३. तिकनिपातो
१. अङ्गणिकभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना
तिकनिपाते अयोनि सुद्धिमन्वेसन्ति आयस्मतो अङ्गणिकभारद्वाजत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गण्हि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे हिमवन्तसमीपे उक्कट्ठे नाम नगरे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स गेहे निब्बत्तित्वा अङ्गणिकभारद्वाजोति लद्धनामो वयप्पत्तो विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो नेक्खम्मज्झासयताय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा अमरं तपं चरन्तो तत्थ तत्थ विचरन्तो सम्मासम्बुद्धं जनपदचारिकं चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा तं मिच्छातपं पहाय सासने पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.२३.४८-५१) –
‘‘उसभं पवरं वीरं, वेस्सभुं विजिताविनं;
पसन्नचित्तो सुमनो, बुद्धसेट्ठमवन्दहं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, वन्दनाय इदं फलं.
‘‘चतुवीसतिकप्पम्हि, विकतानन्दनामको;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा विमुत्तिसुखेन विहरन्तो ञातीनं अनुकम्पाय अत्तनो जातिभूमिं गन्त्वा बहू ञातके सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापेत्वा ततो निवत्तित्वा कुरुरट्ठे कुण्डियस्स नाम निगमस्स अविदूरे अरञ्ञे वसन्तो केनचिदेव करणीयेन उग्गारामं गतो उत्तरापथतो आगतेहि सन्दिट्ठेहि ब्राह्मणेहि समागतो तेहि, ‘‘भो भारद्वाज, किं दिस्वा ब्राह्मणानं समयं पहाय इमं समयं गण्ही’’ति पुच्छितो तेसं इतो बुद्धसासनतो बहिद्धा सुद्धि नत्थीति दस्सेन्तो –
२१९. ‘‘अयोनि सुद्धिमन्वेसं, अग्गिं परिचरिं वने;
सुद्धिमग्गं अजानन्तो, अकासिं अमरं तप’’न्ति. – पठमं गाथमाह;
तत्थ अयोनीति अयोनिसो अनुपायेन. सुद्धिन्ति संसारसुद्धिं भवनिस्सरणं. अन्वेसन्ति गवेसन्तो. अग्गिं परिचरिं वनेति ‘‘अयं सुद्धिमग्गो’’ति अधिप्पायेन अरञ्ञायतने अग्गिहुतसालायं अग्यागारं कत्वा आहुतिं पग्गण्हन्तो अग्गिदेवं परिचरिं वेदे वुत्तविधिना पूजेसिं. सुद्धिमग्गं अजानन्तो, अकासिं अमरं तपन्ति सुद्धिया निब्बानस्स मग्गं अजानन्तो अग्गिपरिचरणं विय पञ्चतपतप्पनादिअत्तकिलमथानुयोगं ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति मञ्ञाय अकासिं अचरिं पटिपज्जिं.
