९. सन्धितत्थेरगाथावण्णना

अस्सत्थे हरितोभासेति आयस्मतो सन्धितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले एको गोपालको अहोसि. सो सत्थरि परिनिब्बुते अञ्ञतरं थेरं उपसङ्कमित्वा तस्स सन्तिके बुद्धगुणपटिसंयुत्तं धम्मं सुत्वा पसन्नमानसो ‘‘कुहिं भगवा’’ति पुच्छित्वा परिनिब्बुतभावं सुत्वा ‘‘एवं महानुभावा बुद्धापि नाम अनिच्चतावसं गच्छन्ति, अहो सङ्खारा अद्धुवा’’ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि. तं थेरो बोधिपूजाय उस्साहेसि. सो कालेन कालं बोधिरुक्खसमीपं गन्त्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा बुद्धगुणे अनुस्सरन्तो बोधिं वन्दति. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे इब्भकुले निब्बत्तित्वा सन्धितोति लद्धनामो वयप्पत्तो अनिच्चतापटिसंयुत्तं धम्मकथं सुत्वा संवेगजातो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा ञाणस्स परिपाकं गतत्ता नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. सो अत्तनो पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तो सिखिस्स भगवतो काले बोधिवन्दनं बुद्धानुस्सतिं अनिच्चसञ्ञापटिलाभञ्च अनुस्सरित्वा तदुपनिस्सयेन अत्तनो विसेसाधिगमं पकासेन्तो –

२१७. ‘‘अस्सत्थे हरितोभासे, संविरूळ्हम्हि पादपे;

एकं बुद्धगतं सञ्ञं, अलभित्थं पतिस्सतो.

२१८. ‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;

तस्सा सञ्ञाय वाहसा, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति. –

द्वे गाथा अभासि.

तत्थ अस्सत्थेति अस्सत्थट्ठानीये, य्वायं एतरहि अम्हाकं भगवतो बोधिरुक्खो अस्सत्थो, एतस्स ठाने तदा सिखिस्स भगवतो बोधिरुक्खो पुण्डरीको ठितोति सो अस्सत्थट्ठानीयताय ‘‘अस्सत्थे’’ति वुत्तं. सत्तानं अस्सासजननतो वा. अपरे पन ‘‘अस्सत्थरुक्खमूले निसीदित्वा तदा बुद्धानुस्सतिया भावितत्ता थेरो ‘अस्सत्थे’ति अवोचा’’ति वदन्ति. हरितोभासेति हरितेहि सारमणिवण्णेहि ओभासमाने. संविरूळ्हम्हीति सुट्ठु विरूळ्हे सुप्पतिट्ठिते, सुघननिचितपत्तपलासपल्लवेहि विरूळ्हसञ्छन्नेति च वदन्ति. पादपेति रुक्खे. एकं बुद्धगतं सञ्ञं, अलभित्थं पतिस्सतोति बुद्धारम्मणं आरम्मणस्स एकजातियत्ता एकं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तं बुद्धानुस्सतिसहगतं सञ्ञं बुद्धगुणानं पतिपतिसरणतो पतिस्सतो हुत्वा अलभिं.

कदा पन सा सञ्ञा लद्धा, कीवताय सिद्धाति आह ‘‘एकतिंसे इतो कप्पे’’तिआदि. इतो भद्दकप्पतो उद्धं आरोहनवसेन एकतिंसे कप्पे. यं सञ्ञन्ति यं बुद्धानुस्सतिसहगतं सञ्ञं, यं वा बुद्धानं अनिच्चतं दिस्वा तदनुसारेन सब्बासङ्खारेसु तदा अनिच्चसञ्ञं अलभिं. तस्सा सञ्ञाय वाहसाति तस्सा यथावुत्ताय सञ्ञाय कारणभावेन तं उपनिस्सयं कत्वा. पत्तो मे आसवक्खयोति इदानि मया आसवानं खयो निरोधो अधिगतोति इमायेव च इमस्स थेरस्स अपदानगाथापि. यथाह (अप. थेर १.२२.२७-३०) –

‘‘अस्सत्थे हरितोभासे…पे… पत्तो मे आसवक्खयो.

‘‘इतो तेरसकप्पम्हि, धनिट्ठो नाम खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

सन्धितत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

पञ्चमवग्गवण्णना निट्ठिता.

निट्ठिता च दुकनिपातवण्णना.