६. पुण्णमासत्थेरगाथावण्णना

पञ्च नीवरणे हित्वातिआदिका आयस्मतो पुण्णमासत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो तिस्सस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थरि अरञ्ञे विहरन्ते पंसुकूलचीवरं दुमसाखाय लग्गेत्वा गन्धकुटिं पविट्ठे धनुहत्थो गहनं पविट्ठो सत्थु पंसुकूलं दिस्वा पसन्नमानसो धनुं निक्खिपित्वा बुद्धगुणे अनुस्सरित्वा पंसुकूलं वन्दि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुटुम्बियकुले निब्बत्ति. तस्स किर जातदिवसे तस्मिं गेहे सब्बभाजनानि सुवण्णरतनमयेहि मासेहि परिपुण्णानेव अहेसुं. तेनस्स पुण्णमासोत्वेव नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो दारपरिग्गहं कत्वा एकस्मिं पुत्ते उप्पन्ने घरावासं पहाय पब्बजित्वा गामकावासे वसन्तो घटेन्तो वायमन्तो छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.१-८) –

‘‘तिस्सो नामासि भगवा, सयम्भू अग्गपुग्गलो;

पंसुकूलं ठपेत्वान, विहारं पाविसी जिनो.

‘‘विनतं धनुमादाय, भक्खत्थाय चरिं अहं;

मण्डलग्गं गहेत्वान, काननं पाविसिं अहं.

‘‘तत्थद्दसं पंसुकूलं, दुमग्गे लग्गितं तदा;

चापं तत्थेव निक्खिप्प, सिरे कत्वान अञ्जलिं.

‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, विपुलाय च पीतिया;

बुद्धसेट्ठं सरित्वान, पंसुकूलं अवन्दहं.

‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, पंसुकूलमवन्दहं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, वन्दनाय इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा सावत्थिं उपगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा सुसाने वसति, तस्स च अचिरागतस्सेव सतो पुत्तो कालमकासि. दारकमाता थेरस्स आगतभावं सुत्वा, ‘‘मा इदं अपुत्तकं सापतेय्यं राजानो हरेय्यु’’न्ति तं उप्पब्बाजेतुकामा महता परिवारेन थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा पटिसन्थारं कत्वा पलोभेतुं आरभि. थेरो अत्तनो वीतरागभावजानापनत्थं आकासे ठत्वा अत्तनो पटिपत्तिकित्तनमुखेन तस्सा धम्मं देसेन्तो –

१७१. ‘‘पञ्च नीवरणे हित्वा, योगक्खेमस्स पत्तिया;

धम्मादासं गहेत्वान, ञाणदस्सनमत्तनो.

१७२. ‘‘पच्चवेक्खिं इमं कायं, सब्बं सन्तरबाहिरं;

अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, तुच्छो कायो अदिस्सथा’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ पञ्च नीवरणे हित्वाति कामच्छन्दादिके पञ्च नीवरणे पहाय झानाधिगमेन विद्धंसेत्वा. योगक्खेमस्स पत्तियाति कामयोगादीहि चतूहि योगेहि खेमस्स अनुपद्दुतस्स निब्बानस्स अधिगमाय. धम्मादासन्ति धम्मभूतं आदासं. यथा हि आदासो ओलोकेन्तस्स रूपकाये गुणागुणं आदंसेति, एवं विपस्सनासङ्खातो धम्मानं सामञ्ञविसेसावबोधनतो ञाणदस्सनभूतो धम्मादासो विपस्सन्तस्स वोदानसंकिलेसधम्मविभावनेन तप्पहानसाधनेन च विसेसतो नामकाये गुणं आदंसेति. तेनाह –

‘‘धम्मादासं गहेत्वान, ञाणदस्सनमत्तनो;

पच्चवेक्खिं इमं कायं, सब्बं सन्तरबाहिर’’न्ति. –

इमं कायं धम्मसमूहं मम अत्तभावं अज्झत्तिकबाहिरायतनभावतो सन्तरबाहिरं सब्बं अनवसेसं धम्मादासं गहेत्वा ‘‘अनिच्च’’न्तिपि ‘‘दुक्ख’’न्तिपि ‘‘अनत्ता’’तिपि पतिअवेक्खिं ञाणचक्खुना पस्सिं. एवं पस्सता च मया अज्झत्तञ्च बहिद्धा चाति अत्तनो सन्ताने परसन्ताने च तुच्छो कायो अदिस्सथ निच्चसारादिविरहितो तुच्छो खन्धपञ्चकसङ्खातो अत्तभावकायो ञाणचक्खुना याथावतो अपस्सित्थ. सकलम्पि हि खन्धपञ्चकं ‘‘अविज्जानिवुतस्स, भिक्खवे, बालस्स तण्हासंयुत्तस्स एवमयं कायो समुदागतो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१९) ‘‘कायो’’ति वुच्चति. ‘‘अदिस्सथा’’ति च इमिना यदेव काये दट्ठब्बं, तं दिट्ठं, न दानिस्स किञ्चि मया पस्सितब्बं अत्थीति कतकिच्चतं दस्सेन्तो अञ्ञं ब्याकासि. एवं थेरो इमाहि गाथाहि पुराणदुतियिकाय धम्मं देसेत्वा तं सरणेसु च सीलेसु च सम्पतिट्ठापेत्वा उय्योजेसि.

पुण्णमासत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.