एवं थेरो अस्समतो अस्समं गच्छन्तो विय वेदे वुत्तविधिना अग्गिपरिचरणादिना अनुट्ठाय सुद्धिया अप्पत्तभावेन बहिद्धा सुद्धिया अभावं दस्सेत्वा इदानि इमस्मिंयेव सासने सुद्धि च मया अधिगताति दस्सेन्तो –
२२०. ‘‘तं सुखेन सुखं लद्धं, पस्स धम्मसुधम्मतं;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. – दुतियगाथमाह;
तत्थ तन्ति यस्सत्थाय सुद्धिं अन्वेसन्तो तस्स मग्गं अजानन्तो अग्गिं परिचरिं अमरं तपं अचरिं, तं निब्बानसुखं सुखेन समथविपस्सनाय सुखाय पटिपदाय अत्तकिलमथानुयोगं अनुपगम्म मया लद्धं पत्तं अधिगतं. पस्स धम्मसुधम्मतन्ति सत्थु सासनधम्मस्स सुधम्मतं अविपरीतनिय्यानिकधम्मसभावं पस्स जानाहीति धम्मालपनवसेन वदति, अत्तानं वा आलपति. तस्स लद्धभावं पन दस्सेन्तो –
‘‘तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. –
आह, तं वुत्तत्थमेव. एवं सुद्धिया अधिगतत्ता ‘‘इतो पट्ठायाहं परमत्थतो ब्राह्मणो’’ति दस्सेन्तो –
२२१. ‘‘ब्रह्मबन्धु पुरे आसिं, इदानि खोम्हि ब्राह्मणो;
तेविज्जो न्हातकोचम्हि, सोत्तियो चम्हि वेदगू’’ति. – ततियं गाथमाह;
तस्सत्थो – इतो पुब्बे जातिमत्तेन ब्राह्मणभावतो ब्राह्मणानं समञ्ञाय ब्रह्मबन्धु नाम आसिं. बाहितपापत्ता पन इदानि खो अरहत्ताधिगमेन परमत्थतो ब्राह्मणो च अम्हि. इतो पुब्बे भवसञ्चयकरानं तिस्सन्नं वेदसङ्खातानं विज्जानं अज्झयनेन समञ्ञामत्तेन तेविज्जो नाम हुत्वा इदानि भवक्खयकराय विज्जाय वसेन तिस्सन्नं विज्जानं अधिगतत्ता परमत्थतो तेविज्जो च अम्हि. तथा इतो पुब्बे भवस्सादगधिताय न्हातकवतनिप्फत्तिया समञ्ञामत्तेन न्हातको नाम हुत्वा इदानि अट्ठङ्गिकमग्गजलेन सुविक्खालितकिलेसमलताय परमत्थतो न्हातको चम्हि. इतो पुब्बे अविमुत्तभवस्सादमन्तज्झानेन वोहारमत्ततो सोत्तियो नाम हुत्वा इदानि सुविमुत्तभवस्सादधम्मज्झानेन परमत्थतो सोत्तियो चम्हि. इतो पुब्बे अप्पटिनिस्सट्ठपापधम्मानं वेदानं गतमत्तेन वेदगू नाम हुत्वा इदानि वेदसङ्खातेन मग्गञाणेन संसारमहोघस्स वेदस्स चतुसच्चस्स च पारं गतत्ता अधिगतत्ता ञातत्ता परमत्थतो वेदगू जातोति. तं सुत्वा ब्राह्मणा सासने उळारं पसादं पवेदेसुं.
अङ्गणिकभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. पच्चयत्थेरगाथावण्णना
पञ्चाहाहं पब्बजितोति आयस्मतो पच्चयत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं विनताय नाम नदिया तीरे गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो मनुञ्ञदस्सनानि महन्तानि उदुम्बरफलानि ओचिनित्वा उपनामेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं भद्दकप्पे कस्सपे भगवति लोके उप्पज्जित्वा पवत्तवरधम्मचक्के वेनेय्यजनानुग्गहं करोन्ते तस्स सासने पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा भावनमनुयुञ्जन्तो एकदिवसं संसारदुक्खं चिन्तेत्वा
अतिविय सञ्जातसंवेगो विहारे निसिन्नो ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा इतो न निक्खमिस्सामी’’ति चित्तं अधिट्ठाय वायमन्तो ञाणस्स अपरिपक्कत्ता विपस्सनं उस्सुक्कापेतुं नासक्खि. सो कालङ्कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे रोहितनगरे खत्तियकुले निब्बत्तित्वा पच्चयोति लद्धनामो वयप्पत्तो पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठितो एकदिवसं महाराजबलिं कातुं आरभि. तत्थ महाजनो सन्निपति. तस्मिं समागमे तस्स पसादञ्जननत्थं सत्था महाजनस्स पेक्खन्तस्सेव आकासे वेस्सवणेन निम्मिते रतनमयकूटागारे रतनमयसीहासने निसीदित्वा धम्मं देसेसि. महतो जनकायस्स धम्माभिसमयो अहोसि. तं धम्मं सुत्वा पच्चयराजापि रज्जं पहाय पुरिमहेतुसञ्चोदितो पब्बजि. सो यथा कस्सपस्स भगवतो काले पटिञ्ञं अकासि, एवं पटिञ्ञं कत्वा विहारं पविसित्वा विपस्सनं वड्ढेन्तो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता तावदेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.३९.१५-२०) –
‘‘विनतानदिया तीरे, विहासि पुरिसुत्तमो;
अद्दसं विरजं बुद्धं, एकग्गं सुसमाहितं.
