपुत्ता लताय नच्चमानाय अत्तनो सभावेन ठातुं नासक्खिंसु, सञ्जातपहासा अच्छरियब्भुतचित्तजाता निरन्तरं साधुकारं देन्ता उक्कुट्ठिसद्दे चेलुक्खेपे च पवत्तेन्ता हिमवन्तं कम्पयमाना विय महन्तं कोलाहलमकंसु. इतरासु पन नच्चन्तीसु सिसिरकाले कोकिला विय तुण्हीभूता निसीदिंसु. एवं तत्थ सङ्गीते लताय विसेसो पाकटो अहोसि.
अथ तासं देवधीतानं सुताय देवधीताय एतदहोसि ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा अयं लता अम्हे अभिभुय्य तिट्ठति वण्णेन चेव यससा च, यंनूनाहं लताय कतकम्मं पुच्छेय्य’’न्ति. सा तं पुच्छि. इतरापि तस्सा एतमत्थं विस्सज्जेसि. तयिदं सब्बं वेस्सवणमहाराजा देवचारिकवसेन उपगतस्स आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स आचिक्खि. थेरो तमत्थं पुच्छाय मूलकारणतो पट्ठाय भगवतो आरोचेन्तो –
३१६. ‘‘लता च सज्जा पवरा च देवता, अच्चिमती राजवरस्स सिरीमतो;
सुता च रञ्ञो वेस्सवणस्स धीता, राजीमती धम्मगुणेहि सोभथ.
३१७. ‘‘पञ्चेत्थ नारियो आगमंसु न्हायितुं, सीतोदकं उप्पलिनिं सिवं नदिं;
ता तत्थ न्हायित्वा रमेत्वा देवता, नच्चित्वा गायित्वा सुता लतं ब्रवि.
३१८. ‘‘पुच्छामि तं उप्पलमालधारिनि, आवेळिनि कञ्चनसन्निभत्तचे;
तिमिरतम्बक्खि नभेव सोभने, दीघायुकी केन कतो यसो तव.
३१९. ‘‘केनासि भद्दे पतिनो पियतरा, विसिट्ठकल्याणितरस्सु रूपतो;
पदक्खिणा नच्चनगीतवादिते, आचिक्ख नो त्वं नरनारिपुच्छिता’’ति. –
सुताय पुच्छा.
३२०. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, उळारभोगे कुले सुणिसा अहोसिं;
अक्कोधना भत्तु वसानुवत्तिनी, उपोसथे अप्पमत्ता अहोसिं.
३२१. ‘‘मनुस्सभूता दहरा अपापिका, पसन्नचित्ता पतिमाभिराधयिं;
सदेवरं सस्ससुरं सदासकं, अभिराधयिं तम्हि कतो यसो मम.
३२२. ‘‘साहं तेन कुसलेन कम्मुना, चतुब्भि ठानेहि विसेसमज्झगा;
आयुञ्च वण्णञ्च सुखं बलञ्च, खिड्डारतिं पच्चनुभोमनप्पकं.
३२३. ‘‘सुतं नु तं भासति यं अयं लता, यं नो अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो;
पतिनो किरम्हाकं विसिट्ठ नारीनं, गती च तासं पवरा च देवता.
३२४. ‘‘पतीसु धम्मं पचराम सब्बा, पतिब्बता यत्थ भवन्ति इत्थियो;
पतीसु धम्मं पचरित्वा सब्बा, लच्छामसे भासति यं अयं लता.
३२५. ‘‘सीहो यथा पब्बतसानुगोचरो, महिन्धरं पब्बतमावसित्वा;
पसय्ह हन्त्वा इतरे चतुप्पदे, खुद्दे मिगे खादति मंसभोजनो.
३२६. ‘‘तथेव सद्धा इध अरियसाविका, भत्तारं निस्साय पतिं अनुब्बता;
कोधं वधित्वा अभिभुय्य मच्छरं, सग्गम्हि सा मोदति धम्मचारिनी’’ति. –
लताय विस्सज्जनन्ति आह.
३१६. तत्थ लता च सज्जा पवरा अच्चिमती सुताति तासं नामं. च-सद्दो समुच्चयत्थो. राजवरस्साति चतुन्नं महाराजानं वरस्स सेट्ठस्स देवराजस्स. सक्कस्स परिचारिकाति अधिप्पायो. रञ्ञोति महाराजस्स. तेनाह ‘‘वेस्सवणस्स धीता’’ति, इदं पच्चेकं योजेतब्बं, वचनविपल्लासो वा, धीतरोति अत्थो. राजति विज्जोततीति राजी, राजीति मता पञ्ञाता राजीमती, इदं तासं सब्बासं विसेसनं. नाममेव एतं एकिस्सा देवतायाति केचि, तेसं मतेन ‘‘पवरा’’ति सब्बासं विसेसनमेव. धम्मगुणेहीति धम्मियेहि धम्मतो अनपेतेहि गुणेहि, यथाभुच्चगुणेहीति अत्थो. सोभथाति विरोचथ.
