४. इसिदिन्नत्थेरगाथावण्णना
दिट्ठा मयाति आयस्मतो इसिदिन्नत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो बीजनिं गहेत्वा बोधिया पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुनापरन्तजनपदे सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा इसिदिन्नोति लद्धनामो वयप्पत्तो सत्थु चन्दनमाळपटिग्गहणे पाटिहारियं दिस्वा पसन्नमानसो सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा सोतापन्नो हुत्वा अगारं अज्झावसति. तस्स हितानुकम्पिनी देवता तं चोदेन्ती –
१८७. ‘‘दिट्ठा मया धम्मधरा उपासका, कामा अनिच्चा इति भासमाना;
सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च ते अपेक्खा.
१८८. ‘‘अद्धा न जानन्ति यतोध धम्मं, कामा अनिच्चा इति चापि आहु;
रागञ्च तेसं न बलत्थि छेत्तुं, तस्मा सिता पुत्तदारं धनञ्चा’’ति. –
गाथाद्वयमभासि.
तत्थ दिट्ठा मया धम्मधरा उपासका, कामा अनिच्चा इति भासमानाति इधेकच्चे परियत्तिधम्मधरा उपासका मया दिट्ठा, परियत्तिधम्मधरत्ता एव ‘‘कामा नामेते अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा’’ति कामेसु आदीनवपटिसंयुत्तं धम्मं भासमाना, सयं पन सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च ते अपेक्खाति सारत्ता हुत्वा बहलरागरत्ता मणीसु कुण्डलेसु च, मणिचितेसु वा कुण्डलेसु, पुत्तेसु पुत्तधीतासु दारेसु च अधिगतस्नेहा, अञ्ञं भणन्ता अञ्ञं करोन्ता दिट्ठा मयाति अत्थो.
यतोति यस्मा ते उपासका सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु पुत्तेसु दारेसु च अपेक्खवन्तो, तस्मा इध इमस्मिं बुद्धसासने धम्मं याथावतो अद्धा एकंसेन न जानन्ति. एवं भूता च ‘‘कामा अनिच्चा’’इति चापि आहु अहोसि, सत्तपकति विचित्तसभावाति अधिप्पायो. रागञ्च तेसं न बलत्थि छेत्तुन्ति तेसं उपासकानं यस्मा रागं छेत्तुं समुच्छिन्दितुं तादिसं ञाणबलं नत्थि, तस्मा तेन कारणेन सिता तण्हावसेन निस्सिता पुत्तदारं धनञ्च अल्लीना न विस्सज्जेन्तीति सब्बमेतं देवता तंयेव उपासकं उद्दिस्स अञ्ञापदेसेन कथेसि. तं सुत्वा उपासको संवेगजातो पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४८.४६-५०) –
‘‘विपस्सिनो भगवतो, बोधिया पादपुत्तमे;
सुमनो बीजनिं गय्ह, अबीजिं बोधिमुत्तमं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, अबीजिं बोधिमुत्तमं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बीजनाय इदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो इमा एव गाथा अभासीति.
इसिदिन्नत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.