२. दुकनिपातो

१. पठमवग्गो

१. उत्तरत्थेरगाथावण्णना

दुकनिपाते नत्थि कोचि भवो निच्चोतिआदिका आयस्मतो उत्तरत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले विज्जाधरो हुत्वा आकासेन विचरति. तेन च समयेन सत्था तस्स अनुग्गण्हनत्थं वनन्तरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेन्तो. सो अन्तलिक्खेन गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो आकासतो ओरुय्ह सुविसुद्धेहि विपुलेहि कणिकारपुप्फेहि भगवन्तं पूजेसि, पुप्फानि बुद्धानुभावेन सत्थु उपरि छत्ताकारेन अट्ठंसु, सो तेन भिय्योसोमत्ताय पसन्नचित्तो हुत्वा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसे निब्बत्तित्वा उळारं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तो यावतायुकं तत्थ ठत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणमहासालपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, उत्तरोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गन्त्वा जातिया रूपेन विज्जाय वयेन सीलाचारेन च लोकस्स सम्भावनीयो जातो. तस्स तं सम्पत्तिं दिस्वा वस्सकारो मगधमहामत्तो अत्तनो धीतरं दातुकामो हुत्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेसि. सो निस्सरणज्झासयताय तं पटिक्खिपित्वा कालेन कालं धम्मसेनापतिं पयिरुपासन्तो तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वत्तसम्पन्नो हुत्वा थेरं उपट्ठहति.

तेन च समयेन थेरस्स अञ्ञतरो आबाधो उप्पन्नो, तस्स भेसज्जत्थाय उत्तरो सामणेरो पातोव पत्तचीवरमादाय विहारतो निक्खन्तो अन्तरामग्गे तळाकस्स तीरे पत्तं ठपेत्वा उदकसमीपं गन्त्वा मुखं धोवति. अथ अञ्ञतरो उमङ्गचोरो आरक्खपुरिसेहि अनुबद्धो अग्गद्वारेनेव नगरतो निक्खमित्वा पलायन्तो अत्तना गहितं रतनभण्डिकं सामणेरस्स पत्ते पक्खिपित्वा पलायि. सामणेरो पत्तसमीपं उपगतो. चोरं अनुबन्धन्ता राजपुरिसा सामणेरस्स पत्ते भण्डिकं दिस्वा, ‘‘अयं चोरो, इमिना चोरियं कत’’न्ति सामणेरं पच्छाबाहं बन्धित्वा वस्सकारस्स ब्राह्मणस्स दस्सेसुं. वस्सकारो च तदा रञ्ञो विनिच्छये नियुत्तो हुत्वा छेज्जभेज्जं अनुसासति. सो ‘‘पुब्बे मम वचनं नादियि, सुद्धपासण्डियेसु पब्बजी’’ति च बद्धाघातत्ता कम्मं असोधेत्वाव जीवन्तमेव तं सूले उत्तासेसि.

अथस्स भगवा ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा तं ठानं गन्त्वा विप्फुरन्तहत्थनखमणिमयूखसम्भिन्नसिताभताय पग्घरन्तजातिहिङ्गुलकसुवण्णरसधारं विय जालागुण्ठितमुदुतलुनदीघङ्गुलिहत्थं उत्तरस्स सीसे ठपेत्वा, ‘‘उत्तर, इदं ते पुरिमकम्मस्स फलं उप्पन्नं, तत्थ तया पच्चवेक्खणबलेन अधिवासना कातब्बा’’ति वत्वा अज्झासयानुरूपं धम्मं देसेसि. उत्तरो अमताभिसेकसदिसेन सत्थु हत्थसम्फस्सेन सञ्जातप्पसादसोमनस्सताय उळारं पीतिपामोज्जं पटिलभित्वा यथापरिचितं विपस्सनामग्गं समारूळ्हो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता सत्थु च देसनाविलासेन तावदेव मग्गपटिपाटिया सब्बकिलेसे खेपेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५६.५५-९२) –

‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, बात्तिंसवरलक्खणो;

विवेककामो भगवा, हिमवन्तमुपागमि.

‘‘अज्झोगाहेत्वा हिमवन्तं, अग्गो कारुणिको मुनि;

पल्लङ्कं आभुजित्वान, निसीदि परिसुत्तमो.

‘‘विज्जाधरो तदा आसिं, अन्तलिक्खचरो अहं;

तिसूलं सुगतं गय्ह, गच्छामि अम्बरे तदा.

