३. उपवाणत्थेरगाथावण्णना

अरहं सुगतोति आयस्मतो उपवाणत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले दलिद्दकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवति परिनिब्बुते तस्स धातुं गहेत्वा मनुस्सदेवनागगरुळकुम्भण्डयक्खगन्धब्बेहि सत्तरतनमये सत्तयोजनिके थूपे कते तत्थ सुधोतं अत्तनो उत्तरासङ्गं वेळग्गे आबन्धित्वा धजं कत्वा पूजं अकासि. तं गहेत्वा अभिसम्मतको नाम यक्खसेनापति देवेहि चेतियपूजारक्खणत्थं ठपितो अदिस्समानकायो आकासे धारेन्तो चेतियं तिक्खत्तुं पदक्खिणं अकासि. सो तं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नमानसो अहोसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा उपवाणोति लद्धनामो वयप्पत्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो अरहत्तं पत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५६.१२२-१७८) –

‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;

जलित्वा अग्गिक्खन्धोव, सम्बुद्धो परिनिब्बुतो.

‘‘महाजना समागम्म, पूजयित्वा तथागतं;

चित्तं कत्वान सुगतं, सरीरं अभिरोपयुं.

‘‘सरीरकिच्चं कत्वान, धातुं तत्थ समानयुं;

सदेवमनुस्सा सब्बे, बुद्धथूपं अकंसु ते.

‘‘पठमा कञ्चनमया, दुतिया च मणिमया;

ततिया रूपियमया, चतुत्थी फलिकामया.

‘‘तत्थ पञ्चमिका चेव, लोहितङ्कमया अहु;

छट्ठा मसारगल्लस्स, सब्बं रतनमयूपरि.

‘‘जङ्घा मणिमया आसि, वेदिका रतनामया;

सब्बसोण्णमयो थूपो, उद्धं योजनमुग्गतो.

‘‘देवा तत्थ समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो.

‘‘धातु आवेणिका नत्थि, सरीरं एकपिण्डितं;

इमम्हि बुद्धथूपम्हि, कस्साम कञ्चुकं मयं.

‘‘देवा सत्तहि रत्नेहि, अञ्ञं वड्ढेसुं योजनं;

थूपो द्वियोजनुब्बेधो, तिमिरं ब्यपहन्ति सो.

‘‘नागा तत्थ समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मनुस्सा चेव देवा च, बुद्धथूपं अकंसु ते.

‘‘मा नो पमत्ता अस्सुम्ह, अप्पमत्ता सदेवका;

मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो.

‘‘इन्दनीलं महानीलं, अथो जोतिरसं मणिं;

एकतो सन्निपातेत्वा, बुद्धथूपं अछादयुं.

‘‘सब्बं मणिमयं आसि, यावता बुद्धचेतियं;

तियोजनसमुब्बेधं, आलोककरणं तदा.

‘‘गरुळा च समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मनुस्सा देवनागा च, बुद्धपूजं अकंसु ते.

‘‘मा नो पमत्ता अस्सुम्ह, अप्पमत्ता सदेवका;

मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो.

‘‘सब्बं मणिमयं थूपं, अकरुं ते च कञ्चुकं;

योजनं तेपि वड्ढेसुं, आयतं बुद्धचेतियं.

‘‘चतुयोजनमुब्बेधो, बुद्धथूपो विरोचति;

ओभासेति दिसा सब्बा, सतरंसीव उग्गतो.

‘‘कुम्भण्डा च समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मनुस्सा चेव देवा च, नागा च गरुळा तथा.

‘‘पच्चेकं बुद्धसेट्ठस्स, अकंसु थूपमुत्तमं;

मा नो पमत्ता अस्सुम्ह, अप्पमत्ता सदेवका.

‘‘मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो;

रतनेहि छादेस्साम, आयतं बुद्धचेतियं.

‘‘योजनं तेपि वड्ढेसुं, आयतं बुद्धचेतियं;

पञ्चयोजनमुब्बेधो, थूपो ओभासते तदा.

‘‘यक्खा तत्थ समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मनुस्सा देवनागा च, गरुळा च कुम्भण्डका.

‘‘पच्चेकं बुद्धसेट्ठस्स, अकंसु थूपमुत्तमं;

मा नो पमत्ता अस्सुम्ह, अप्पमत्ता सदेवका.

‘‘मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो;

फलिका छादयिस्साम, आयतं बुद्धचेतियं.

‘‘योजनं तेपि वड्ढेसुं, आयतं बुद्धचेतियं;

छयोजनिकमुब्बेधो, थूपो ओभासते तदा.

‘‘गन्धब्बा च समागन्त्वा, एकतो मन्तयुं तदा;

मनुजा देवता नागा, कुम्भण्डा गरुळा तथा.

‘‘सब्बे अकंसु बुद्धथूपं, मयमेत्थ अकारका;

मयम्पि थूपं कस्साम, लोकनाथस्स तादिनो.

‘‘वेदियो सत्त कत्वान, धजं छत्तं अकंसु ते;

सब्बसोण्णमयं थूपं, गन्धब्बा कारयुं तदा.

‘‘सत्तयोजनमुब्बेधो, थूपो ओभासते तदा;

रत्तिन्दिवा न ञायन्ति, आलोको होति सब्बदा.

‘‘अभिभोन्ति न तस्साभा, चन्दसूरा सतारका;

समन्ता योजनसते, पदीपोपि न पज्जलि.

‘‘तेन कालेन ये केचि, थूपं पूजेन्ति मानुसा;

न ते थूपं आरुहन्ति, अम्बरे उक्खिपन्ति ते.

‘‘देवेहि ठपितो यक्खो, अभिसम्मतनामको;

धजं वा पुप्फदामं वा, अभिरोपेति उत्तरिं.

