२. दुतियवग्गो
१. महाचुन्दत्थेरगाथावण्णना
सुस्सूसाति आयस्मतो महाचुन्दत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुम्भकारकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो कुम्भकारकम्मेन जीवन्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो एकं मत्तिकापत्तं स्वाभिसङ्खतं कत्वा भगवतो अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे नालकगामे रूपसारिया ब्राह्मणिया पुत्तो सारिपुत्तत्थेरस्स कनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति, चुन्दोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो धम्मसेनापतिं अनुपब्बजित्वा तं निस्साय विपस्सनं पट्ठपेत्वा घटेन्तो वायमन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.३९-५०) –
‘‘नगरे हंसवतिया, कुम्भकारो अहोसहं;
अद्दसं विरजं बुद्धं, ओघतिण्णमनासवं.
‘‘सुकतं मत्तिकापत्तं, बुद्धसेट्ठस्सदासहं;
पत्तं दत्वा भगवतो, उजुभूतस्स तादिनो.
‘‘भवे निब्बत्तमानोहं, सोण्णथाले लभामहं;
रूपिमये च सोवण्णे, तट्टिके च मणीमये.
‘‘पातियो परिभुञ्जामि, पुञ्ञकम्मस्सिदं फलं;
यसानञ्च धनानञ्च, अग्गभूतो च होमहं.
‘‘यथापि भद्दके खेत्ते, बीजं अप्पम्पि रोपितं;
सम्माधारं पवेच्छन्ते, फलं तोसेति कस्सकं.
‘‘तथेविदं पत्तदानं, बुद्धखेत्तम्हि रोपितं;
पीतिधारे पवस्सन्ते, फलं मं तोसयिस्सति.
‘‘यावता खेत्ता विज्जन्ति, सङ्घापि च गणापि च;
बुद्धखेत्तसमो नत्थि, सुखदो सब्बपाणिनं.
‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम;
एकपत्तं ददित्वान, पत्तोम्हि अचलं पदं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पत्तमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पत्तदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा अत्तना पटिलद्धसम्पत्तिया कारणभूतं गरूपनिस्सयं विवेकवासञ्च कित्तेन्तो –
१४१. ‘‘सुस्सूसा सुतवद्धनी, सुतं पञ्ञाय वद्धनं;
पञ्ञाय अत्थं जानाति, ञातो अत्थो सुखावहो.
१४२. ‘‘सेवेथ पन्तानि सेनासनानि, चरेय्य संयोजनविप्पमोक्खं;
सचे रतिं नाधिगच्छेय्य तत्थ, सङ्घे वसे रक्खितत्तो सतीमा’’ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तत्थ सुस्सूसाति सोतब्बयुत्तस्स सब्बसुतस्स सोतुमिच्छा, गरुसन्निवासोपि. दिट्ठधम्मिकादिभेदञ्हि अत्थं सोतुमिच्छन्तेन कल्याणमित्ते उपसङ्कमित्वा वत्तकरणेन पयिरुपासित्वा यदा ते पयिरुपासनाय आराधितचित्ता कञ्चि उपनिसीदितुकामा होन्ति, अथ ने उपनिसीदित्वा अधिगताय सोतुमिच्छाय ओहितसोतेन सोतब्बं होतीति गरुसन्निवासोपि सुस्सूसाहेतुताय ‘‘सुस्सूसा’’ति वुच्चति. सा पनायं सुस्सूसा सच्चपटिच्चसमुप्पादादिपटिसंयुत्तं सुतं तंसमङ्गिनो पुग्गलस्स वड्ढेति ब्रूहेतीति सुतवद्धनी, बाहुसच्चकारीति अत्थो. सुतं पञ्ञाय वद्धनन्ति यं तं ‘‘सुतधरो सुतसन्निचयो’’ति (म. नि. १.३३९; अ. नि. ४.२२) ‘‘इधेकच्चस्स बहुकं सुतं होति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरण’’न्ति (अ. नि. ४.६) च एवमादिना नयेन वुत्तं बाहुसच्चं, तं अकुसलप्पहानकुसलाधिगमनहेतुभूतं पञ्ञं वद्धेतीति सुतं पञ्ञाय वद्धनं, वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सुतावुधो खो, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धं अत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ७.६७).