‘‘पब्बतग्गे यथा अग्गि, पुण्णमायेव चन्दिमा;

वनं ओभासते बुद्धो, सालराजाव फुल्लितो.

‘‘वनग्गा निक्खमित्वान, बुद्धरंसीभिधावरे;

नळग्गिवण्णसङ्कासा, दिस्वा चित्तं पसादयिं.

‘‘विचिनं अद्दसं पुप्फं, कणिकारं देवगन्धिकं;

तीणि पुप्फानि आदाय, बुद्धसेट्ठमपूजयिं.

‘‘बुद्धस्स आनुभावेन, तीणि पुप्फानि मे तदा;

उद्धंवण्टा अधोपत्ता, छायं कुब्बन्ति सत्थुनो.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, कणिकारीति ञायति;

सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं.

‘‘सहस्सकण्डं सतभेण्डु, धजालु हरितामयं;

सतसहस्सनिय्यूहा, ब्यम्हे पातुभविंसु मे.

‘‘सोण्णमया मणिमया, लोहितङ्कमयापि च;

फलिकापि च पल्लङ्का, येनिच्छका यदिच्छका.

‘‘महारहञ्च सयनं, तूलिका विकतीयुतं;

उद्धलोमिञ्च एकन्तं, बिम्बोहनसमायुतं.

‘‘भवना निक्खमित्वान, चरन्तो देवचारिकं;

यथा इच्छामि गमनं, देवसङ्घपुरक्खतो.

‘‘पुप्फस्स हेट्ठा तिट्ठामि, उपरिच्छदनं मम;

समन्ता योजनसतं, कणिकारेहि छादितं.

‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, सायं पातं उपट्ठहुं;

परिवारेन्ति मं निच्चं, रत्तिन्दिवमतन्दिता.

‘‘तत्थ नच्चेहि गीतेहि, ताळेहि वादितेहि च;

रमामि खिड्डा रतिया, मोदामि कामकामहं.

‘‘तत्थ भुत्वा पिवित्वा च, मोदामि तिदसे तदा;

नारीगणेहि सहितो, मोदामि ब्यम्हमुत्तमे.

‘‘सतानं पञ्चक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं;

सतानं तीणिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;

पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.

‘‘भवे भवे संसरन्तो, महाभोगं लभामहं;

भोगे मे ऊनता नत्थि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दुवे भवे संसरामि, देवत्ते अथ मानुसे;

अञ्ञं गतिं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दुवे कुले पजायामि, खत्तिये चापि ब्राह्मणे;

नीचे कुले न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘हत्थियानं अस्सयानं, सिविकं सन्दमानिकं;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दासीगणं दासगणं, नारियो समलङ्कता;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘कोसेय्यकम्बलियानि, खोमकप्पासिकानि च;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘नववत्थं नवफलं, नवग्गरसभोजनं;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘इमं खाद इमं भुञ्ज, इमम्हि सयने सय;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘सब्बत्थ पूजितो होमि, यसो अच्चुग्गतो मम;

महापक्खो सदा होमि, अभेज्जपरिसो सदा;

ञातीनं उत्तमो होमि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘सीतं उण्हं न जानामि, परिळाहो न विज्जति;

अथो चेतसिकं दुक्खं, हदये मे न विज्जति.

‘‘सुवण्णवण्णो हुत्वान, संसरामि भवाभवे;

वेवण्णियं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘देवलोका चवित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो;

सावत्थियं पुरे जातो, महासाले सुअड्ढके.

‘‘पञ्च कामगुणे हित्वा, पब्बजिं अनगारियं;

जातिया सत्तवस्सोहं, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘उपसम्पादयी बुद्धो, गुणमञ्ञाय चक्खुमा;

तरुणो पूजनीयोहं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दिब्बचक्खु विसुद्धं मे, समाधिकुसलो अहं;

अभिञ्ञापारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘पटिसम्भिदा अनुप्पत्तो, इद्धिपादेसु कोविदो;

धम्मेसु पारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पुन हुत्वा सूलतो उट्ठहित्वा परानुद्दयाय आकासे ठत्वा पाटिहारियं दस्सेसि. महाजनो अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि. तावदेवस्स वणो संरूळ्हि, सो भिक्खूहि, ‘‘आवुसो, तादिसं दुक्खं अनुभवन्तो कथं त्वं विपस्सनं अनुयुञ्जितुं असक्खी’’ति पुट्ठो, ‘‘पगेव मे, आवुसो, संसारे आदीनवो, सङ्खारानञ्च सभावो सुदिट्ठो, एवाहं तादिसं दुक्खं अनुभवन्तोपि असक्खिं विपस्सनं वड्ढेत्वा विसेसं अधिगन्तु’’न्ति दस्सेन्तो –

१२१. ‘‘नत्थि कोचि भवो निच्चो, सङ्खारा वापि सस्सता;

उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरं.

