१०. सिरिमत्थेरगाथावण्णना
परे च नं पसंसन्तीति आयस्मतो सिरिमत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो पारमियो पूरेत्वा तुसितभवने ठितकाले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू सनिघण्डुकेटुभानं सक्खरप्पभेदानं इतिहासपञ्चमानं पदको वेय्याकरणो लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनवयो नेक्खम्मज्झासयताय कामे पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुरासीतिसहस्सपरिमाणेन तापसगणेन परिवुतो हिमवन्तप्पदेसे देवताभिनिम्मिते अस्समे झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा वसन्तो पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय लक्खणमन्तेसु आगतनियामेन च बुद्धगुणे अनुस्सरित्वा अतीते बुद्धे उद्दिस्स अञ्ञतरस्मिं नदीनिवत्तने पुलिनचेतियं कत्वा पूजासक्काराभिरतो अहोसि. तं दिस्वा तापसा, ‘‘कं उद्दिस्स अयं पूजासक्कारो करीयती’’ति पुच्छिंसु. सो तेसं लक्खणमन्ते आहरित्वा तत्थ आगतानि महापुरिसलक्खणानि विभजित्वा तदनुसारेन अत्तनो बले ठत्वा बुद्धगुणे कित्तेसि. तं सुत्वा तेपि तापसा पसन्नमानसा ततो पट्ठाय सम्मासम्बुद्धं उद्दिस्स थूपपूजं करोन्ता विहरन्ति.
तेन च समयेन पदुमुत्तरबोधिसत्तो तुसितकाया चवित्वा मातुकुच्छिं ओक्कन्तो होति. चरिमभवे द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि पातुरहेसुं, सब्बे च अच्छरियब्भूतधम्मा. तापसो तानि अन्तेवासिकानं दस्सेत्वा भिय्योसोमत्ताय सम्मासम्बुद्धेसु तेसं पसादं वड्ढेत्वा कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा तेहि अत्तनो सरीरस्स पूजाय करीयमानाय दिस्समानरूपो आगन्त्वा, ‘‘अहं तुम्हाकं आचरियो ब्रह्मलोके निब्बत्तो, तुम्हे अप्पमत्ता पुलिनचेतियपूजमनुयुञ्जथ, भावनाय च युत्तप्पयुत्ता होथा’’ति वत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो.
एवं सो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं गहपतिकुले निब्बत्ति, तस्स जातदिवसतो पट्ठाय तस्मिं कुले सिरिसम्पत्तिया वड्ढमानत्ता सिरिमात्वेव नामं अकंसु. तस्स पदसा गमनकाले कनिट्ठभाता निब्बत्ति, तस्स ‘‘अयं सिरिं वड्ढेन्तो जातो’’ति सिरिवड्ढोति नामं अकंसु. ते उभोपि जेतवनप्पटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धा पब्बजिंसु. तेसु सिरिवड्ढो न ताव उत्तरिमनुस्सधम्मस्स लाभी अहोसि, चतुन्नं पच्चयानं लाभी, गहट्ठपब्बजितानं सक्कतो गरुकतो, सिरिमत्थेरो पन पब्बजितकालतो पट्ठाय तादिसेन कम्मच्छिद्देन अप्पलाभी अहोसि बहुजनासम्भावितो, समथविपस्सनासु कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.१११-१४७) –
‘‘पब्बते हिमवन्तम्हि, देवलो नाम तापसो;
तत्थ मे चङ्कमो आसि, अमनुस्सेहि मापितो.
‘‘जटाभारेन भरितो, कमण्डलुधरो सदा;
उत्तमत्थं गवेसन्तो, विपिना निक्खमिं तदा.
‘‘चुल्लासीतिसहस्सानि, सिस्सा मय्हं उपट्ठहुं;
सककम्माभिपसुता, वसन्ति विपिने तदा.
‘‘अस्समा अभिनिक्खम्म, अकं पुलिनचेतियं;
नानापुप्फं समानेत्वा, तं चेतियमपूजयिं.
‘‘तत्थ चित्तं पसादेत्वा, अस्समं पविसामहं;
सब्बे सिस्सा समागन्त्वा, एतमत्थं पुच्छिंसु मं.
‘‘पुलिनेन कतो थूपो, यं त्वं देव नमस्ससि;
मयम्पि ञातुमिच्छाम, पुट्ठो आचिक्ख नो तुवं.