पञ्ञाय अत्थं जानातीति बहुस्सुतो सुतमयञाणे ठितो तं पटिपत्तिं पटिपज्जन्तो सुतानुसारेन अत्थूपपरिक्खाय धम्मनिज्झानेन भावनाय च लोकियलोकुत्तरभेदं दिट्ठधम्मादिविभागं दुक्खादिविभागञ्च अत्थं यथाभूतं पजानाति च पटिविज्झति च, तेनाह भगवा –
‘‘सुतस्स यथापरियत्तस्स अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो होती’’ति (अ. नि. ४.६).
‘‘धतानं धम्मानं अत्थं उपपरिक्खति, अत्थं उपपरिक्खतो धम्मा निज्झानं खमन्ति, धम्मनिज्झानक्खन्तिया सति छन्दो जायति, छन्दजातो उस्सहति, उस्सहित्वा तुलेति, तुलयित्वा पदहति, पहितत्तो समानो कायेन चेव परमसच्चं सच्छिकरोति, पञ्ञाय च नं अतिविज्झ पस्सती’’ति (म. नि. २.४३२) च.
ञातो अत्थो सुखावहोति यथावुत्तो दिट्ठधम्मिकादिअत्थो चेव दुक्खादिअत्थो च याथावतो ञातो अधिगतो लोकियलोकुत्तरभेदं सुखं आवहति निप्फादेतीति अत्थो.
ठिताय भावनापञ्ञाय सुतमत्तेनेव न सिज्झतीति तस्सा पटिपज्जनविधिं दस्सेन्तो ‘‘सेवेथ…पे…विप्पमोक्ख’’न्ति आह. तत्थ सेवेथ पन्तानि सेनासनानीति कायविवेकमाह. तेन संयोजनप्पहानस्स च वक्खमानत्ता विवेकारहस्सेव विवेकवासोति सीलसंवरादयो इध अवुत्तसिद्धा वेदितब्बा. चरेय्य संयोजनविप्पमोक्खन्ति यथा संयोजनेहि चित्तं विप्पमुच्चति, तथा विपस्सनाभावनं मग्गभावनञ्च चरेय्य पटिपज्जेय्याति अत्थो. सचे रतिं नाधिगच्छेय्य तत्थाति तेसु पन्तसेनासनेसु यथालद्धेसु अधिकुसलधम्मेसु च रतिं पुब्बेनापरं विसेसस्स अलाभतो अभिरतिं न लभेय्य, सङ्घे भिक्खुसमूहे रक्खितत्तो कम्मट्ठानपरिगण्हनतो रक्खितचित्तो छसु द्वारेसु सतिआरक्खाय उपट्ठपनेन सतिमा वसेय्य विहरेय्य, एवं विहरन्तस्स च अपि नाम संयोजनविप्पमोक्खो भवेय्याति अधिप्पायो.
महाचुन्दत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. जोतिदासत्थेरगाथावण्णना
ये खो तेति आयस्मतो जोतिदासत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय गच्छन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो कासुमारिकफलं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे पादियत्थजनपदे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, जोतिदासोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्वा घरमावसन्तो एकदिवसं महाकस्सपत्थेरं अत्तनो गामे पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो भोजेत्वा थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा अत्तनो गामसमीपे पब्बते महन्तं विहारं कारेत्वा थेरं तत्थ वासेत्वा चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्तो थेरस्स धम्मदेसनाय पटिलद्धसंवेगो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.५१-५६) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे;
अद्दसं विरजं बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं.
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, सिरे कत्वान अञ्जलिं;
कासुमारिकमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा तीणि पिटकानि उग्गहेत्वा विसेसतो विनयपिटके सुकुसलभावं पत्वा दसवस्सिको परिसुपट्ठाको च हुत्वा बहूहि भिक्खूहि सद्धिं भगवन्तं वन्दितुं सावत्थिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अद्धानपरिस्समविनोदनत्थं तित्थियानं आरामं पविसित्वा एकमन्तं निसिन्नो एकं पञ्चतपं तपन्तं ब्राह्मणं दिस्वा, ‘‘किं, ब्राह्मण, अञ्ञस्मिं तपनीये अञ्ञं तपती’’ति आह. तं सुत्वा ब्राह्मणो कुपितो, ‘‘भो, मुण्डक, किं अञ्ञं तपनीय’’न्ति आह. थेरो तस्स –
‘‘कोपो च इस्सा परहेठना च, मानो च सारम्भमदो पमादो;
तण्हा अविज्जा भवसङ्गती च, ते तप्पनीया न हि रूपखन्धो’’ति. –
गाथाय धम्मं देसेसि. तं सुत्वा सो ब्राह्मणो तस्मिं तित्थियारामे सब्बे अञ्ञतित्थिया च थेरस्स सन्तिके पब्बजिंसु. थेरो तेहि सद्धिं सावत्थिं गन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा कतिपाहं तत्थ वसित्वा अत्तनो जातिभूमिंयेव गतो दस्सनत्थं उपगतेसु ञातकेसु नानालद्धिके यञ्ञसुद्धिके ओवदन्तो –
१४३. ‘‘ये खो ते वेठमिस्सेन, नानत्तेन च कम्मुना;
मनुस्से उपरुन्धन्ति, फरुसूपक्कमा जना;
तेपि तत्थेव कीरन्ति, न हि कम्मं पनस्सति.