‘‘न ते पस्सन्ति तं यक्खं, दामं पस्सन्ति गच्छतो;

एवं पस्सित्वा गच्छन्ता, सब्बे गच्छन्ति सुग्गतिं.

‘‘विरुद्धा ये पावचने, पसन्ना ये च सासने;

पाटिहीरं दट्ठुकामा, थूपं पूजेन्ति मानुसा.

‘‘नगरे हंसवतिया, अहोसिं भतको तदा;

आमोदितं जनं दिस्वा, एवं चिन्तेसहं तदा.

‘‘उळारो भगवा नेसो, यस्स धातुघरे दिसं;

इमा च जनता तुट्ठा, कारं कुब्बं न तप्परे.

‘‘अहम्पि कारं कस्सामि, लोकनाथस्स तादिनो;

तस्स धम्मेसु दायादो, भविस्सामि अनागते.

‘‘सुधोतं रजकेनाहं, उत्तरेय्यं पटं मम;

वेळग्गे आलग्गेत्वान, धजं उक्खिपिमम्बरे.

‘‘अभिसम्मतको गय्ह, अम्बरे हासि मे धजं;

वातेरितं धजं दिस्वा, भिय्यो हासं जनेसहं.

‘‘तत्थ चित्तं पसादेत्वा, समणं उपसङ्कमिं;

तं भिक्खुं अभिवादेत्वा, विपाकं पुच्छहं धजे.

‘‘सो मे कथेसि आनन्दी, पीतिसञ्जननं मम;

तस्स धजस्स विपाकं, अनुभोस्ससि सब्बदा.

‘‘हत्थिअस्सरथापत्ती, सेना च चतुरङ्गिनी;

परिवारेस्सन्ति तं निच्चं, धजदानस्सिदं फलं.

‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, भेरियो समलङ्कता;

परिवारेस्सन्ति तं निच्चं, धजदानस्सिदं फलं.

‘‘छळसीति सहस्सानि, नारियो समलङ्कता;

विचित्तवत्थाभरणा, आमुक्कमणिकुण्डला.

‘‘अळारपम्हा हसुला, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा;

परिवारेस्सन्ति तं निच्चं, धजदानस्सिदं फलं.

‘‘तिंसकप्पसहस्सानि, देवलोके रमिस्ससि;

असीतिक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जं करिस्ससि.

‘‘सहस्सक्खत्तुं राजा च, चक्कवत्ती भविस्सति;

पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.

‘‘कप्पसतसहस्सम्हि, ओक्काककुलसम्भवो;

गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.

‘‘देवलोका चवित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो;

पुञ्ञकम्मेन सञ्ञुत्तो, ब्रह्मबन्धु भविस्ससि.

‘‘असीतिकोटिं छड्डेत्वा, दासे कम्मकरे बहू;

गोतमस्स भगवतो, सासने पब्बजिस्ससि.

‘‘आराधयित्वा सम्बुद्धं, गोतमं सक्यपुङ्गवं;

उपवाणोति नामेन, हेस्ससि सत्थु सावको.

‘‘सतसहस्से कतं कम्मं, फलं दस्सेसि मे इध;

सुमुत्तो सरवेगोव, किलेसे झापयिं मम.

‘‘चक्कवत्तिस्स सन्तस्स, चातुद्दीपिस्सरस्स मे;

तीणि योजनानि सामन्ता, उस्सीयन्ति धजा सदा.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, धजदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अथायस्मा उपवाणो भगवतो उपट्ठाको अहोसि. तेन च समयेन भगवतो वाताबाधो उप्पज्जि. थेरस्स च गिहिसहायो देवहितो नाम ब्राह्मणो सावत्थियं पटिवसति. सो थेरं चतूहि पच्चयेहि पवेदेसि. अथायस्मा उपवाणो निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय तस्स ब्राह्मणस्स निवेसनं उपगच्छि. ब्राह्मणो ‘‘केनचि अञ्ञेन पयोजनेन थेरो आगतो’’ति ञत्वा, ‘‘वदेय्याथ, भन्ते, केनत्थो’’ति आह. थेरो तस्स ब्राह्मणस्स पयोजनं आचिक्खन्तो –

१८५. ‘‘अरहं सुगतो लोके, वातेहाबाधिको मुनि;

सचे उण्होदकं अत्थि, मुनिनो देहि ब्राह्मण.

१८६. ‘‘पूजितो पूजनेय्यानं, सक्करेय्यान सक्कतो;

अपचितोपचेय्यानं, तस्स इच्छामि हातवे’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तस्सत्थो – यो इमस्मिं लोके पूजनेय्यानं पूजेतब्बेहि सक्कादीहि देवेहि महाब्रह्मादीहि च ब्रह्मेहि पूजितो, सक्करेय्यानं सक्कातब्बेहि बिम्बिसारकोसलराजादीहि सक्कतो, अपचेय्यानं अपचायितब्बेहि महेसीहि खीणासवेहि अपचितो, किलेसेहि आरकत्तादिना अरहं, सोभनगमनादिना सुगतो सब्बञ्ञू मुनि मय्हं सत्था देवदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा, सो दानि वातेहि वातहेतु वातक्खोभनिमित्तं आबाधिको जातो. सचे, ब्राह्मण, उण्होदकं अत्थि, तस्स वाताबाधवूपसमनत्थं तं हातवे उपनेतुं इच्छामीति. तं सुत्वा ब्राह्मणो उण्होदकं तदनुरूपं वातारहञ्च भेसज्जं भगवतो उपनामेसि. तेन च सत्थु रोगो वूपसमि. तस्स भगवा अनुमोदनं अकासीति.

उपवाणत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.