५. सम्बुलकच्चानत्थेरगाथावण्णना
देवो चाति आयस्मतो सम्बुलकच्चानत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो इतो चतुनवुतिकप्पमत्थके कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सतरंसिं नाम पच्चेकबुद्धं निरोधा वुट्ठहित्वा पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो तालफलं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे गहपतिकुले निब्बत्तित्वा ‘‘सम्बुलो’’ति लद्धनामो कच्चानगोत्तताय सम्बुलकच्चानोति पञ्ञायित्थ.
सो वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा हिमवन्तसमीपे भेरवाय नाम पब्बतगुहायं विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विहरति. अथेकदिवसं महा अकालमेघो सतपटलसहस्सपटलो थनेन्तो गज्जन्तो विज्जुल्लता निच्छारेन्तो गळगळायन्तो उट्ठहित्वा वस्सितुं आरभि, असनियो फलिंसु. तं सद्दं सुत्वा अच्छतरच्छुवनमहिंसहत्थिआदयो भीततसिता भीतरवं विरविंसु. थेरो पन आरद्धविपस्सनत्ता काये जीविते च निरपेक्खो विगतलोमहंसो तं अचिन्तेन्तो विपस्सनायमेव कम्मं करोन्तो घम्मापगमेन उतुसप्पायलाभेन समाहितचित्तो तावदेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा सह अभिञ्ञाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.८५-९०) –
‘‘सतरंसी नाम भगवा, सयम्भू अपराजितो;
विवेका वुट्ठहित्वान, गोचरायाभिनिक्खमि.
‘‘फलहत्थो अहं दिस्वा, उपगच्छिं नरासभं;
पसन्नचित्तो सुमनो, तालफलं अदासहं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सोमनस्सजातो उदानवसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
१८९. ‘‘देवो च वस्सति, देवो च गळगळायति,
एकको चाहं भेरवे बिले विहरामि;
तस्स मय्हं एककस्स भेरवे बिले विहरतो,
नत्थि भयं वा छम्भितत्तं वा लोमहंसो वा.
१९०. ‘‘धम्मता ममेसा यस्स मे, एककस्स भेरवे बिले;
विहरतो नत्थि भयं वा, छम्भितत्तं वा लोमहंसो वा’’ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तत्थ देवो च वस्सति, देवो च गळगळायतीति देवो मेघो वस्सति च, ‘‘गळगळा’’ति च करोन्तो गज्जतीति अत्थो. गज्जन्तस्स हि अनुकरणमेतं. एकको चाहं भेरवे बिले विहरामीति अहञ्च एकको असहायो सप्पटिभयायं पब्बतगुहायं वसामि, तस्स मय्हं एवंभूतस्स मे सतो नत्थि भयं वा छम्भितत्तं वा लोमहंसो वाति चित्तुत्राससञ्ञितं भयं वा तंनिमित्तकं सरीरस्स छम्भितत्तं वा लोमहंसनमत्तं वा नत्थि.
कस्माति तत्थ कारणमाह ‘‘धम्मता ममेसा’’ति. अपरिञ्ञातवत्थुकस्स हि तत्थ अप्पहीनच्छन्दरागताय भयादिना भवितब्बं, मया पन सब्बसो तत्थ परिञ्ञातं, तत्थ च छन्दरागो समुच्छिन्नो, तस्मा भयादीनं अभावो धम्मता ममेसा मम धम्मसभावो एसोति अञ्ञं ब्याकासि.
सम्बुलकच्चानत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.