१४४. ‘‘यं करोति नरो कम्मं, कल्याणं यदि पापकं;
तस्स तस्सेव दायादो, यं यं कम्मं पकुब्बती’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;
तत्थ येति अनियमुद्देसो. तेति अनियमतो एव पटिनिद्देसो. पदद्वयस्सापि ‘‘जना’’ति इमिना सम्बन्धो. खोति निपातमत्तं. वेठमिस्सेनाति वरत्तखण्डादिना सीसादीसु वेठदानेन. ‘‘वेधमिस्सेना’’तिपि पाळि, सो एवत्थो. नानत्तेन च कम्मुनाति हननघातनहत्थपादादिच्छेदनेन खुद्दकसेळदानादिना च नानाविधेन परूपघातकम्मेन. मनुस्सेति निदस्सनमत्तं, तस्मा ये केचि सत्तेति अधिप्पायो. उपरुन्धन्तीति विबाधेन्ति. फरुसूपक्कमाति दारुणपयोगा, कुरूरकम्मन्ताति अत्थो. जनाति सत्ता. तेपि तत्थेव कीरन्तीति ते वुत्तप्पकारा पुग्गला याहि कम्मकारणाहि अञ्ञे बाधिंसु. तत्थेव तासुयेव कारणासु सयम्पि कीरन्ति पक्खिपीयन्ति, तथारूपंयेव दुक्खं अनुभवन्तीति अत्थो. ‘‘तथेव कीरन्ती’’ति च पाठो, यथा सयं अञ्ञेसं दुक्खं अकंसु, तथेव अञ्ञेहि करीयन्ति, दुक्खं पापीयन्तीति अत्थो, कस्मा? न हि कम्मं पनस्सति कम्मञ्हि एकन्तं उपचितं विपाकं अदत्वा न विगच्छति, अवसेसपच्चयसमवाये विपच्चतेवाति अधिप्पायो.
इदानि ‘‘न हि कम्मं पनस्सती’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विभजित्वा सत्तानं कम्मस्सकतं विभावेतुं ‘‘यं करोती’’ति गाथं अभासि. तस्सत्थो यं कम्मं कल्याणं कुसलं, यदि वा पापकं अकुसलं सत्तो करोति, करोन्तो च तत्थ यं कम्मं यथा फलदानसमत्थं होति, तथा पकुब्बति उपचिनोति. तस्स तस्सेव दायादोति तस्स तस्सेव कम्मफलस्स गण्हनतो तेन तेन कम्मेन दातब्बविपाकस्स भागी होतीति अत्थो. तेनाह भगवा – ‘‘कम्मस्सका, माणव, सत्ता कम्मदायादा’’तिआदि (म. नि. ३.२८९). इमा गाथा सुत्वा थेरस्स ञातका कम्मस्सकतायं पतिट्ठहिंसूति.
जोतिदासत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. हेरञ्ञकानित्थेरगाथावण्णना
अच्चयन्ति अहोरत्ताति आयस्मतो हेरञ्ञकानित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो परेसं भतको हुत्वा जीवन्तो एकदिवसं सुजातस्स नाम सत्थुसावकस्स पंसुकूलं परियेसन्तस्स उपड्ढदुस्सं परिच्चजि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरञ्ञो गामभोजकस्स चोरवोसासकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, हेरञ्ञकानीतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो पितु अच्चयेन रञ्ञा तस्मिंयेव गामभोजकट्ठाने ठपितो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो अत्तनो कनिट्ठस्स तं ठानन्तरं दापेत्वा राजानं आपुच्छित्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.३१-४०) –
‘‘पदुमुत्तरभगवतो, सुजातो नाम सावको;
पंसुकूलं गवेसन्तो, सङ्कारे चरते तदा.