३१७. पञ्चेत्थ नारियोति पञ्च यथावुत्तनामा देवधीतरो एत्थ इमस्मिं हिमवन्तपदेसे. सीतोदकं उप्पलिनिं सिवं नदिन्ति अनोतत्तदहतो निक्खन्तनदिमुखं सन्धाय वदति. नच्चित्वा गायित्वाति पितु वेस्सवणस्स आणाय देवसमागमे ताहि कतस्स नच्चगीतस्स वसेन वुत्तं. सुता लतं ब्रवीति सुता देवधीता लतं अत्तनो भगिनिं कथेसि. ‘‘सुता लतं ब्रवु’’न्तिपि पठन्ति, सुता धीतरो वेस्सवणस्स महाराजस्स लतं कथेसुन्ति अत्थो.
३१८. तिमिरतम्बक्खीति निचुलकेसरभाससदिसेहि तम्बराजीहि समन्नागतक्खि. नभेव सोभनेति नभं विय सोभमाने, सरदसमये अब्भमहिकादिउपक्किलेसविमुत्तं नभं विय सुविसुद्धङ्गपच्चङ्गताय विराजमानेति अत्थो. अथ वा नभेवाति नभे एव, समुच्चयत्थो एव-सद्दो, आकासट्ठविमानेसु हिमवन्तयुगन्धरादिभूमिपटिबद्धट्ठानेसु चाति सब्बत्थेव सोभमानेति अत्थो. केन कतोति केन कीदिसेन पुञ्ञेन निब्बत्तितो. यसोति परिवारसम्पत्ति कित्तिसद्दो च. कित्तिसद्दग्गहणेन च कित्तिसद्दहेतुभूता गुणा गय्हन्ति.
३१९. पतिनो पियतराति सामिनो पियतरा सामिवल्लभा. तेनस्सा सुभगतं दस्सेति. विसिट्ठकल्याणितरस्सू रूपतोति रूपसम्पत्तिया विसिट्ठा उत्तमा कल्याणितरा सुन्दरतरा, अस्सूति निपातमत्तं. ‘‘विसिट्ठकल्याणितरासि रूपतो’’ति च पठन्ति. पदक्खिणाति पकारेहि, विसेसेन वा दक्खिणा कुसला. नच्चनगीतवादितेति एत्थ नच्चनाति विभत्तिलोपो कतो, नच्चे च गीते च वादिते चाति अत्थो. नरनारिपुच्छिताति देवपुत्तेहि देवधीताहि च ‘‘कहं लता, किं करोति लता’’ति रूपदस्सनत्थञ्चेव सिप्पदस्सनत्थञ्च पुच्छिता.
३२१. निच्चं कायेन असंसट्ठताय देवो विय रमेति, दुतियो वरोति वा देवरो, भत्तु कनिट्ठभाता, सह देवरेनाति सदेवरं. सस्सु च ससुरो च ससुरा, सह ससुरेहीति सस्ससुरं. सह दासेहि दासीहि चाति सदासकं पतिमाभिराधयिन्ति सम्बन्धो. तम्हि कतोति तम्हि कुले, काले वा सुणिसाकाले कतो यसो तन्निब्बत्तकपुञ्ञस्स निब्बत्तनेनाति अधिप्पायो. ममाति इदं ‘‘कतो’’ति पदं अपेक्खित्वा ‘‘मया’’ति परिणामेतब्बं.
३२२. चतुब्भि ठानेहीति चतूहि कारणेहि, चतूसु वा ठानेसु निमित्तभूतेसु. विसेसमज्झगाति अञ्ञाहि अतिसयं अधिगता. आयुञ्च वण्णञ्च सुखं बलञ्चाति ‘‘चतूहि ठानेही’’ति वुत्तानं सरूपतो दस्सनं. आयुआदयो एव हिस्सा अञ्ञाहि विसिट्ठसभावताय विसेसा तस्सा तथा सम्भावनावसेन गहेतब्बताय हेतुभावतो ‘‘ठान’’न्ति च वुत्तं. विसेसमज्झगा. कीदिसं? आयुञ्च वण्णञ्च सुखञ्च बलञ्चाति योजना.
३२३. सुतं नु तं भासति यं अयं लताति अयं लता अम्हाकं जेट्ठभगिनी यं भासति, तं तुम्हेहि सुतं नु किं असुत’’न्ति इतरा तिस्सो भगिनियो पुच्छति. यं नोति यं अम्हाकं संसयितं. नोति निपातमत्तं, पुन नोति अम्हाकं, अवधारणे वा ‘‘न नो समं अत्थी’’तिआदीसु (खु. पा. ६.३; सु. नि. २२६) विय, तेन अकित्तयियेव, अविपरीतं ब्याकासियेवाति अत्थो. पतिनो किरम्हाकं विसिट्ठ नारीनं, गती च तासं पवरा च देवताति अनत्थतो पालनतो पतिनो सामिका ना अम्हाकं नारीनं इत्थीनं विसिट्ठा गति च तासं पटिसरणञ्च, तासं मातुगामानं सरणतो पवरा उत्तमा देवता च सम्मदेव आराधिता सम्पति आयतिञ्च हितसुखावहाति अत्थो.
