१०. कप्पटकुरत्थेरगाथावण्णना

अयमिति कप्पटोति आयस्मतो कप्पटकुरत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं विनताय नाम नदिया तीरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा पसन्नमानसो केतकपुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं दुग्गतकुले निब्बत्तित्वा याव वयप्पत्ति, ताव अञ्ञं उपायं अजानन्तो कप्पटखण्डनिवासनो सरावहत्थो तत्थ तत्थ कुरं परियेसन्तो विचरि, तेन कप्पटकुरोत्वेव पञ्ञायित्थ. सो वयप्पत्तो तिणं विक्किणित्वा जीविकं कप्पेन्तो एकदिवसं तिणलावनत्थं अरञ्ञं गतो तत्थ अञ्ञतरं खीणासवत्थेरं दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसीदि. तस्स थेरो धम्मं कथेसि. सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो ‘‘किं मे इमाय किच्छजीविकाया’’ति पब्बजित्वा अत्तनो निवत्थकप्पटचोळं एकस्मिं ठाने निक्खिपि. यदा चस्स अनभिरति उप्पज्जति, तदा तं कप्पटं ओलोकेन्तस्स अनभिरति विगच्छति, संवेगं पटिलभि. एवं करोन्तो सत्तक्खत्तुं उप्पब्बजि. तस्स तं कारणं भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. अथेकदिवसं कप्पटकुरो भिक्खु धम्मसभायं परिसपरियन्ते निसिन्नो निद्दायति, तं भगवा चोदेन्तो –

१९९. ‘‘अयमिति कप्पटो कप्पटकुरो, अच्छाय अतिभरिताय;

अमतघटिकायं धम्मकटमत्तो, कतपदं झानानि ओचेतुं.

२००. ‘‘मा खो त्वं कप्पट पचालेसि, मा त्वं उपकण्णम्हि ताळेस्सं;

न हि त्वं कप्पट मत्तमञ्ञासि, सङ्घमज्झम्हि पचलायमानो’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ अयमिति कप्पटो कप्पटकुरोति कप्पटकुरो भिक्खु ‘‘अयं मम कप्पटो, इमं परिदहित्वा यथा तथा जीवामी’’ति एवं उप्पन्नमिच्छावितक्को अच्छाय अतिभरिताय अमतघटिकायं मम अमतघटे तहं तहं वस्सन्ते ‘‘अमतमधिगतं अहमनुसासामि, अहं धम्मं देसेमि’’ (महाव. १२; म. नि. १.२८६; २.३४२). ‘‘अन्धीभूतस्मिं लोकस्मिं, आहञ्छं अमतदुन्दुभि’’न्तिआदिना (महाव. ११; म. नि. १.२८५; २.३४१) घोसेत्वा मया धम्मामते पवस्सियमाने कतपदं झानानि ओचेतुं लोकियलोकुत्तरज्झानानि उपचेतुं भावेतुं कतपदं कटमग्गविहितभावनामग्गं इदं मम सासनं, तथापि धम्मकटमत्तो मम सासनधम्मतो उक्कण्ठचित्तो अपगतमानसो कप्पटकुरोति तं चोदेत्वा पुनपिस्स सहोड्ढं चोरं गण्हन्तो विय पमादविहारं दस्सेन्तो ‘‘मा खो त्वं, कप्पट, पचालेसी’’ति गाथमाह.

तत्थ मा खो त्वं, कप्पट, पचालेसीति त्वं, कप्पटकुर, ‘‘मम धम्मं सुणिस्सामी’’ति निसीदित्वा मा खो पचालेसि मा पचलाहि मा निद्दं उपगच्छि. मा त्वं उपकण्णम्हि ताळेस्सन्ति तं निद्दायमानं उपकण्णम्हि कण्णसमीपे देसनाहत्थेन अहं मा पताळेस्सं. यथा इतो परं किलेसप्पहानाय अहं तं न ओवदेय्यं, तथा पटिपज्जाहीति अत्थो. न हि त्वं, कप्पट, मत्तमञ्ञासीति त्वं, कप्पट, सङ्घमज्झम्हि पचलायमानो मत्तं पमाणं न वा मञ्ञसि, ‘‘अयमतिदुल्लभो खणो पटिलद्धो, सो मा उपज्झगा’’ति एत्तकम्पि न जानासि, पस्स याव च ते अपरद्धन्ति चोदेसि.

एवं भगवता द्वीहि गाथाहि गाळ्हं तं निग्गय्ह चोदनाय कताय अट्ठिवेधविद्धो विय चण्डगजो मग्गं ओतरन्तो विय च सञ्जातसंवेगो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५२.१७-२२) –

‘‘विनतानदिया तीरे, विहासि पुरिसुत्तमो;

अद्दसं विरजं बुद्धं, एकग्गं सुसमाहितं.

‘‘मधुगन्धस्स पुप्फेन, केतकस्स अहं तदा;

पसन्नचित्तो सुमनो, बुद्धसेट्ठमपूजयिं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सत्थारा वुत्तगाथाद्वयमेव अत्तनो अरहत्ताधिगमनस्स अङ्कुसभूतन्ति पच्चुदाहासि. तेनस्स तदेव अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.

कप्पटकुरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

चतुत्थवग्गवण्णना निट्ठिता.