‘‘नगरे हंसवतिया, परेसं भतको अहं;
उपड्ढदुस्सं दत्वान, सिरसा अभिवादयिं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘तेत्तिंसक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं;
सत्तसत्ततिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं.
‘‘पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं;
उपड्ढदुस्सदानेन, मोदामि अकुतोभयो.
‘‘इच्छमानो चहं अज्ज, सकाननं सपब्बतं;
खोमदुस्सेहि छादेय्यं, अड्ढदुस्सस्सिदं फलं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, अड्ढदुस्सस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो कनिट्ठभातरं ततो कम्मतो निवत्तेतुकामो तस्मिंयेव कम्मे अभिरतं दिस्वा तं चोदेन्तो –
१४५. ‘‘अच्चयन्ति अहोरत्ता, जीवितं उपरुज्झति;
आयु खीयति मच्चानं, कुन्नदीनंव ओदकं.
१४६. ‘‘अथ पापानि कम्मानि, करं बालो न बुज्झति;
पच्छास्स कटुकं होति, विपाको हिस्स पापको’’ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तत्थ अच्चयन्तीति अतिक्कमन्ति, लहुं लहुं अपगच्छन्तीति अत्थो. अहोरत्ताति रत्तिन्दिवा. जीवितं उपरुज्झतीति जीवितिन्द्रियञ्च खणिकनिरोधवसेन निरुज्झति. वुत्तञ्हि ‘‘खणे खणे, त्वं भिक्खु, जायसि च जिय्यसि च मिय्यसि च चवसि च उपपज्जसि चा’’ति. आयु खीयति मच्चानन्ति मरितब्बसभावत्ता मच्चाति लद्धनामानं इमेसं सत्तानं आयु ‘‘यो चिरं जीवति, सो वस्ससतं अप्पं वा भिय्यो’’ति (दी. नि. २.९१; सं. नि. २.१४३; अ. नि. ७.७४) एवं परिच्छिन्नकालपरमायु खीयति खयञ्च सम्भेदञ्च गच्छति, यथा किं? कुन्नदीनंव ओदकं यथा नाम कुन्नदीनं पब्बतेय्यानं खुद्दकनदीनं उदकं चिरं न तिट्ठति, लहुतरं खीयति, आगतमत्तंयेव विगच्छति, एवं सत्तानं आयु लहुतरं खीयति खयं गच्छति. एत्थ च उदकमेव ‘‘ओदक’’न्ति वुत्तं, यथा मनोयेव मानसन्ति.
अथ पापानि कम्मानि, करं बालो न बुज्झतीति एवं संसारे अनिच्चेपि समाने बालो लोभवसेन वा कोधवसेन वा पापानि कम्मानि करोति, करोन्तोपि न बुज्झति, पापं करोन्तो च ‘‘पापं करोमी’’ति अबुज्झनको नाम नत्थि, ‘‘इमस्स कम्मस्स एवरूपो दुक्खो विपाको’’ति पन अजाननतो ‘‘न बुज्झती’’ति वुत्तं. पच्छास्स कटुकं होतीति यदिपि पापस्स कम्मस्स आयूहनक्खणे ‘‘इमस्स कम्मस्स एवरूपो विपाको’’ति न बुज्झति, ततो पच्छा पन निरयादीसु निब्बत्तस्स अस्स बालस्स कटुकं अनिट्ठं दुक्खमेव होति. विपाको हिस्स पापको यस्मा अस्स पापकम्मस्स नाम विपाको पापको निहीनो अनिट्ठो एवाति. इमं पन ओवादं सुत्वा थेरस्स कनिट्ठभाता राजानं आपुच्छित्वा पब्बजित्वा नचिरस्सेव सदत्थं निप्फादेसि.
