३. ब्रह्मालित्थेरगाथावण्णना

कस्सिन्द्रियानि समथङ्गतानीति आयस्मतो ब्रह्मालित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा पादफलं अदासि. सत्था अनुमोदनं वत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्रह्मालीति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो संसारे सञ्जातसंवेगो तादिसेन कल्याणमित्तसन्निस्सयेन बुद्धसासने पब्बजित्वा पतिरूपकम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो ञाणस्स परिपाकगतत्ता नचिरस्सेव विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.६३-६७) –

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं;

रथियं पटिपज्जन्तं, पादफलं अदासहं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा मग्गसुखेन फलसुखेन वीतिनामेन्तो एकदिवसं पधानपरिग्गाहकेन थेरेन तस्मिं अरञ्ञायतने भिक्खू उद्दिस्स वुत्तं पधानानुयोगं परिग्गण्हन्तो –

२०५. ‘‘कस्सिन्द्रियानि समथङ्गतानि, अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता;

पहीनमानस्स अनासवस्स, देवापि कस्स पिहयन्ति तादिनो.

२०६. ‘‘मय्हिन्द्रियानि समथङ्गतानि, अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता;

पहीनमानस्स अनासवस्स, देवापि मय्हं पिहयन्ति तादिनो’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि.

तस्सत्थो – इमस्मिं अरञ्ञायतने वसन्तेसु भिक्खूसु कस्स भिक्खुनो थेरस्स वा नवस्स वा मज्झिमस्स वा छेकेन सारथिना सुदन्ता अस्सा विय मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि समथं दन्तभावं निब्बिसेवनभावं गतानि. कस्स नवविधम्पि मानं पहाय ठितत्ता पहीनमानस्स चतुन्नम्पि आसवानं अभावेन अनासवस्स इट्ठादीसु तादिलक्खणप्पत्तिया तादिनो देवापि पिहयन्ति मनुस्सापि सम्मापटिपत्तिदस्सनादिना च आदरेन पत्थेन्तीति.

तत्थ च गाथायं पुरिमड्ढेन अनागामिमग्गाधिगमो पुट्ठो, अनागामिनोपि हि इन्द्रियानि पहीनकामरागब्यापादताय समथं निब्बिसेवनतं गतानि होन्ति. इतरेन अरहत्तमग्गपटिलाभो, अरहा हि ‘‘पहीनमानो अनासवो तादी’’ति च वुच्चति.

अथायस्मा ब्रह्मालि पधानपरिग्गाहकेन वुत्तं ‘‘कस्सिन्द्रियानी’’ति गाथं पच्चनुभासि. तदत्थं अत्तूपनायिकवसेन विस्सज्जेन्तो ‘‘मय्हिन्द्रियानी’’तिआदिकाय दुतियगाथाय अञ्ञं ब्याकासि, तत्थ मय्हिन्द्रियानीति मम चक्खादीनि इन्द्रियानि. सेसं वुत्तनयमेव.

ब्रह्मालित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.