५. वीतसोकत्थेरगाथावण्णना

केसे मे ओलिखिस्सन्तीतिआदिका आयस्मतो वीतसोकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा महता इसिगणेन परिवुतो अरञ्ञे वसन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा हट्ठतुट्ठो ‘‘उदुम्बरपुप्फसदिसा दुल्लभदस्सना बुद्धा भगवन्तो, इदानेव उपगन्तब्बा’’ति महतिया परिसाय सद्धिं सत्थारं दट्ठुं गच्छन्तो दियड्ढयोजने सेसे ब्याधिको हुत्वा बुद्धगताय सञ्ञाय कालङ्कतो देवेसु उप्पज्जित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अट्ठारसवस्साधिकानं द्विन्नं वस्ससतानं मत्थके धम्मासोकरञ्ञो कनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति, तस्स वीतसोकोति नाम अहोसि. सो वयप्पत्तो खत्तियकुमारेहि सिक्खितब्बविज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो गिरिदत्तत्थेरं निस्साय गिहिभूतो सुत्तन्तपिटके अभिधम्मपिटके च विसारदो हुत्वा एकदिवसं मस्सुकम्मसमये कप्पकस्स हत्थतो आदासं गहेत्वा कायं ओलोकेन्तो वलितपलितादीनि दिस्वा सञ्जातसंवेगो विपस्सनाय चित्तं ओतारेत्वा भावनं उस्सुक्कापेत्वा तस्मिंयेव आसने सोतापन्नो हुत्वा गिरिदत्तत्थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.९-२६) –

‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू;

लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे.

‘‘नदीसोतपटिभागा, सिस्सा आयन्ति मे तदा;

तेसाहं मन्ते वाचेमि, रत्तिन्दिवमतन्दितो.

‘‘सिद्धत्थो नाम सम्बुद्धो, लोके उप्पज्जि तावदे;

तमन्धकारं नासेत्वा, ञाणालोकं पवत्तयि.

‘‘मम अञ्ञतरो सिस्सो, सिस्सानं सो कथेसि मे;

सुत्वान ते एतमत्थं, आरोचेसुं ममं तदा.

‘‘बुद्धो लोके समुप्पन्नो, सब्बञ्ञू लोकनायको;

तस्सानुवत्तति जनो, लाभो अम्हं न विज्जति.

‘‘अधिच्चुप्पत्तिका बुद्धा, चक्खुमन्तो महायसा;

यंनूनाहं बुद्धसेट्ठं, पस्सेय्यं लोकनायकं.

‘‘अजिनं मे गहेत्वान, वाकचीरं कमण्डलुं;

अस्समा अभिनिक्खम्म, सिस्से आमन्तयिं अहं.

‘‘ओदुम्बरिकपुप्फंव, चन्दम्हि ससकं यथा;

वायसानं यथा खीरं, दुल्लभो लोकनायको.

‘‘बुद्धो लोकम्हि उप्पन्नो, मनुस्सत्तम्पि दुल्लभं;

उभोसु विज्जमानेसु, सवनञ्च सुदुल्लभं.

‘‘बुद्धो लोके समुप्पन्नो, चक्खुं लच्छाम नो भवं;

एथ सब्बे गमिस्साम, सम्मासम्बुद्धसन्तिकं.

‘‘कमण्डलुधरा सब्बे, खराजिननिवासिनो;

ते जटाभारभरिता, निक्खमुं विपिना तदा.

‘‘युगमत्तं पेक्खमाना, उत्तमत्थं गवेसिनो;

आसत्तिदोसरहिता, असम्भीताव केसरी.

‘‘अप्पकिच्चा अलोलुप्पा, निपका सन्तवुत्तिनो;

उञ्छाय चरमाना ते, बुद्धसेट्ठमुपागमुं.

‘‘दियड्ढयोजने सेसे, ब्याधि मे उपपज्जथ;

बुद्धसेट्ठं सरित्वान, तत्थ कालङ्कतो अहं.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धसञ्ञायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

१६९. ‘‘केसे मे ओलिखिस्सन्ति, कप्पको उपसङ्कमि;

ततो आदासमादाय, सरीरं पच्चवेक्खिसं.

१७०. ‘‘तुच्छो कायो अदिस्सित्थ, अन्धकारे तमो ब्यगा;

सब्बे चोळा समुच्छिन्ना, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तत्थ केसे मे ओलिखिस्सन्ति, कप्पको उपसङ्कमीति गिहिकाले मस्सुकम्मसमये ‘‘मम केसे ओलिखिस्सं कप्पेमी’’ति केसादीनं छेदनादिवसेन कप्पनतो कप्पको न्हापितो मं उपगच्छि. ततोति कप्पकतो. सरीरं पच्चवेक्खिसन्ति सब्बकायिके आदासे पलितवलितमुखनिमित्तादिदस्सनमुखेन ‘‘अभिभूतो वत जराय मे कायो’’ति जराभिभूतं अत्तनो सरीरं पच्चवेक्खिं. एवं पच्चवेक्खतो च तुच्छो कायो अदिस्सित्थ निच्चधुवसुखसभावादीहि रित्तो हुत्वा मे कायो अदिस्सथ पञ्ञायि. कस्मा? अन्धकारे तमो ब्यगा येन अयोनिसोमनसिकारसङ्खातेन तमसा अत्तनो काये अन्धगता विज्जमानम्पि असुभादिसभावं अपस्सन्ता अविज्जमानं सुभादिआकारं गण्हन्ति, तस्मिं अन्धकारे अन्धकरणट्ठाने काये योनिसोमनसिकारसङ्खातेन ञाणालोकेन अविज्जातमो विगतो, ततो एव सब्बे चोळा समुच्छिन्ना चोरा विय कुसलभण्डच्छेदनतो, साधूहि अलातब्बतो असङ्गहेतब्बतो सङ्कारकूटादीसु छड्डितपिलोतिकखण्डं विय इस्सरजनेन अरियजनेन जिगुच्छितब्बताय चोळा वियाति वा ‘‘चोळा’’ति लद्धनामा किलेसा समुच्छिन्ना. अग्गमग्गेन समुग्घाटितत्ता एव च नेसं नत्थि दानि पुनब्भवो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति नत्थीति.

वीतसोकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.