३२४. पतीसु धम्मं पचराम सब्बाति सब्बाव मयं पतीसु अत्तनो सामिकेसु पुब्बुट्ठानादिकं चरितब्बधम्मं पचराम. यत्थाति यं निमित्तं, यस्मिं वा पतीसु चरितब्बधम्मे चरियमाने इत्थियो पतिब्बता नाम भवन्ति. लच्छामसे भासति यं अयं लताति अयं लता यं सम्पत्तिं एतरहि लभतीति भासति, तं सम्पत्तिं पतीसु धम्मं पचरित्वाति लभिस्साम.
३२५. पब्बतसानुगोचरोति पब्बतवनसण्डचारी. महिन्धरं पब्बतमावसित्वाति महिं धारेतीति महिन्धरनामकं पब्बतं अचलं आवसित्वा अधिवसित्वा, तत्थ वसन्तोति अत्थो. ‘‘आवसित्वा’’ति हि पदं अपेक्खित्वा भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. पसय्हाति अभिभवित्वा. खुद्देति बलवसेननिहीने पमाणतो पन महन्ते हत्थिआदिकेपि मिगे सो हन्तियेव.
३२६. तथेवाति गाथाय अयं उपमासंसन्दनेन सद्धिं अत्थयोजना – यथा सीहो अत्तनो निवासगोचरट्ठानभूतं पब्बतं निस्साय वसन्तो अत्तनो यथिच्छितमत्थं साधेति, एवमेव सा सद्धा पसन्ना अरियसाविका घासच्छादनादीहि भरणतो पोसनतो भत्तारं पतिं सामिकं निस्साय वसन्ती सब्बत्थापि पतिअनुकूलतासङ्खातेन वतेन तं अनुब्बता परिजनादीसु उप्पज्जनकं कोधं वधित्वा पजहित्वा परिग्गहवत्थूसु उप्पज्जनकं मच्छेरं अभिभुय्य अभिभवित्वा अनुप्पादेत्वा पतिब्बताधम्मस्स च उपासिकाधम्मस्स च सम्मदेव चरणतो धम्मचारिनी सा सग्गम्हि देवलोके मोदति, पमोदं आपज्जतीति. सेसं वुत्तनयमेव.
लताविमानवण्णना निट्ठिता.
५. गुत्तिलविमानवण्णना
सत्ततन्तिं सुमधुरन्ति गुत्तिलविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति राजगहे विहरन्ते आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं गन्त्वा तत्थ पटिपाटिया ठितेसु छत्तिंसाय विमानेसु छत्तिंस देवधीतरो पच्चेकं अच्छरासहस्सपरिवारा महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तियो दिस्वा ताहि पुब्बे कतकम्मं ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेना’’तिआदीहि तीहि गाथाहि पटिपाटिया पुच्छि. तापि तस्स पुच्छानन्तरं ‘‘वत्थुत्तमदायिका नारी’’तिआदिना ब्याकरिंसु. अथ थेरो ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. तं सुत्वा भगवा ‘‘मोग्गल्लान, ता देवता न केवलं तया एव पुच्छिता एवं ब्याकरिंसु, अथ खो पुब्बे मयापि पुच्छिता एवमेव ब्याकरिंसू’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं अत्तनो गुत्तिलाचरियं कथेसि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गन्धब्बकुले निब्बत्तित्वा गन्धब्बसिप्पे परियोदातसिप्पताय तिम्बरुनारदसदिसो सब्बदिसासु पाकटो पञ्ञाता आचरियो अहोसि नामेन गुत्तिलो नाम. सो अन्धे जिण्णे मातापितरो पोसेसि. तस्स सिप्पनिप्फत्तिं सुत्वा उज्जेनिवासी मुसिलो नाम गन्धब्बो उपगन्त्वा तं वन्दित्वा एकमन्तं ठितो ‘‘कस्मा आगतोसी’’ति च वुत्ते ‘‘तुम्हाकं सन्तिके सिप्पं उग्गण्हितु’’न्ति आह. गुत्तिलाचरियो तं ओलोकेत्वा लक्खणकुसलताय ‘‘अयं पुरिसो विसमज्झासयो कक्खळो फरुसो अकतञ्ञू भविस्सति, न सङ्गहेतब्बो’’ति सिप्पुग्गहणत्थं ओकासं नाकासि. सो तस्स मातापितरो पयिरुपासित्वा तेहि याचापेसि. गुत्तिलाचरियो मातापितूहि निप्पीळियमानो ‘‘गरुवचनं अलङ्घनीय’’न्ति तस्स सिप्पं पट्ठपेत्वा विगतमच्छरियताय कारुणिकताय च आचरियमुट्ठिं अकत्वा अनवसेसतो सिप्पं सिक्खापेसि.