७. तिस्सत्थेरगाथावण्णना
बहू सपत्ते लभतीति आयस्मतो तिस्सत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो पियदस्सिस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा कामेसु आदीनवं दिस्वा घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञायतने सालवने अस्समं कारेत्वा वसति. भगवा तस्स अनुग्गण्हनत्थं अस्समस्स अविदूरे सालवने निरोधं समापज्जित्वा निसीदि. सो अस्समतो निक्खमित्वा फलाफलत्थाय गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो चत्तारो दण्डे ठपेत्वा भगवतो उपरि पुप्फिताहि सालसाखाहि साखामण्डपं कत्वा सत्ताहं नवनवेहि सालपुप्फेहि भगवन्तं पूजेन्तो अट्ठासि बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्तो. सत्था सत्ताहस्स अच्चयेन निरोधतो वुट्ठहित्वा भिक्खुसङ्घं चिन्तेसि. तावदेव सतसहस्समत्ता खीणासवा सत्थारं परिवारेसुं. भगवा तस्स भाविनिं सम्पत्तिं विभावेन्तो अनुमोदनं वत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तिस्सोति लद्धनामो वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा पञ्चमत्तानि माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो लाभग्गयसग्गप्पत्तो हुत्वा सत्थु राजगहगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.१९०-२२०) –
‘‘अज्झोगाहेत्वा सालवनं, सुकतो अस्समो मम;
सालपुप्फेहि सञ्छन्नो, वसामि विपिने तदा.
‘‘पियदस्सी च भगवा, सयम्भू अग्गपुग्गलो;
विवेककामो सम्बुद्धो, सालवनमुपागमि.
‘‘अस्समा अभिनिक्खम्म, पवनं अगमासहं;
मूलफलं गवेसन्तो, आहिण्डामि वने तदा.
‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, पियदस्सिं महायसं;
सुनिसिन्नं समापन्नं, विरोचन्तं महावने.
‘‘चतुदण्डे ठपेत्वान, बुद्धस्स उपरी अहं;
मण्डपं सुकतं कत्वा, सालपुप्फेहि छादयिं.
‘‘सत्ताहं धारयित्वान, मण्डपं सालछादितं;
तत्थ चित्तं पसादेत्वा, बुद्धसेट्ठमवन्दहं.
‘‘भगवा तम्हि समये, वुट्ठहित्वा समाधितो;
युगमत्तं पेक्खमानो, निसीदि पुरिसुत्तमो.
‘‘सावको वरुणो नाम, पियदस्सिस्स सत्थुनो;
वसीसतसहस्सेहि, उपगच्छि विनायकं.
‘‘पियदस्सी च भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वान, सितं पातुकरी जिनो.
‘‘अनुरुद्धो उपट्ठाको, पियदस्सिस्स सत्थुनो;
एकंसं चीवरं कत्वा, अपुच्छित्थ महामुनिं.
‘‘को नु खो भगवा हेतु, सितकम्मस्स सत्थुनो;
कारणे विज्जमानम्हि, सत्था पातुकरे सितं.
‘‘सत्ताहं सालच्छदनं, यो मे धारेसि माणवो;
तस्स कम्मं सरित्वान, सितं पातुकरिं अहं.
‘‘अनोकासं न पस्सामि, यत्थ पुञ्ञं विपच्चति;
देवलोके मनुस्से वा, ओकासोव न सम्मति.
‘‘देवलोके वसन्तस्स, पुञ्ञकम्मसमङ्गिनो;
यावता परिसा तस्स, सालच्छन्ना भविस्सति.
‘‘तत्थ दिब्बेहि नच्चेहि, गीतेहि वादितेहि च;
रमिस्सति सदा सन्तो, पुञ्ञकम्मसमाहितो.
‘‘यावता परिसा तस्स, गन्धगन्धी भविस्सति;
सालस्स पुप्फवस्सो च, पवस्सिस्सति तावदे.
‘‘ततो चुतोयं मनुजो, मानुसं आगमिस्सति;
इधापि सालच्छदनं, सब्बकालं धरिस्सति.
‘‘इध नच्चञ्च गीतञ्च, सम्मताळसमाहितं;
परिवारेस्सन्ति मं निच्चं, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘उग्गच्छन्ते च सूरिये, सालवस्सं पवस्सति;
पुञ्ञकम्मेन संयुत्तं, वस्सते सब्बकालिकं.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;
सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.
‘‘धम्मं अभिसमेन्तस्स, सालच्छन्नं भविस्सति;
चितके झायमानस्स, छदनं तत्थ हेस्सति.
‘‘विपाकं कित्तयित्वान, पियदस्सी महामुनि;
परिसाय धम्मं देसेसि, तप्पेन्तो धम्मवुट्ठिया.
‘‘तिंसकप्पानि देवेसु, देवरज्जमकारयिं;
सट्ठि च सत्तक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं.
‘‘देवलोका इधागन्त्वा, लभामि विपुलं सुखं;
इधापि सालच्छदनं, मण्डपस्स इदं फलं.
‘‘अयं पच्छिमको मय्हं, चरिमो वत्तते भवो;
इधापि सालच्छदनं, हेस्सति सब्बकालिकं.
‘‘महामुनिं तोसयित्वा, गोतमं सक्यपुङ्गवं;
पत्तोम्हि अचलं ठानं, हित्वा जयपराजयं.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं बुद्धमभिपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
सो अरहत्तं पन पत्वा विसेसतो लाभग्गयसग्गप्पत्तो अहोसि. तत्थ केचि पुथुज्जनभिक्खू थेरस्स लाभसक्कारं दिस्वा बालभावेन असहनाकारं पवेदेसुं. थेरो तं ञत्वा लाभसक्कारे आदीनवं तत्थ अत्तनो अलग्गभावञ्च पकासेन्तो –
१५३. ‘‘बहू सपत्ते लभति, मुण्डो सङ्घाटिपारुतो;
लाभी अन्नस्स पानस्स, वत्थस्स सयनस्स च.
१५४. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, सक्कारेसु महब्भयं;
अप्पलाभो अनवस्सुतो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तस्सत्थो – सिखम्पि असेसेत्वा मुण्डितकेसताय मुण्डो, छिन्दित्वा सङ्घाटितकासावधारिताय सङ्घाटिपारुतो, एवं वेवण्णियं अज्झुपगतो परायत्तवुत्तिको पब्बजितो सचे अन्नपानादीनं लाभी होति, सोपि बहू सपत्ते लभति, तस्स उसूयन्ता बहू सम्भवन्ति. तस्मा एतं एवरूपं लाभसक्कारेसुमहब्भयं विपुलभयं आदीनवं दोसं विदित्वा अप्पिच्छतं सन्तोसञ्च हदये ठपेत्वा अनवज्जुप्पादस्सापि उप्पन्नस्स लाभस्स परिवज्जनेन अप्पलाभो, ततो एव तत्थ तण्हावस्सुताभावेन अनवस्सुतो, संसारे भयस्स इक्खनतो भिन्नकिलेसताय वा भिक्खु सन्तुट्ठिट्ठानीयस्स सतिसम्पजञ्ञस्स वसेन सतो हुत्वा परिब्बजे चरेय्य विहरेय्याति. तं सुत्वा ते भिक्खू तावदेव थेरं खमापेसुं.
तिस्सत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.