हेरञ्ञकानित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. सोममित्तत्थेरगाथावण्णना
परित्तं दारुन्ति आयस्मतो सोममित्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो बुद्धगुणे सुत्वा पसन्नमानसो एकदिवसं किंसुकरुक्खं पुप्फितं दिस्वा पुप्फानि गहेत्वा सत्थारं उद्दिस्स आकासे खिपित्वा पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे बाराणसियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा सोममित्तोति लद्धनामो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा विमलेन नाम थेरेन कतपरिचयत्ता अभिण्हं तस्स सन्तिकं गच्छन्तो धम्मं सुत्वा सासने लद्धप्पसादो पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो वत्तपटिवत्तं पूरेन्तो विचरति. विमलत्थेरो पन कुसीतो मिद्धबहुलो रत्तिन्दिवं वीतिनामेति. सोममित्तो ‘‘कुसीतं नाम निस्साय को गुणो’’ति तं पहाय महाकस्सपत्थेरं उपसङ्कमित्वा तस्स ओवादे ठत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.२५-३०) –
‘‘किंसुकं पुप्फितं दिस्वा, पग्गहेत्वान अञ्जलिं;
बुद्धसेट्ठं सरित्वान, आकासे अभिपूजयिं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं, भवा सब्बे समूहता;
नागोव बन्धनं छेत्वा, विहरामि अनासवो.
‘‘स्वागतं वत मे आसि, मम बुद्धस्स सन्तिके;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा विमलत्थेरं ओवादेन तज्जेन्तो –
१४७. ‘‘परित्तं दारुमारुय्ह, यथा सीदे महण्णवे;
एवं कुसीतमागम्म, साधुजीवीपि सीदति;
तस्मा तं परिवज्जेय्य, कुसीतं हीनवीरियं.
१४८. ‘‘पविवित्तेहि अरियेहि, पहितत्तेहि झायिभि;
निच्चं आरद्धवीरियेहि, पण्डितेहि सहावसे’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;
तत्थ परित्तं दारुमारुय्ह, यथा सीदे महण्णवेति पेसलोपि कुलपुत्तो कुसीतं अलसपुग्गलं निस्साय सीदति संसारे पतति, न तस्स पारं निब्बानं गच्छति. यस्मा एतदेवं, तस्मा तं अधिकुसलधम्मवसेन सीसं अनुक्खिपित्वा कुच्छितं सीदनतो कुसीतं वीरियारम्भाभावतो हीनवीरियं पुग्गलं सब्बथा वज्जेय्य, न तस्स दिट्ठानुगतिं आपज्जेय्याति अत्थो.
एवं पुग्गलाधिट्ठानाय गाथाय कोसज्जे आदीनवं दस्सेत्वा इदानि वीरियारम्भे आनिसंसे दस्सेतुं ‘‘पविवित्तेही’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – ये पन कायविवेकसम्भवेन पविवित्ता, ततो एव किलेसेहि आरकत्ता अरिया, निब्बानं पतिपेसितत्तताय पहितत्ता आरम्मणूपनिज्झानवसेन लक्खणूपनिज्झानवसेन च झायिनो, सब्बकालं पग्गहितवीरियताय आरद्धवीरिया, लोकियलोकुत्तरभेदाय पञ्ञाय समन्नागतत्ता पण्डिता, तेहियेव सह आवसेय्य सदत्थं निप्फादेतुकामो संवसेय्याति. तं सुत्वा विमलत्थेरो संविग्गमानसो विपस्सनं पट्ठपेत्वा सदत्थं आराधेसि. स्वायमत्थो परतो आगमिस्सति.
सोममित्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. सब्बमित्तत्थेरगाथावण्णना
जनो जनम्हि सम्बद्धोति आयस्मतो सब्बमित्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो द्वानवुते कप्पे तिस्सस्स भगवतो काले नेसादकुले निब्बत्तित्वा वनचारिको हुत्वा वने मिगे वधित्वा मंसं खादन्तो जीवति. अथस्स भगवा अनुग्गण्हनत्थं वसनट्ठानसमीपे तीणि पदचेतियानि दस्सेत्वा पक्कामि. सो अतीतकाले सम्मासम्बुद्धेसु कतपरिचयत्ता चक्कङ्कितानि दिस्वा पसन्नमानसो कोरण्डपुप्फेहि पूजं कत्वा तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थिनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सब्बमित्तोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो वस्सं उपगन्त्वा वुट्ठवस्सो भगवन्तं वन्दितुं सावत्थिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे मागविकेहि ओड्डिते पासे मिगपोतकं बद्धं अद्दस. माता पनस्स मिगी पासं अप्पविट्ठापि पुत्तसिनेहेन दूरं न गच्छति, मरणभयेन पाससमीपम्पि न उपगच्छति मिगपोतको च भीतो इतो चितो च परिवत्तेन्तो करुणं विलपति, तं दिस्वा थेरो, ‘‘अहो सत्तानं स्नेहहेतुकं दुक्ख’’न्ति गच्छन्तो ततो परं सम्बहुले चोरे एकं पुरिसं जीवगाहं गहेत्वा पलालवेणिया सरीरं वेठेत्वा झापेन्ते, तञ्च महाविरवं विरवन्तं दिस्वा तदुभयं निस्साय सञ्जातसंवेगो तेसं चोरानं सुणन्तानंयेव –
१४९. ‘‘जनो जनम्हि सम्बद्धो, जनमेवस्सितो जनो;
जनो जनेन हेठीयति, हेठेति च जनो जनं.