१२२. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, भवेनम्हि अनत्थिको;

निस्सटो सब्बकामेहि, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति. –

इमं गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ नत्थि कोचि भवो निच्चोति कम्मभवो उपपत्तिभवो कामभवो रूपभवो अरूपभवो सञ्ञीभवो असञ्ञीभवो नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवो एकवोकारभवो चतुवोकारभवो पञ्चवोकारभवोति एवंभेदो, तत्थापि हीनो मज्झिमो उक्कट्ठो दीघायुको सुखबहुलो वोमिस्ससुखदुक्खोति एवंविभागो योकोचि निच्चो धुवो थिरो अपलोकियधम्मो नत्थि तं तं कारणं पटिच्च समुप्पन्नत्ता. यस्मा च एतदेवं, तस्मा सङ्खारा वापि सस्सता नत्थीति योजना. पच्चयेहि सङ्खतत्ता ‘‘सङ्खारा’’ति लद्धनामे हि पञ्चक्खन्धे उपादाय भवसमञ्ञाय सङ्खाराव हुत्वा सम्भूता जरामरणेन च विपरिणमन्तीति असस्सता विपरिणामधम्मा. तथा हि ते ‘‘सङ्खारा’’ति वुच्चन्ति. तेनाह उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरन्ति. ते भवपरियायेन सङ्खारपरियायेन च वुत्ता पञ्चक्खन्धा यथापच्चयं अपरापरं उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च जराय परिपीळिता हुत्वा चवन्ति परिभिज्जन्तीति अत्थो. एतेन ‘‘भवो, सङ्खारा’’ति च लद्धवोहारा पञ्चक्खन्धा उदयब्बयसभावाति दस्सेति. यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय सङ्खते आदीनवं दोसं पगेव विपस्सनापञ्ञाय जानित्वा अनिच्चलक्खणेहि दिट्ठा सङ्खारा दुक्खानत्ता विभूततरा उपट्ठहन्ति, तेनाह भगवा – ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५).

यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय अगारं सप्पटिभया उपट्ठहन्ति, तस्मा आह ‘‘भवेनम्हि अनत्थिको’’ति. एवं पन सब्बसो भवेहि विनिवत्तियमानस्स कामेसु अपेक्खाय लेसोपि न सम्भवतियेव, तेनाह ‘‘निस्सटो सब्बकामेही’’ति, अम्हीति योजना. मानुसेहि विय दिब्बेहिपि कामेहि निवत्तितचित्तोस्मीति अत्थो. पत्तो मे आसवक्खयोति यस्मा एवं सुपरिमज्जितसङ्खारो भवेसु सुपरिदिट्ठादीनवो कामेसु च अनासत्तमानसो तस्मा सूलमत्थके निसिन्नेनापि मे मया पत्तो अधिगतो आसवक्खयो निब्बानं अरहत्तञ्चाति. अञ्ञेहि च सब्रह्मचारीहि अप्पत्तमानसेहि तदधिगमाय उस्साहो करणीयोति भिक्खूनं ओवादमदासि.

उत्तरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

२. पिण्डोलभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना

नयिदं अनयेनातिआदिका आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सीहयोनियं निब्बत्तित्वा पब्बतगुहायं विहरति. भगवा तस्स अनुग्गहं कातुं गोचराय पक्कन्तकाले सयनगुहं पविसित्वा निरोधं समापज्जित्वा निसीदि. सीहो गोचरं गहेत्वा निवत्तो गुहाद्वारे भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठो जलजथलजपुप्फेहि पूजं कत्वा चित्तं पसादेन्तो भगवतो आरक्खत्थाय अरञ्ञे वाळमिगे अपनेतुं तीसु वेलासु सीहनादं नदन्तो बुद्धगताय सतिया अट्ठासि. यथा पठमदिवसं, एवं सत्ताहं पूजेसि. भगवा सत्ताहच्चयेन निरोधा वुट्ठहित्वा ‘‘वत्तिस्सति इमस्स एत्तको उपनिस्सयो’’ति तस्स पस्सन्तस्सेव आकासं पक्खन्दित्वा विहारमेव गतो. सीहो पालिलेय्यकहत्थी विय बुद्धवियोगदुक्खं अधिवासेतुं असक्कोन्तो कालं कत्वा हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो नगरवासीहि सद्धिं विहारं गतो धम्मदेसनं सुत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले कोसम्बियं रञ्ञो उतेनस्स पुरोहितपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति भारद्वाजो नाम नामेन. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो महग्घसभावेन अननुरूपाचारत्ता तेहि परिच्चज्जन्तो राजगहं गन्त्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च लाभसक्कारं दिस्वा सासने पब्बजित्वा भोजने अमत्तञ्ञू हुत्वा विचरन्तो सत्थारा उपायेन मत्तञ्ञुताय पतिट्ठापितो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.१०४-१०९) –