‘‘तस्मिं पसन्नमानसो, किलेसमलधोवने;
उदुम्बरफलं गय्ह, बुद्धसेट्ठस्सदासहं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, संविग्गमानमानसो;
कस्सपस्स भगवतो, सासने पब्बजिं अहं.
‘‘तथा पब्बजितो सन्तो, भावनं अनुयुञ्जिसं;
न विहारा निक्खमिस्सं, इति कत्वान मानसं.
‘‘उत्तमत्थं असम्पत्तो, न च पत्तोम्हि तावदे;
इदानि पन ञाणस्स, परिपाकेन निब्बुतो;
पत्तोम्हि अचलं ठानं, फुसित्वा अच्चुतं पदं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
२२२. ‘‘पञ्चाहाहं पब्बजितो, सेखो अप्पत्तमानसो;
विहारं मे पविट्ठस्स, चेतसो पणिधी अहु.
२२३. ‘‘नासिस्सं न पिविस्सामि, विहारतो न निक्खमे;
नपि पस्सं निपातेस्सं, तण्हासल्ले अनूहते.
२२४. ‘‘तस्स मेवं विहरतो, पस्स वीरियपरक्कमं;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. –
इमा तिस्सो गाथा अभासि.
तत्थ पञ्चाहाहं पब्बजितोति पञ्चाहो अहं, पब्बजितो हुत्वा पञ्चाहो, पब्बजितदिवसतो पञ्चमो अहो निट्ठितोति अत्थो. सेखो अप्पत्तमानसोति अधिसीलसिक्खादीनं सिक्खनतो सेखो. अनवसेसतो मानं सियति समुच्छिन्दतीति मानसो, अग्गमग्गो, तंनिब्बत्तितो मानसतो आगतं मानसं, अरहत्तं, तं, सो वा अप्पत्तो एतेनाति अप्पत्तमानसो. विहारं मे पविट्ठस्स, चेतसो पणिधी अहूति एवं सेखस्स मे वसनकविहारं ओवरकं पविट्ठस्स सतो एवरूपो इदानि वुच्चमानाकारो चेतोपणिधि अहोसि, एवं मया चित्तं पणिहितन्ति अत्थो.
नासिस्सन्तिआदिना चित्तपणिधिं दस्सेति. तत्थ नासिस्सन्ति यंकिञ्चि भोजनं न भुञ्जिस्सं न भुञ्जिस्सामि तण्हासल्ले मम हदयगते अनूहते अनुद्धतेति एवं सब्बपदेसु योजेतब्बं. न पिविस्सामीति यंकिञ्चि पातब्बं न पिविस्सामि. विहारतो न निक्खमेति इमस्मा इदानि मया निसिन्नगब्भतो न निक्खमेय्यं. नपि पस्सं निपातेस्सन्ति मम सरीरस्स द्वीसु पस्सेसु एकम्पि पस्सं कायकिलमथविनोदनत्थं न निपातेस्सं, एकपस्सेनपि न निपज्जिस्सामीति अत्थो.
तस्स मेवं विहरतोति तस्स मे एवं चित्तं पणिधाय दळ्हवीरियाधिट्ठानं कत्वा विपस्सनानुयोगवसेन विहरतो. पस्स वीरियपरक्कमन्ति विधिना ईरयितब्बतो ‘‘वीरियं’’ परं ठानं अक्कमनतो ‘‘परक्कमो’’ति च लद्धनामं उस्सोळ्हीभूतं वायामं पस्स जानाहि. यस्स पनानुभावेन मया तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनन्ति वुत्तत्थमेव.