१५०. ‘‘को हि तस्स जनेनत्थो, जनेन जनितेन वा;
जनं ओहाय गच्छं तं, हेठयित्वा बहुं जन’’न्ति. – गाथाद्वयं अभासि;
तत्थ जनोति अन्धबालजनो. जनम्हीति अञ्ञे जने. सम्बद्धोति तण्हाबन्धनेन बद्धो. ‘‘अयं मे पुत्तो, माता’’तिआदिना पटिबद्धो. अयमेव वा पाठो, ‘‘इमे मं पोसेन्ति, अहं इमे निस्साय जीवामी’’ति पटिबद्धचित्तोति अत्थो. जनमेवस्सितो जनोति ‘‘अयं मे पुत्तो, धीता’’तिआदिना अञ्ञमेव जनं अञ्ञो जनो अस्सितो तण्हाय अल्लीनो परिग्गय्ह ठितो. जनो जनेन हेठीयति, हेठेति च जनो जनन्ति कम्मस्सकताय यथाभूतावबोधस्स च अभावतो अज्झुपेक्खनं अकत्वा लोभवसेन यथा जनो जनं अस्सितो, एवं दोसवसेन जनो जनेन हेठीयति विबाधीयति. ‘‘तयिदं मय्हंव उपरि हेठनफलवसेन परिपतिस्सती’’ति अजानन्तो हेठेति च जनो जनं.
को हि तस्स जनेनत्थोति तस्स अञ्ञजनस्स अञ्ञेन जनेन तण्हावसेन अस्सितेन दोसवसेन हेठितेन वा को अत्थो. जनेन जनितेन वाति मातापिता हुत्वा तेन अञ्ञेन जनेन जनितेन वा को अत्थो. जनं ओहाय गच्छं तं, हेठयित्वा बहुं जनन्ति यस्मा संसारे चरतो जनस्स अयमेवानुरूपा पटिपत्ति, तस्मा तं जनं, तस्स च बाधिका या सा तण्हा च, यो च सो दोसो एव बहुं जनं बाधयित्वा ठितो, तञ्च ओहाय सब्बसो पहाय परिच्चजित्वा गच्छं, तेहि अनुपद्दुतं ठानं गच्छेय्यं पापुणेय्यन्ति अत्थो. एवं पन वत्वा थेरो तावदेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तमपापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.१५-२४) –
‘‘वनकम्मिको पुरे आसिं, पितुमातुमतेनहं;
पसुमारेन जीवामि, कुसलं मे न विज्जति.
‘‘मम आसयसामन्ता, तिस्सो लोकग्गनायको;
पदानि तीणि दस्सेसि, अनुकम्पाय चक्खुमा.
‘‘अक्कन्ते च पदे दिस्वा, तिस्सनामस्स सत्थुनो;
हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पदे चित्तं पसादयिं.
‘‘कोरण्डं पुप्फितं दिस्वा, पादपं धरणीरुहं;
सकोसकं गहेत्वान, पदसेट्ठमपूजयिं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;
कोरण्डकछवि होमि, सुप्पभासो भवामहं.
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पदपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
ते पन चोरा थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा संवेगजाता पब्बजित्वा धम्मानुधम्मं पटिपज्जिंसूति.