‘‘निद्दिट्ठा नु मन्तपदे, चक्खुमन्तो महायसा;
ते खो अहं नमस्सामि, बुद्धसेट्ठे महायसे.
‘‘कीदिसा ते महावीरा, सब्बञ्ञू लोकनायका;
कथंवण्णा कथंसीला, कीदिसा ते महायसा.
‘‘बात्तिंसलक्खणा बुद्धा, चत्तालीसदिजापि च;
नेत्ता गोपखुमा तेसं, जिञ्जुका फलसन्निभा.
‘‘गच्छमाना च ते बुद्धा, युगमत्तञ्च पेक्खरे;
न तेसं जाणु नदति, सन्धिसद्दो न सुय्यति.
‘‘गच्छमाना च सुगता, उद्धरन्ताव गच्छरे;
पठमं दक्खिणं पादं, बुद्धानं एस धम्मता.
‘‘असम्भीता च ते बुद्धा, मिगराजाव केसरी;
नेवुक्कंसेन्ति अत्तानं, नो च वम्भेन्ति पाणिनं.
‘‘मानावमानतो मुत्ता, समा सब्बेसु पाणिसु;
अनत्तुक्कंसका बुद्धा, बुद्धानं एस धम्मता.
‘‘उप्पज्जन्ता च सम्बुद्धा, आलोकं दस्सयन्ति ते;
छप्पकारं पकम्पेन्ति, केवलं वसुधं इमं.
‘‘पस्सन्ति निरयञ्चेते, निब्बाति निरयो तदा;
पवस्सति महामेघो, बुद्धानं एस धम्मता.
‘‘ईदिसा ते महानागा, अतुला च महायसा;
वण्णतो अनतिक्कन्ता, अप्पमेय्या तथागता.
‘‘अनुमोदिंसु मे वाक्यं, सब्बे सिस्सा सगारवा;
तथा च पटिपज्जिंसु, यथासत्ति यथाबलं.
‘‘पटिपूजेन्ति पुलिनं, सककम्माभिलासिनो;
सद्दहन्ता मम वाक्यं, बुद्धसक्कतमानसा.
‘‘तदा चवित्वा तुसिता, देवपुत्तो महायसो;
उप्पज्जि मातुकुच्छिम्हि, दससहस्सि कम्पथ.
‘‘अस्समस्साविदूरम्हि, चङ्कमम्हि ठितो अहं;
सब्बे सिस्सा समागन्त्वा, आगच्छुं मम सन्तिके.
‘‘उसभोव मही नदति, मिगराजाव कूजति;
सुसुमारोव सळति, किं विपाको भविस्सति.
‘‘यं पकित्तेमि सम्बुद्धं, सिकताथूपसन्तिके;
सो दानि भगवा सत्था, मातुकुच्छिमुपागमि.
‘‘तेसं धम्मकथं वत्वा, कित्तयित्वा महामुनिं;
उय्योजेत्वा सके सिस्से, पल्लङ्कमाभुजिं अहं.
‘‘बलञ्च वत मे खीणं, ब्याधिना परमेन तं;
बुद्धसेट्ठं सरित्वान, तत्थ कालङ्कतो अहं.
‘‘सब्बे सिस्सा समागन्त्वा, अकंसु चितकं तदा;
कळेवरञ्च मे गय्ह, चितकं अभिरोपयुं.
‘‘चितकं परिवारेत्वा, सीसे कत्वान अञ्जलिं;
सोकसल्लपरेता ते, विक्कन्दिंसु समागता.
‘‘तेसं लालप्पमानानं, अगमं चितकं तदा;
अहं आचरियो तुम्हं, मा सोचित्थ सुमेधसा.
‘‘सदत्थे वायमेय्याथ, रत्तिन्दिवमतन्दिता;
मा वो पमत्ता अहुत्थ, खणो वो पटिपादितो.
‘‘सके सिस्सेनुसासित्वा, देवलोकं पुनागमिं;
अट्ठारस च कप्पानि, देवलोके रमामहं.
‘‘सतानं पञ्चक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;
अनेकसतक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं.
‘‘अवसेसेसु कप्पेसु, वोकिण्णो संसरिं अहं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, उप्पादस्स इदं फलं.