पच्चयत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. बाकुलत्थेरगाथावण्णना
यो पुब्बे करणीयानीति आयस्मतो बाकुलत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि किर अतीते इतो कप्पसतसहस्साधिकस्स असङ्ख्येय्यस्स मत्थके अनोमदस्सिस्स भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो ‘‘सम्परायिकत्थं गवेसिस्सामी’’ति इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पब्बतपादे विहरन्तो पञ्चाभिञ्ञाअट्ठसमापत्तिलाभी हुत्वा विहरन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठितो सत्थु उदराबाधे उप्पन्ने अरञ्ञतो भेसज्जानि आहरित्वा तं वूपसमेत्वा तत्थ पुञ्ञं आरोग्यत्थाय परिणामेत्वा ततो चुतो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकं असङ्ख्येय्यं देवमनुस्सेसु संसरन्तो पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो सत्थारं एकं भिक्खुं अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयं तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा यावजीवं कुसलं उपचिनित्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो विपस्सिस्स भगवतो निब्बत्तितो पुरेतरमेव बन्धुमतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तो पुरिमनयेनेव इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानाभिञ्ञालाभी हुत्वा पब्बतपादे वसन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठितो भिक्खूनं तिणपुप्फकरोगे उप्पन्ने तं वूपसमेत्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकनवुतिकप्पे देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले बाराणसियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा घरावासं वसन्तो एकं जिण्णं विनस्समानं महाविहारं दिस्वा तत्थ उपोसथागारादिकं सब्बं आवसथं कारेत्वा तत्थ भिक्खुसङ्घस्स सब्बं भेसज्जं पटियादेत्वा यावजीवं कुसलं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव कोसम्बियं सेट्ठिगेहे निब्बत्ति. सो अरोगभावाय महायमुनाय न्हापियमानो धातिया हत्थतो मच्छेन गिलितो मच्छे केवट्टहत्थगते बाराणसिसेट्ठिभरियाय विक्किणित्वा गहिते फालियमानेपि पुञ्ञबलेन अरोगोयेव हुत्वा ताय पुत्तोति गहेत्वा पोसियमानो तं पवत्तिं सुत्वा जनकेहि मातापितूहि ‘‘अयं अम्हाकं पुत्तो, देथ नो पुत्त’’न्ति अनुयोगे कते रञ्ञा ‘‘उभयेसम्पि साधारणो होतू’’ति द्विन्नं कुलानं दायादभावेन विनिच्छयं कत्वा ठपितत्ता बाकुलोति लद्धनामो वयप्पत्तो हुत्वा महतिं सम्पत्तिं अनुभवन्तो आसीतिको हुत्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सत्ताहमेव पुथुज्जनो अहोसि, अट्ठमे अरुणे सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४०.३८६-४११) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, सोभितो नाम पब्बतो;
अस्समो सुकतो मय्हं, सकसिस्सेहि मापितो.
‘‘मण्डपा च बहू तत्थ, पुप्फिता सिन्धुवारका;
कपित्था च बहू तत्थ, पुप्फिता जीवजीवका.
‘‘निग्गुण्डियो बहू तत्थ, बदरामलकानि च;
फारुसका अलाबू च, पुण्डरीका च पुप्फिता.
‘‘आळका बेलुवा तत्थ, कदली मातुलुङ्गका;
महानामा बहू तत्थ, अज्जुना च पियङ्गुका.
‘‘कोसम्बा सळला निम्बा, निग्रोधा च कपित्थना;
एदिसो अस्समो मय्हं, ससिस्सोहं तहिं वसिं.
‘‘अनोमदस्सी भगवा, सयम्भू लोकनायको;
गवेसं पटिसल्लानं, ममस्सममुपागमि.