‘‘मिगलुद्दो पुरे आसिं, विपिने विचरं तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सब्बधम्मान पारगुं.

‘‘पियालफलमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं;

पुञ्ञक्खेत्तस्स वीरस्स, पसन्नो सेहि पाणिभि.

‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा ‘‘भगवतो सम्मुखा यं सावकेहि पत्तब्बं, तं मया पत्त’’न्ति, भिक्खुसङ्घे च ‘‘यस्स मग्गे वा फले वा कङ्खा अत्थि, सो मं पुच्छतू’’ति सीहनादं नदि. तेन तं भगवा, ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं सीहनादिकानं यदिदं पिण्डोलभारद्वाजो’’ति (अ. नि. १.१८८, १९५) एतदग्गे ठपेसि. सो एकदिवसं अत्तनो सन्तिकं उपगतं गिहिकाले सहायभूतं मच्छरिं मिच्छादिट्ठिब्राह्मणं अनुकम्पमानो तस्स दानकथं कथेत्वा तेन च ‘‘अयं मम धनं विनासेतुकामो’’ति भकुटिं कत्वापि ‘‘तुय्हं एकभत्तं देमी’’ति वुत्ते, ‘‘तं सङ्घस्स देहि मा मय्ह’’न्ति सङ्घस्स परिणामेसि. पुन ब्राह्मणेन ‘‘अयं मं बहूनं दापेतुकामो’’ति अप्पच्चये पकासिते दुतियदिवसं धम्मसेनापतिना सङ्घगताय दक्खिणाय महप्फलभावप्पकासनेन तं पसादेत्वा, ‘‘अयं ब्राह्मणो ‘आहारगेधेन मं दाने नीयोजेसी’ति मञ्ञति, आहारस्स पन मया सब्बसो परिञ्ञातभावं न जानाति, हन्द नं जानापेमी’’ति –

१२३. ‘‘नयिदं अनयेन जीवितं, नाहारो हदयस्स सन्तिको;

आहारट्ठितिको समुस्सयो, इति दिस्वान चरामि एसनं.

१२४. ‘‘पङ्कोति हि नं अवेदयुं, यायं वन्दनपूजना कुलेसु;

सुखुमं सल्लं दुरुब्बहं, सक्कारो कापुरिसेन दुज्जहो’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ नयिदं अनयेन जीवितन्ति इदं मम जीवितं अनयेन अञायेन वेळुदानपुप्फदानादिअनेसनाय न होति जीवितनिकन्तिया अभावतो. नाहारो हदयस्स सन्तिकोति आहारो च आहरियमानो मग्गफलञाणं विय हदयस्स चित्तस्स सन्तिकरो न होति, केवलं पन सज्जुकं खुदापटिघातमत्तं करोतीति अधिप्पायो. अथ वा नाहारो हदयस्स सन्तिकोति आहारो रसतण्हावत्थु मे हदयस्स सन्तिको आसत्तो न होति रसतण्हाय एव अभावतो. ‘‘सन्तिके’’तिपि पठन्ति. यो हि आहारगिद्धो लाभसक्कारप्पसुतो विचरति, तस्स आहारो हदयस्स सन्तिके नाम अभिण्हं मनसिकातब्बतो. यो पन परिञ्ञाताहारो, सो तत्थ पहीनच्छन्दरागो, न तस्साहारो हदयस्स सन्तिके नाम – ‘‘कथं नु खो लभेय्य’’न्तिआदिमनसिकरणस्सेव अभावतो. यदि हि जीवितनिकन्ति आहाररसतण्हा च नत्थि, अथ कस्मा पिण्डाय चरसीति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘आहारट्ठितिको समुस्सयो, इति दिस्वान चरामि एसन’’न्ति. आहारो भोजनं ठिति ठानं पच्चयो एतस्साति आहारट्ठितिको. ‘‘आहारपटिबद्धवुत्तिको समुस्सयो कायो’’इति दिस्वान एवं ञत्वा इममत्थं बुद्धियं ठपेत्वा चरामि एसनं, भिक्खापरियेसनं करोमीति अत्थो.