‘‘यथा कोमुदिके मासे, बहू पुप्फन्ति पादपा;
तथेवाहम्पि समये, पुप्फितोम्हि महेसिना.
‘‘वीरियं मे धुरधोरय्हं, योगक्खेमाधिवाहनं;
नागोव बन्धनं छेत्वा, विहरामि अनासवो.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं बुद्धमभिकित्तयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, कित्तनाय इदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञञ्हि समानं आयस्मन्तं सिरिमत्थेरं ‘‘अरियो’’ति अजानन्ता पुथुज्जना भिक्खू सामणेरा च अप्पलाभिताय लोकस्स अनभिगतभावेन असम्भावेन्ता यंकिञ्चि कथेत्वा गरहन्ति. सिरिवड्ढत्थेरं पन पच्चयानं लाभिभावेन लोकस्स सक्कतगरुकतभावतो सम्भावेन्ता पसंसन्ति. थेरो ‘‘अवण्णारहस्स नाम वण्णभणनं, वण्णारहस्स च अवण्णभणनं अस्स पुथुज्जनभावस्स दोसो’’ति पुथुज्जनभावञ्च गरहन्तो –
१५९. ‘‘परे च नं पसंसन्ति, अत्ता चे असमाहितो;
मोघं परे पसंसन्ति, अत्ता हि असमाहितो.
१६०. ‘‘परे च नं गरहन्ति, अत्ता चे सुसमाहितो;
मोघं परे गरहन्ति, अत्ता हि सुसमाहितो’’ति.
– गाथाद्वयमभासि.
तत्थ परेति अत्ततो अञ्ञे परे नाम, इध पन पण्डितेहि अञ्ञे बाला परेति अधिप्पेता. तेसञ्हि अजानित्वा अपरियोगाहेत्वा भासनतो गरहा विय पसंसापि अप्पमाणभूता. नन्ति नं पुग्गलं. पसंसन्तीति अविद्दसुभावेन तण्हाविपन्नताय वा, अथ वा अभूतंयेव पुग्गलं ‘‘असुको भिक्खु झानलाभी, अरियो’’ति वा अभूतगुणरोपनेन कित्तेन्ति अभित्थवन्ति. यो पनेत्थ च-सद्दो, सो अत्तूपनयत्थो. तेन परे नं पुग्गलं पसंसन्ति च, तञ्च खो तेसं पसंसनमत्तं, न पन तस्मिं पसंसाय वत्थु अत्थीति इममत्थं दस्सेति. अत्ता चे असमाहितोति यं पुग्गलं परे पसंसन्ति, सो चे सयं असमाहितो मग्गसमाधिना फलसमाधिना उपचारप्पनासमाधिमत्तेनेव वा न समाहितो, समाधानस्स पटिपक्खभूतानं किलेसानं अप्पहीनत्ता विक्खित्तो विब्भन्तचित्तो होति चेति अत्थो. ‘‘असमाहितो’’ति च एतेन समाधिनिमित्तानं गुणानं अभावं दस्सेति. मोघन्ति भावनपुंसकनिद्देसो ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’तिआदीसु विय. परे पसंसन्तीति ये तं असमाहितं पुग्गलं पसंसन्ति, ते मोघं मुधा अमूलकं पसंसन्ति. कस्मा? अत्ता हि असमाहितो यस्मा तस्स पुग्गलस्स चित्तं असमाहितं, तस्माति अत्थो.
दुतियगाथायं गरहन्तीति अत्तनो अविद्दसुभावेन दोसन्तराय वा अरियं झानलाभिञ्च समानं ‘‘असुको भिक्खु जागरियं नानुयुञ्जति अन्तमसो गोदुहनमत्तम्पि कालं केवलं कायदळ्हिबहुलो निद्दारामो भस्सारामो सङ्गणिकारामो विहरती’’तिआदिना अप्पटिपज्जमानताविभावनेन वा गुणपरिधंसनेन वा गरहन्ति निन्दन्ति, उपक्कोसन्ति वाति अत्थो. सेसं पठमगाथाय वुत्तपरियायेन वेदितब्बं. एवं थेरेन इमाहि गाथाहि अत्तनो निक्किलेसभावे सिरिवड्ढस्स च सकिलेसभावे पकासिते तं सुत्वा सिरिवड्ढो संवेगजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव सदत्थं परिपूरेसि, गरहकपुग्गला च थेरं खमापेसुं.
सिरिमत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.