‘‘उपेतम्हि महावीरे, अनोमदस्सिमहायसे;
खणेन लोकनाथस्स, वाताबाधो समुट्ठहि.
‘‘विचरन्तो अरञ्ञम्हि, अद्दसं लोकनायकं;
उपगन्त्वान सम्बुद्धं, चक्खुमन्तं महायसं.
‘‘इरियञ्चापि दिस्वान, उपलक्खेसहं तदा;
असंसयञ्हि बुद्धस्स, ब्याधि नो उदपज्जथ.
‘‘खिप्पं अस्सममागञ्छिं, मम सिस्सान सन्तिके;
भेसज्जं कत्तुकामोहं, सिस्से आमन्तयिं तदा.
‘‘पटिस्सुणित्वान मे वाक्यं, सिस्सा सब्बे सगारवा;
एकज्झं सन्निपतिंसु, सत्थुगारवता मम.
‘‘खिप्पं पब्बतमारुय्ह, सब्बोसधमहासहं;
पानीययोगं कत्वान, बुद्धसेट्ठस्सदासहं.
‘‘परिभुत्ते महावीरे, सब्बञ्ञुलोकनायके;
खिप्पं वातो वूपसमि, सुगतस्स महेसिनो.
‘‘पस्सद्धं दरथं दिस्वा, अनोमदस्सी महायसो;
सकासने निसीदित्वा, इमा गाथा अभासथ.
‘‘यो मे पादासि भेसज्जं, ब्याधिञ्च समयी मम;
तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.
‘‘कप्पसतसहस्सानि, देवलोके रमिस्सति;
वादिते तूरिये तत्थ, मोदिस्सति सदा अयं.
‘‘मनुस्सलोकमागन्त्वा, सुक्कमूलेन चोदितो;
सहस्सक्खत्तुं राजा च, चक्कवत्ती भविस्सति.
‘‘पञ्चपञ्ञासकप्पम्हि, अनोमो नाम खत्तियो;
चातुरन्तो विजितावी, जम्बुमण्डस्स इस्सरो.
‘‘सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो;
तावतिंसेपि खोभेत्वा, इस्सरं कारयिस्सति.
‘‘देवभूतो मनुस्सो वा, अप्पाबाधो भविस्सति;
परिग्गहं विवज्जेत्वा, ब्याधिं लोके तरिस्सति.
‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;
सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.
‘‘किलेसे झापयित्वान, तण्हासोतं तरिस्सति;
बाकुलो नाम नामेन, हेस्सति सत्थु सावको.
‘‘इदं सब्बं अभिञ्ञाय, गोतमो सक्यपुङ्गवो;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, एतदग्गे ठपेस्सति.
‘‘अनोमदस्सी भगवा, सयम्भू लोकनायको;
विवेकानुविलोकेन्तो, ममस्सममुपागमि.
‘‘उपागतं महावीरं, सब्बञ्ञुं लोकनायकं;
सब्बोसधेन तप्पेसिं, पसन्नो सेहि पाणिभि.
‘‘तस्स मे सुकतं कम्मं, सुखेत्ते बीजसम्पदा;
खेपेतुं नेव सक्कोमि, तदा हि सुकतं मम.
‘‘लाभा मम सुलद्धं मे, योहं अद्दक्खि नायकं;
तेन कम्मावसेसेन, पत्तोम्हि अचलं पदं.
‘‘सब्बमेतं अभिञ्ञाय, गोतमो सक्यपुङ्गवो;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, एतदग्गे ठपेसि मं.
‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, भेसज्जस्स इदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा एकदिवसं सत्थारा अत्तनो सावके पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तेन अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपितो सो परिनिब्बानसमये सङ्घमज्झे भिक्खूनं ओवादमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
२२५. ‘‘यो पुब्बे करणीयानि, पच्छा सो कातुमिच्छति;
सुखा सो धंसते ठाना, पच्छा च मनुतप्पति.
२२६. ‘‘यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे;
अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता.