पच्चयनिमित्तं कुलानि उपसङ्कमन्तो तत्थ वन्दनपूजनाहि लाभसक्कारेहि च बज्झतीति एवं मादिसेसु न चिन्तेतब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘पङ्को’’तिगाथं अभासि. तस्सत्थो – या अयं पच्चयनिमित्तं उपगतानं पब्बजितानं कुलेसु गेहवासीसु पवत्तिस्सति गुणसम्भावना पूजना च, यस्मा तं अभावितत्तानं ओसीदापनट्ठेन मलीनभावकरणेन च पङ्को कद्दमोति बुद्धादयो अवेदयुं अब्भञ्ञासुं पवेदेसुं वा, तस्मा सा सप्पुरिसानं बन्धाय न होति सक्कारासाय पगेव पहीनत्ता. असप्पुरिसस्स पन सक्कारासा दुविञ्ञेय्यसभावताय पीळाजननतो अन्तो तुदनतो उद्धरितुं असक्कुणेय्यतो च सुखुमं सल्लं दुरुब्बहं. ततो एव तेन सक्कारो कापुरिसेन दुज्जहो दुरुब्बहेय्यो तस्स पहानपटिपत्तिया अप्पटिपज्जनतो, सक्कारासापहानेन पहीनो होतीति. तं सुत्वा ब्राह्मणो थेरे अभिप्पसन्नो अहोसि.

पिण्डोलभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

३. वल्लियत्थेरगाथावण्णना

मक्कटो पञ्चद्वारायन्तिआदिका आयस्मतो वल्लियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ नारदं नाम पच्चेकसम्बुद्धं रुक्खमूले वसन्तं दिस्वा पसन्नमानसो नळेहि सालं कत्वा तिणेहि छादेत्वा अदासि. चङ्कमनट्ठानञ्चस्स सोधेत्वा वालुका ओकिरित्वा अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वल्लियोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो योब्बनमनुप्पत्तो इन्द्रियवसिको हुत्वा विचरन्तो कल्याणमित्तसंसग्गेन भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.९३-१०३) –

‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, हारितो नाम पब्बतो;

सयम्भू नारदो नाम, रुक्खमूले वसी तदा.

‘‘नळागारं करित्वान, तिणेन छादयिं अहं;

चङ्कमं सोधयित्वान, सयम्भुस्स अदासहं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, नळकुटिकनिम्मितं;

सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं.

‘‘चतुद्दसेसु कप्पेसु, देवलोके रमिं अहं;

एकसत्ततिक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं.

‘‘चतुत्तिंसतिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;

पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.

‘‘धम्मपासादमारुय्ह, सब्बाकारवरूपमं;

यदिच्छकाहं विहरे, सक्यपुत्तस्स सासने.

‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, नळकुटियिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा पुथुज्जनकाले अत्तनो चित्तस्स रूपादिआरम्मणेसु यथाकामप्पवत्तिया, इदानि अरियमग्गेन निग्गहितभावस्स च विभावनेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

१२५. ‘‘मक्कटो पञ्चद्वारायं, कुटिकायं पसक्किय;

द्वारेन अनुपरियेति, घट्टयन्तो मुहुं मुहुं.

१२६. ‘‘तिट्ठ मक्कट मा धावि, न हि ते तं यथा पुरे;