सब्बमित्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. महाकाळत्थेरगाथावण्णना
काळी इत्थीति आयस्मतो महाकाळत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ अञ्ञतरस्स रुक्खस्स साखाय ओलम्बमानं पंसुकूलचीवरं दिस्वा ‘‘अरियद्धजो ओलम्बती’’ति पसन्नचित्तो किङ्कणिपुप्फानि गहेत्वा पंसुकूलं पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सेतब्यनगरे सत्थवाहकुले निब्बत्तित्वा महाकाळोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्वा घरावासं वसन्तो पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं गहेत्वा वाणिज्जवसेन सावत्थिं गतो एकमन्तं सकटसत्थं निवेसेत्वा अद्धानपरिस्समं विनोदेत्वा अत्तनो परिसाय सद्धिं निसिन्नो सायन्हसमयं गन्धमालादिहत्थे उपासके जेतवनं गच्छन्ते दिस्वा सयम्पि तेहि सद्धिं विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सोसानिकङ्गं अधिट्ठाय सुसाने वसति. अथेकदिवसं काळी नाम एका इत्थी छवडाहिका थेरस्स कम्मट्ठानत्थाय अचिरमतसरीरं उभो सत्थी भिन्दित्वा उभो च बाहू भिन्दित्वा सीसञ्च दधिथालकं विय भिन्दित्वा सब्बं अङ्गपच्चङ्गं सम्बन्धमेव कत्वा थेरस्स ओलोकेतुं योग्यट्ठाने ठपेत्वा एकमन्तं निसीदि. थेरो तं दिस्वा अत्तानं ओवदन्तो –
१५१. ‘‘काळी इत्थी ब्रहती धङ्करूपा, सत्थिञ्च भेत्वा अपरञ्च सत्थिं;
बाहञ्च भेत्वा अपरञ्च बाहं, सीसञ्च भेत्वा दधिथालकंव;
एसा निसिन्ना अभिसन्दहित्वा.
१५२. ‘‘यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो;
तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, माहं पुन भिन्नसिरो सयिस्स’’न्ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तत्थ काळीति तस्सा नामं, काळवण्णत्ता वा एवं वुत्तं. ब्रहतीति महासरीरा आरोहपरिणाहवती. धङ्करूपाति काळवण्णत्ता एव काकसदिसरूपा. सत्थिञ्च भेत्वाति मतसरीरस्स सत्थिं जण्णुभेदनेन भञ्जित्वा. अपरञ्च सत्थिन्ति इतरञ्च सत्थिं भञ्जित्वा. बाहञ्च भेत्वाति बाहट्ठिञ्च अग्गबाहट्ठानेयेव भञ्जित्वा. सीसञ्च भेत्वा दधिथालकंवाति मतसरीरस्स सीसं भिन्दित्वा भिन्नत्ता एव लेड्डुदण्डादीहि पग्घरन्तं दधिथालकं विय, पग्घरन्तं मत्थलुङ्गं कत्वाति अत्थो. एसा निसिन्ना अभिसन्दहित्वाति छिन्नभिन्नावयवं मतसरीरं ते अवयवे यथाठानेयेव ठपनेन सन्दहित्वा सहितं कत्वा मंसापणं पसारेन्ती विय एसा निसिन्ना.
यो वे अविद्वा उपधिं करोतीति यो इमाय उपट्ठापितं कम्मट्ठानं दिस्वापि अविद्वा अकुसलो कम्मट्ठानं छड्डेत्वा अयोनिसोमनसिकारेन किलेसूपधिं उप्पादेति, सो मन्दो मन्दपञ्ञो संसारस्स अनतिवत्तनतो पुनप्पुनं अपरापरं निरयादीसु दुक्खं उपेति. तस्मा पजानं उपधिं न कयिराति तस्माति यस्मा चेतदेवं, तस्मा. पजानं उपधिन्ति ‘‘इध यं दुक्खं सम्भोती’’ति पजानन्तो योनिसो मनसिकरोन्तो किलेसूपधिं न कयिरा न उप्पादेय्य. कस्मा? माहं पुन भिन्नसिरो सयिस्सन्ति यथयिदं मतसरीरं भिन्नसरीरं सयति, एवं किलेसूपधीहि संसारे पुनप्पुनं उप्पत्तिया कटसिवड्ढको हुत्वा भिन्नसिरो अहं मा सयिस्सन्ति. एवं वदन्तो एव थेरो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.८-१४) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, उदङ्गणो नाम पब्बतो;
तत्थद्दसं पंसुकूलं, दुमग्गम्हि विलम्बितं.
‘‘तीणि किङ्कणिपुप्फानि, ओचिनित्वानहं तदा;
हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पंसुकूलमपूजयिं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पूजित्वा अरहद्धजं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
महाकाळत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.