२२७. ‘‘सुसुखं वत निब्बानं, सम्मासम्बुद्धदेसितं;
असोकं विरजं खेमं, यत्थ दुक्खं निरुज्झती’’ति. – गाथात्तयमभासि;
तत्थ यो पुब्बे करणीयानि, पच्छा सो कातुमिच्छतीति यो पुग्गलो पुब्बे पुरेतरं जरारोगादीहि अनभिभूतकालेयेव कातब्बानि अत्तनो हितसुखावहानि कम्मानि पमादवसेन अकत्वा पच्छा सो कातब्बकालं अतिक्कमित्वा कातुं इच्छति. सोति च निपातमत्तं. तदा पन जरारोगादीहि अभिभूतत्ता कातुं न सक्कोति, असक्कोन्तो च सुखा सो धंसते ठाना, पच्छा च मनुतप्पतीति सो पुग्गलो सुखा ठाना सग्गतो निब्बानतो च तदुपायस्स अनुप्पादितत्ता परिहायन्तो ‘‘अकतं मे कल्याण’’न्तिआदिना (म. नि. ३.२४८; नेत्ति. १२०) पच्छा च अनुतप्पति विप्पटिसारं आपज्जति. म-कारो पदसन्धिकरो. अहं पन करणीयं कत्वा एव तुम्हे एवं वदामीति दस्सेन्तो ‘‘यञ्हि कयिरा’’ति दुतियं गाथमाह.
तत्थ परिजानन्तीति ‘‘एत्तको अय’’न्ति परिच्छिज्ज जानन्ति न बहुं मञ्ञन्तीति अत्थो. सम्मापटिपत्तिवसेन हि यथावादी तथाकारी एव सोभति, न ततो अञ्ञथा. करणीयपरियायेन साधारणतो वुत्तमत्थं इदानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘सुसुखं वता’’तिआदिना ततियं गाथमाह. तस्सत्थो – सम्मा सामं सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेन भगवता देसितं सब्बसो सोकहेतूनं अभावतो असोकं विगतरागादिरजत्ता विरजं चतूहि योगेहि अनुपद्दुतत्ता खेमं निब्बानं सुट्ठु सुखं वत, कस्मा? यत्थ यस्मिं निब्बाने सकलं वट्टदुक्खं निरुज्झति अच्चन्तमेव वूपसमतीति.
बाकुलत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. धनियत्थेरगाथावण्णना
सुखञ्चे जीवितुं इच्छेति आयस्मतो धनियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो नळमालाय पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे कुम्भकारकुले निब्बत्तित्वा धनियोति लद्धनामो वयप्पत्तो कुम्भकारकम्मेन जीवति. तेन च समयेन सत्था धनियस्स कुम्भकारस्स सालायं निसीदित्वा पुक्कुसातिस्स कुलपुत्तस्स छधातुविभङ्गसुत्तं (म. नि. ३.३४२ आदयो) देसेसि. सो तं सुत्वा कतकिच्चो अहोसि. धनियो तस्स परिनिब्बुतभावं सुत्वा ‘‘निय्यानिकं वत बुद्धसासनं, यत्थ एकरत्तिपरिचयेनापि वट्टदुक्खतो मुञ्चितुं सक्का’’ति पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कुटिमण्डनानुयुत्तो विहरन्तो कुटिकरणं पटिच्च भगवता गरहितो सङ्घिके सेनासने वसन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४८.१-७) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं;
विपिनग्गेन गच्छन्तं, अद्दसं लोकनायकं.
‘‘नळमालं गहेत्वान, निक्खमन्तो च तावदे;
तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, ओघतिण्णमनासवं.
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, नळमालमपूजयिं;
दक्खिणेय्यं महावीरं, सब्बलोकानुकम्पकं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं मालमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा ये भिक्खू धुतङ्गसमाधानेन अत्तानं उक्कंसेत्वा सङ्घभत्तादिं सादियन्ते अञ्ञे भिक्खू अवजानन्ति, तेसं ओवाददानमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
२२८. ‘‘सुखञ्चे जीवितुं इच्छे, सामञ्ञस्मिं अपेक्खवा;
सङ्घिकं नातिमञ्ञेय्य, चीवरं पानभोजनं.