निग्गहीतोसि पञ्ञाय, नेव दूरं गमिस्ससी’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तत्थ घट्टयन्तोति अत्तनो लोलभावेन रुक्खस्स अञ्ञं साखं मुञ्चित्वा अञ्ञस्स गहणेन अनेकवारं तत्थ रुक्खं चालेन्तो फलूपभोगमक्कटो विय तेन तेन चक्खादिद्वारेन रूपादिआरम्मणेसु अञ्ञं मुञ्चित्वा अञ्ञं गण्हन्तो चित्तसन्तानस्स समादानवसेन निच्चलं ठातुं अप्पदानेन अभिक्खणं घट्टयन्तो चालेन्तो तस्मिंयेव रूपादिआरम्मणे अनुपरिवत्तति यथाकामं विचरति. वत्तमानसमीपताय चेत्थ वत्तमानवचनं. एवं अनुपरियन्तो च तिट्ठ, मक्कट, मा धावि त्वं, चित्तमक्कट, इदानि तिट्ठ मा धावि, इतो पट्ठाय ते धावितुं न सक्का, तस्मा न हि ते तं यथा पूरे यस्मा तं अत्तभावगेहं पुब्बे विय न ते सेवितं पिहितद्वारभावतो, किञ्च निग्गहीतोसि पञ्ञाय सयञ्च इदानि मग्गपञ्ञाय किलेसाभिसङ्खारसङ्खातानं पादानं छेदनेन अच्चन्तिकं निग्गहं पत्तोसि, तस्मा नेव दूरं गमिस्ससि इतो अत्तभावतो दूरं दुतियादिअत्तभावं नेव गमिस्ससि यावचरिमकचित्तं एव ते गमनन्ति दस्सेति. ‘‘नेतो दूर’’न्तिपि पाठो, सो एवत्थो.

वल्लियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

४. गङ्गातीरियत्थेरगाथावण्णना

तिण्णं मे तालपत्तानन्तिआदिका आयस्मतो गङ्गातीरियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सासने अभिप्पसन्नो हुत्वा भिक्खुसङ्घस्स पानीयमदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स गहपतिस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, ‘‘दत्तो’’तिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो घरावासं वसन्तो अगमनीयट्ठानभावं अजानित्वा वीतिक्कमं कत्वा पुन अगमनीयट्ठानभावं ञत्वा संवेगजातो पब्बजित्वा तं कम्मं जिगुच्छित्वा लूखपटिपत्तिं अनुतिट्ठन्तो पंसुकूलचीवरं छवसित्तसदिसं मत्तिकापत्तञ्च गहेत्वा गङ्गातीरे तीहि तालपत्तेहि कुटिकं कत्वा विहासि, तेनेवस्स गङ्गातीरियोति समञ्ञा अहोसि. सो ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा न केनचि सल्लपिस्सामी’’ति चित्तं अधिट्ठाय पठमं संवच्छरं तुण्हीभूतो वचीभेदं अकरोन्तोव विहासि. दुतिये संवच्छरे गोचरगामे अञ्ञतराय इत्थिया ‘‘मूगो नु खो नो’’ति वीमंसितुकामाय पत्ते खीरं आसिञ्चन्तिया हत्थविहारे कतेपि ओकिरिते, ‘‘अलं, भगिनी’’ति वाचं निच्छरि. ततिये पन संवच्छरे अन्तरवस्सेव घटयन्तो वायमन्तो अरहत्तं पापुणि, तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.५१-५६) –

‘‘पदुमुत्तरबुद्धस्स, भिक्खुसङ्घे अनुत्तरे;

पसन्नचित्तो सुमनो, पानीघटमपूरयिं.

‘‘पब्बतग्गे दुमग्गे वा, आकासे वाथ भूमियं;

यदा पानीयमिच्छामि, खिप्पं निब्बत्तते मम.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, दकदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहा पन हुत्वा अत्तनो पुब्बभागपटिपत्तिया विभावनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

१२७. ‘‘तिण्णं मे तालपत्तानं, गङ्गातीरे कुटी कता;

छवसित्तोव मे पत्तो, पंसुकूलञ्च चीवरं.

१२८. ‘‘द्विन्नं अन्तरवस्सानं, एका वाचा मे भासिता;

ततिये अन्तरवस्सम्हि, तमोखन्धो पदालितो’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तत्थ तिण्णं मे तालपत्तानं, गङ्गातीरे कुटी कताति तालरुक्खतो पहितेहि तीहि तालपण्णेहि मय्हं वस्सनपरिहरणत्थं गङ्गाय नदिया तीरे कुटिका कता. तेन अत्तनो सेनासनसन्तोसं दस्सेति. वुत्तञ्हि धम्मसेनापतिना –

‘‘पल्लङ्केन निसिन्नस्स, जण्णुके नाभिवस्सति;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८५; मि. प. ६.१.१);

‘‘तालपत्तीन’’न्तिपि पाठो, सो एवत्थो. छवसित्तोव मे पत्तोति मय्हं पत्तो छवसित्तसदिसो, मतानं खीरसेचनकुण्डसदिसोति अत्थो. पंसुकूलञ्च चीवरन्ति चीवरञ्च मे अन्तरमग्गसुसानादीसु छड्डितनन्तकेहि कतं पंसुकूलं. पदद्वयेन परिक्खारसन्तोसं दस्सेति.