४. मोघराजत्थेरगाथावण्णना

छविपापक चित्तभद्दकाति आयस्मतो मोघराजत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो ब्राह्मणमाणवे विज्जासिप्पानि सिक्खापेन्तो एकदिवसं अत्थदस्सिं भगवन्तं भिक्खुसङ्घपरिवुतं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सिरसि अञ्जलिं कत्वा ‘‘यावता रूपिनो सत्ता’’तिआदिना छहि गाथाहि अभित्थवित्वा भाजनं पूरेत्वा मधुं उपनामेसि. सत्था मधुं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं अकासि.

सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कट्ठवाहनस्स नाम रञ्ञो अमच्चो हुत्वा तेन सत्थु आनयनत्थं पुरिससहस्सेन पेसितो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वीसतिवस्ससहस्सानि समणधम्मं कत्वा ततो चुतो एकं बुद्धन्तरं सुगतीसुयेव परिवत्तेन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा मोघराजाति लद्धनामो बावरीब्राह्मणस्स सन्तिके उग्गहितसिप्पो संवेगजातो तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा तापससहस्सपरिवारो अजितादीहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं पेसितो तेसं पन्नरसमो हुत्वा पञ्हे पुच्छित्वा पञ्हविस्सज्जनपरियोसाने अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४.६४-८३) –

‘‘अत्थदस्सी तु भगवा, सयम्भू अपराजितो;

भिक्खुसङ्घपरिब्यूळ्हो, रथियं पटिपज्जथ.

‘‘सिस्सेहि सम्परिवुतो, घरम्हा अभिनिक्खमिं;

निक्खमित्वानहं तत्थ, अद्दसं लोकनायकं.

‘‘अभिवादिय सम्बुद्धं, सिरे कत्वान अञ्जलिं;

सकं चित्तं पसादेत्वा, सन्थविं लोकनायकं.

‘‘यावता रूपिनो सत्ता, अरूपी वा असञ्ञिनो;

सब्बे ते तव ञाणम्हि, अन्तो होन्ति समोगधा.

‘‘सुखुमच्छिकजालेन, उदकं यो परिक्खिपे;

ये केचि उदके पाणा, अन्तोजाले भवन्ति ते.

‘‘येसञ्च चेतना अत्थि, रूपिनो च अरूपिनो;

सब्बे ते तव ञाणम्हि, अन्तो होन्ति समोगधा.

‘‘समुद्धरसिमं लोकं, अन्धकारसमाकुलं;

तव धम्मं सुणित्वान, कङ्खासोतं तरन्ति ते.

‘‘अविज्जानिवुते लोके, अन्धकारेन ओत्थटे;

तव ञाणम्हि जोतन्ते, अन्धकारा पधंसिता.

‘‘तुवं चक्खूसि सब्बेसं, महातमपनूदनो;

तव धम्मं सुणित्वान, निब्बायति बहुज्जनो.

‘‘पुटकं पूरयित्वान, मधुखुद्दमनेळकं;

उभो हत्थेहि पग्गय्ह, उपनेसिं महेसिनो.

‘‘पटिग्गण्हि महावीरो, सहत्थेन महा इसि;

भुञ्जित्वा तञ्च सब्बञ्ञू, वेहासं नभमुग्गमि.

‘‘अन्तलिक्खे ठितो सत्था, अत्थदस्सी नरासभो;

मम चित्तं पसादेन्तो, इमा गाथा अभासथ.

‘‘येनिदं थवितं ञाणं, बुद्धसेट्ठो च थोमितो;

तेन चित्तप्पसादेन, दुग्गतिं सो न गच्छति.

‘‘चतुद्दसञ्च खत्तुं सो, देवरज्जं करिस्सति;

पथब्या रज्जं अट्ठसतं, वसुधं आवसिस्सति.

‘‘पञ्चेव सतक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती भविस्सति;

पदेसरज्जं असङ्खेय्यं, महिया कारयिस्सति.

‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू;

गोतमस्स भगवतो, सासने पब्बजिस्सति.

‘‘गम्भीरं निपुणं अत्थं, ञाणेन विचिनिस्सति;

मोघराजाति नामेन, हेस्सति सत्थु सावको.

‘‘तीहि विज्जाहि सम्पन्नं, कतकिच्चमनासवं;

गोतमो सत्थवाहग्गो, एतदग्गे ठपेस्सति.

‘‘हित्वा मानुसकं योगं, छेत्वान भवबन्धनं;

सब्बासवे परिञ्ञाय, विहरामि अनासवो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सत्थलूखं सुत्तलूखं रजनलूखन्ति विसेसेन तिविधेनपि लूखेन समन्नागतं पंसुकूलं धारेसि. तेन नं सत्था लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेसि. अपरभागे पुरिमकम्मप्पच्चया परिहारस्स अकरणतो थेरस्स सरीरे दद्दुपीळकादीनि उप्पज्जित्वा वड्ढिंसु. सो ‘‘सेनासनं दुस्सती’’ति हेमन्तेपि मगधक्खेत्तेसु पलालसन्थारानि अत्थरित्वा सेति. तं एकदिवसं उपट्ठानं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नं सत्था पटिसन्थारवसेन ‘‘छविपापका’’तिआदिना पठमगाथाय पुच्छि.

२०७. तत्थ छविपापकाति दद्दुकच्छुपीळकाहि भिन्नच्छविभावतो हीनच्छविक दुट्ठच्छविक. चित्तभद्दकाति अनवसेसकिलेसप्पहानेन ब्रह्मविहारसेवनाय च भद्दचित्त सुन्दरचित्त. मोघराजाति तस्स आलपनं. सततं समाहितोति अग्गफलसमाधिना निच्चकालं अभिण्हं समाहितमानसो. हेमन्तिकसीतकालरत्तियोति हेमन्तसमये सीतकालरत्तियो. अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. ‘‘हेमन्तिका सीतकालरत्तियो’’तिपि पाळि. तत्थ हेमन्तिकाति हेमन्तोगधा हेमन्तपरियापन्नाति अत्थो. भिक्खु त्वं सीति भिक्खु को त्वं असि, एवंभूतो परेसु तव सेनासनं कत्वा अदेन्तेसु सङ्घिकञ्च सेनासनं अपविसन्तो. कथं करिस्ससीति यथावुत्ते सीतकाले कथं अत्तभावं पवत्तेसीति सत्था पुच्छि. एवं पन पुट्ठो थेरो सत्थु तमत्थं कथेन्तो –

२०८. ‘‘सम्पन्नसस्सा मगधा, केवला इति मे सुतं;

पलालच्छन्नको सेय्यं, यथञ्ञे सुखजीविनो’’ति. – गाथमाह;

तत्थ सम्पन्नसस्साति निप्फन्नसस्सा. मगधाति मगधरट्ठं वदति. मगधा नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीवसेन ‘‘मगधा’’त्वेव बहुवचनेन वुच्चति. केवलाति अनवसेसा. इति मे सुतन्ति एवं मया सुतं. तत्थ यो अदिट्ठो पदेसो, तस्स वसेन सुतन्ति वुत्तं. तेन एदिसे काले मगधेसु यत्थ कत्थचि मया वसितुं सक्काति दस्सेति. पलालच्छन्नको सेय्यं, यथञ्ञे सुखजीविनोति यथा अञ्ञे सुखजीविनो भिक्खू सेनासनसप्पायं लद्धा सुन्दरेहि अत्थरणपावुरणेहि सुखेन सयन्ति, एवं अहम्पि पलालसन्थारमेव हेट्ठा सन्थरित्वा उपरि तिरियञ्च पलालच्छदनेनेव छादितसरीरताय पलालच्छन्नको सेय्यं सयिं, सेय्यं कप्पेसिन्ति अत्तनो यथालाभसन्तोसं विभावेति.

मोघराजत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.