२२९. सुखञ्चे जीवितुं इच्छे, सामञ्ञस्मिं अपेक्खवा;
अहि मूसिकसोब्भंव, सेवेथ सयनासनं.
२३०. सुखञ्चे जीवितुं इच्छे, सामञ्ञस्मिं अपेक्खवा;
इतरीतरेन तुस्सेय्य, एकधम्मञ्च भावये’’ति. – तिस्सो गाथा अभासि;
तत्थ सुखञ्चे जीवितुं इच्छे, सामञ्ञस्मिं अपेक्खवाति सामञ्ञस्मिं समणभावे अपेक्खवा सिक्खाय तिब्बगारवो हुत्वा सुखं जीवितुं इच्छेय्य चे, अनेसनं पहाय सामञ्ञसुखेन सचे जीवितुकामोति अत्थो. सङ्घिकं नातिमञ्ञेय्य, चीवरं पानभोजनन्ति सङ्घतो आभतं चीवरं आहारं न अवमञ्ञेय्य, सङ्घस्स उप्पज्जनकलाभो नाम परिसुद्धुप्पादो होतीति तं परिभुञ्जन्तस्स आजीवपारिसुद्धिसम्भवेन सामञ्ञसुखं हत्थगतमेवाति अधिप्पायो. अहि मूसिकसोब्भंवाति अहि विय मूसिकाय खतबिलं सेवेथ सेवेय्य सेनासनं. यथा नाम सप्पो सयमत्तनो आसयं अकत्वा मूसिकाय अञ्ञेन वा कते आसये वसित्वा येन कामं पक्कमति, एवमेवं भिक्खु सयं सेनासनकरणा संकिलेसं अनापज्जित्वा यत्थ कत्थचि वसित्वा पक्कमेय्याति अत्थो.
इदानि वुत्ते अवुत्ते च पच्चये यथालाभसन्तोसेनेव सामञ्ञसुखं होति, न अञ्ञथाति दस्सेन्तो आह ‘‘इतरीतरेन तुस्सेय्या’’ति, येन केनचि हीनेन वा पणीतेन वा यथालद्धेन पच्चयेन सन्तोसं आपज्जेय्याति अत्थो. एकधम्मन्ति अप्पमादभावं, तञ्हि अनुयुञ्जन्तस्स अनवज्जं सब्बं लोकियसुखं लोकुत्तरसुखञ्च हत्थगतमेव होति. तेनाह भगवा – ‘‘अप्पमत्तो हि झायन्तो, पप्पोति विपुलं सुख’’न्ति (म. नि. २.३५२; ध. प. २७).
धनियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. मातङ्गपुत्तत्थेरगाथावण्णना
अतिसीतन्ति आयस्मतो मातङ्गपुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हिमवन्तसमीपे महतो जातस्सरस्स हेट्ठा महति नागभवने महानुभावो नागराजा हुत्वा निब्बत्तो एकदिवसं नागभवनतो निक्खमित्वा विचरन्तो सत्थारं आकासेन गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो अत्तनो सीसमणिना पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे मातङ्गस्स नाम कुटुम्बिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो मातङ्गपुत्तोत्वेव पञ्ञायित्थ. सो विञ्ञुतं पत्तो अलसजातिको हुत्वा किञ्चि कम्मं अकरोन्तो ञातकेहि अञ्ञेहि च गरहितो ‘‘सुखजीविनो इमे समणा सक्यपुत्तिया’’ति सुखजीवितं आकङ्खन्तो भिक्खूहि कतपरिचयो हुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा अञ्ञे भिक्खू इद्धिमन्ते दिस्वा इद्धिबलं पत्थेत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा भावनं अनुयुञ्जन्तो छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४८.८-२९) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;